Kimeidhinishwa na KICD

Mwanga

Kiswahili

Mwongozo wa Mwalimu

Gredi ya 5

Kenan Ngere

Mary Kikwanuu

Hellen N. Kangai

Wallah bin Wallah

Kimeidhinishwa na KICD

Kimechapishwa na:

Longhorn Publishers PLC,

Barabara ya Funzi, Eneo la Viwandani,

S.L.P. 18033 – 00500,

Nairobi, Kenya.

Simu: +254 02 6532579/81, +254 02 558551,

+254 708 282 260, +254 722 204 608

Baruapepe: enquiries@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Uganda) Ltd.,

Plot 4, Barabara ya Vubyabirenge,

Eneo la Ntinda,

S.L.P. 24745,

Kampala, Uganda.

Simu: +256 414 286 093

Baruapepe: ug@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Tanzania) Ltd.,

Light Industry, Wilaya ya Kinondoni,

Mikocheni, Ploti No. 92,

S.L.P. 1237,

Dar es Salaam, Tanzania.

Simu: +255 714 184 465

Baruapepe: longhorntz@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Rwanda) Ltd.,

Remera, mkabala wa Benki ya COGE,

S.L.P. 5910,

Kigali, Rwanda.

Simu: +250 784 398 098

Baruapepe: rwanda@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kuiga, kunakili, kupigisha

chapa, kutafsiri au kukitoa kitabu hiki kwa jinsi yoyote ile bila idhini,

kwa maandishi, ya kampuni ya Longhorn Publishers PLC.

Chapa ya kwanza, 2022

Msanifu wa Jalada: Longhorn Publishers PLC

ISBN 978-9966-64-316-2

Kimepigwa chapa na Printing Services Ltd.,

Factory Street, Eneo la Viwandani,

S.L.P 32197-00600, Nairobi, Kenya.

iii

Kimeidhinishwa na KICD

Yaliyomo

Utangulizi.................................................. v

MAPISHI

............................................1

Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi

bora

............................................................1

Kusoma kwa ufahamu

............................. 8

Kuandika

.................................................11

Insha ya wasifu

.......................................12

Saru: Aina za nomino

..........................14

Nomino za pekee

....................................15

Nomino za kawaida

...............................18

HUDUMA YA KWANZA

...................20

Kusikiliza na Kuzungumza

...................20

Maamkuzi na maagano

.........................22

Kusoma kwa kina

................................... 24

Matumizi ya kamusi

..............................25

Kuandika

.................................................27

Insha za masimulizi

...............................29

Saru: Aina za nomino

..........................30

Nomino za wingi

.................................... 31

Nomino za vitenzi-jina

..........................34

MAPAMBO

........................................ 37

Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi

bora

...........................................................37

Vitendawili

...............................................39

Kusoma kwa ufahamu

............................40

Kifungu cha hadithi

................................42

Kuandika

...................................................43

Kuandika kwa tarakilishi:Uchapaji

.......44

Saru: Aina za nomino

...........................46

Nomino za makundi

...............................47

Nomino ambata

.......................................50

Nomino za dhahania

............................... 52

Saru: Uakishi

.......................................54

Heru kubwa, koma (,), kikomo (.) na

kiulizi (?)

...................................................55

SAA NA MAJIRA

..............................58

Kusikiliza na Kuzungumza: Heshima,

adabu na vyeo

........................................ 58

Maneno ya heshima

................................60

Kusoma kwa mapana

.............................61

Matini ya kidijitali

...................................63

Kuandika

...................................................64

Baruapepe

...............................................66

Saru: Umoja na wingi wa nomino

..... 67

Umoja na wingi wa nomino: Ngeli ya

I-ZI

........................................................... 69

Umoja na wingi wa sentensi: Ngeli ya

I-ZI

........................................................... 71

KUKABILIANA NA UMASKINI

......74

Kusikiliza na Kuzungumza: Methali

....74

Methali zinazohusu bidii

.......................76

Kusoma kwa ufahamu

...........................77

Lugha katika ushairi

..............................78

Kuandika

.................................................80

Insha ya maelezo

....................................81

Saru: Umoja na wingi wa nomino ....

Umoja na wingi wa nomino: Ngeli ya

U-ZI

.........................................................84

Umoja na wingi wa sentensi: Ngeli ya

U-ZI

.........................................................87

Kimeidhinishwa na KICD

MAADILI ...........................................89

Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi

bora............................................................89

Matamshi bora: Ushairi...........................91

Kusoma kwa mapana...............................92

Kuandika: Insha za wasifu.......................95

Saru: Ngeli ya U-YA...............................98

Umoja na wingi wa nomino: Ngeli ya

U-YA..........................................................99

Umoja na wingi wa sentensi: Ngeli ya

U-YA........................................................102

ELIMU YA MAZINGIRA..................104

Kusikiliza na Kuzungumza: Nahau

za usa na mazingira.............................104

Kusoma kwa mapana.............................107

Kusoma matini.......................................109

Kuandika: Insha ya maelezo...................111

Saru: Ngeli ya KU-KU..........................114

Umoja na wingi wa nomino: Ngeli ya

KU-KU.....................................................115

Umoja na wingi wa sentensi: Ngeli ya

KU-KU.....................................................118

NDEGE WA PORINI .......................121

Kusikiliza na Kuzungumza: Visawe.....121

Visawe vya maneno matatu ..................123

Kusoma kwa ufahamu............................125

Mchezo wa kuigiza ...............................127

Kuandika..................................................129

Insha za masimulizi................................131

Saru: Mnyambuliko wa vitenzi..........132

Kauli za kutendewa, kutendeka na

kutendana ...............................................134

MAGONJWA .................................. 138

Kusikiliza na Kuzungumza: Mazungumzo

ya kimuktadha......................................138

Mazungumzo katika miktadha rasmi ......

.................................................................140

Kusoma kwa mapana........................... 142

Kuandika: Insha za maelezo ...............146

Saru: Vinyume....................................150

Vinyume vya vitenzi ............................152

KUDHIBITI ITIKADI ZA KIDINI NA

ZA KIJAMII..................................... 155

Kusikiliza na Kuzungumza:

Tashbihi .................................................155

Tashbihi za tabia................................... 157

Kusoma kwa mapana: Matini ya kidijitali

................................................................160

Kuandika: Insha ya masimulizi ..........164

Saru: Nyakati na hali .........................167

Hali ya mazoea .....................................169

Hali timilifu ..........................................170

UWEKEZAJI...................................172

Kusikiliza na Kuzungumza: Kutoa

masimulizi............................................. 172

Kusoma kwa ufahamu .........................176

Kuandika insha: Baruapepe ................179

Saru: Ukanushaji wa maneno na

sentensi ..................................................182

Saru: Ukubwa na udogo wa

nomino zinazoanza kwa heru m-

na zenye mzizi wa silabi mbili ............185

Saru: Ukubwa na udogo wa nomino

zinazoanza kwa heru n- ....................189

Kimeidhinishwa na KICD

UTANGULIZI

Taarifa kuhusu mtaala

wa umilisi

Lengo kuu la mabadiliko ya mtaala wa

elimu ya msingi nchini Kenya lilikuwa

kumwezesha kila mwanafunzi kuwa raia

ambaye ameshirikishwa, amewezeshwa,

ametambulika, ameihudumia

jamii na ameadilika. Mambo haya yote

yatawezekana kwa kumpa kila mwanafunzi

Mkenya kaida zinazofaa kuboresha uwezo

na ujuzi wanaohitaji ili kufaulu maishani.

Kitabu cha mwongozo huu kimeandaliwa

kwa makini kwa minajili ya kufaulisha

jukumu la mwalimu anayefunza mtaala

wa umilisi. Mwalimu katika mtaala wa

umilisi ni mshirikishaji, ni mwezeshaji, ni

mwadilifu, ni kiongozi na ni mwelekezi

wa mwanafunzi katika shughuli anuwai za

kiutendaji katika ujifunzaji wa vipengele

mbalimbali vya lugha ya Kiswahili.

Mwongozo huu unamwezesha mwalimu

kuwa na mbinu za kutambua na kukuza

vipawa na mahitaji ya wanafunzi mapema

ili kuwaandaa vilivyo kwa ulimwengu wa

kufanya kazi, kujiendeleza kimaisha na

kuwa na maendeleo endelevu. Mtaala wa

umilisi humfanya mwanafunzi kuwa kiini

cha mchakato mzima wa kusoma.

Malengo ya Kitaifa ya

Elimu

Mtaala mpya umekitwa kwenye malengo

ya kitaifa ya elimu nchini Kenya ambayo

ni:

1. Kukuza utaifa, uzalendo na kuendeleza

umoja wa kitaifa.

2. Kuendeleza ujenzi wa taifa kiuchumi,

kiteknolojia na kijamii.

3. Kujiendeleza na kujiajiri binafsi.

4. Kuendeleza uadilifu na amali za kidini.

5. Kuhimiza usawa wa kijamii na

uwajibikaji.

6. Kukuza, kuhifadhi na kuthamini

tamaduni za jamii mbalimbali

nchini Kenya.

7. Kuendeleza uhusiano wa kimataifa na

kudumisha mwelekeo ufaao kwa

mataifa mengine ulimwenguni.

8. Kuendeleza uhifadhi wa afya bora na

mazingira.

Malengo ya kijumla,

kiwango cha shule ya

msingi daraja la juu

Kukia mwisho wa shule ya msingi

daraja la juu, mwanafunzi aweze:

1. Kusikiliza kwa makini na kuitikia

ipasavyo kwa Kiswahili katika

miktadha mbalimbali ya mawasiliano.

2. Kuzingatia kanuni za lugha kuwasiliana

kiubunifu kwa njia ya mazungumzo na

maandishi.

3. Kujieleza kwa ufasaha katika miktadha

mbalimbali.

4. Kusoma kwa ufasaha na kufahamu

matini mbalimbali yaliyochapishwa

na ya kidijitali na kutumia maarifa

anayoyapata katika mazingira tofauti

maishani.

Kimeidhinishwa na KICD

5. Kutumia hati za kimaandishi na mfumo

wa kidijitali kuwasiliana ipasavyo kwa

kuzingatia mitindo na miundo husika

katika miktadha mbalimbali.

6. Kuchangamkia matumizi ya Kiswahili

kama lugha rasmi na ya taifa katika

mawasiliano ya kila siku.

7. Kuwa na usa wa binafsi, usa wa

mazingira na lishe ili kuendeleza

afya.

Muundo wa mwongozo

huu wa mwalimu

Mwongozo huu wa mwalimu una

sehemu zifuatazo:

1. Masuala lengwa

Suala lengwa ni muktadha mpana ambao

unatumiwa kufunzia lugha. Kwa mfano,

katika Gredi ya Tano tuna masuala

lengwa kama vile: Mapishi, Huduma

ya Kwanza, Mapambo, Saa na Majira,

Kukabiliana na Umaskini, Maadili, Elimu

ya mazingira, Ndege wa porini, Magonjwa,

Kudhibiti itikadi za kidini na kijamii na

Uwekezaji.

2. Matokeo maalum yanayotarajiwa

Haya ni matokeo maalum ya ujifunzaji

katika mada ndogo tofauti zilizomo

kwenye masuala lengwa.

3. Maswali dadisi

Maswali dadisi ni mbinu sahili ambapo

mwalimu huuliza maswali ili kujenga

stadi za uwazaji wa kina sana na utafutaji

suluhu wa kiwango cha juu. Pia, huupa

ujifunzaji na ufunzaji mwelekeo au

mkondo wa kufuata.

Maswali dadisi yaliyo kwenye mwongozo

huu ni mapendekezo tu. Una uhuru wa

kubuni na kuongeza maswali yako katika

kila kipindi. Unapobuni swali dadisi:

• Zingatia lengo la matarajio yako ya

somo na mada kama ilivyotolewa

kwenye mfumo wa mtaala.

• Chunguza suala lengwa au dhana

muhimu katika mtaala ambayo

inapaswa kuzingatiwa.

• Zingatia maswali sita ya kawaida:

Nani? Nini? Wapi? Lini? Kwa nini?

Vipi?

4. Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

Umilisi wa kimsingi unakuzwa kutokana

na miktadha ya mada mbalimbali ambazo

zinafundishwa kwa kutimiza malengo yote

ya somo. Mifano ya umilisi wa kimsingi

ambao kila mwanafunzi anahitajika kupata

ni: Mawasiliano na ushirikiano, kujiamini,

uwazaji kina na utatuzi wa matatizo,

ubunifu, uraia, ujuzi wa kidijitali na hamu

ya ujifunzaji.

5. Uhusiano na masuala mtambuko

Wanafunzi hukumbana na changamoto

nyingi kama ilivyo kwa watu wazima.

Hii ni kutokana na mabadiliko ya

kisheria, kiteknolojia, kijamii, kidini,

kitamaduni na kiuchumi katika jamii.

Katika mtaala huu mpya wa umilisi,

changamoto zinazowakumba watoto

na watu wazima zimeshughulikiwa

kama masuala mtambuko. Mifano

ya masuala mtambuko ni: Uraia wa

kimataifa, elimu ya afya, stadi za maisha

na elimu ya maadili, elimu ya maendeleo

endelevu, mipango mizuri ya kuwasaidia

wanafunzi, usomaji unaohusisha huduma

kwa jamii na kushirikishwa kwa wazazi.

6. Uhusiano na maadili

Maadili ni vigezo ambavyo humwongoza

mtu yeyote katika maongezi na vitendo

vinavyokubalika katika jamii. Kufunza

maadili kutasaidia kutimiza malengo ya

kuibua wananchi waadilifu. Mifano ya

vii

Kimeidhinishwa na KICD

maadili ya kimsingi yaliyosisitizwa katika

mwongozo huu ni: upendo, uwajibikaji,

heshima, umoja, amani, uzalendo, haki za

kijamii na uadilifu.

7. Uhusiano na masomo mengine

Ni muhimu sana kwa wanafunzi kuelewa

uhusiano uliopo baina ya masomo tofauti ili

usomaji wa kila somo utiliwe mkazo katika

mtaala mzima.

8. Mapendekezo ya shughuli za

huduma za kijamii zinazochangia

ujifunzaji

Usomaji ambao unashirikisha huduma

kwa jamii ni mbinu ya kiutendaji ambayo

hushirikisha usomaji darasani na nje ya

darasa. Shughuli za usomaji unaohusisha

huduma kwa jamii zimependekezwa

ili wanafunzi watumie ujuzi na stadi

ambazo wamepata katika miktadha

rasmi katika jamii zao wakati uo huo

wakisoma kutokana na jamii. Wanafunzi

watapata stadi za kuwawezesha kuajiriwa

na wakati uo huo kuendeleza ukuaji

wa binafsi kwa mahusiano thabiti na

fanikifu katika jamii.

9. Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

Sehemu hii inaonyesha namna mwalimu

anavyoweza kuwashughulikia wanafunzi

ambao wana mahitaji maalum katika

ufunzaji na ujifunzaji.

10. Mapendekezo ya nyenzo za

ujifunzaji

Nyenzo zitakazotumika kufundishia

shughuli mbalimbali zimependekezwa

kwa kila somo. Mwalimu awe huru

kubuni nyenzo zake kulingana na uwezo

wake, mazingira yake na muda alio nao.

11. Mapendekezo ya shughuli za

ujifunzaji

Utaratibu wa kufundisha shughuli zote

katika kitabu hiki umeangaziwa katika

kila somo. Hii ni kumwelekeza mwalimu

kufuata mpangilio sahili sana kuanzia

kwa kile wanachokijua wanafunzi hadi

kwa wasichokijua ambacho watajifunza

kwa kujigundulia.

12. Tathmini

Sehemu hii ya tathmini imeonyesha

mbinu mbalimbali ambazo mwalimu

anaweza kutumia kutathmini maendeleo

ya wanafunzi darasani.

Stakabadhi za kikazi

Hizi ni stakabadhi ambazo zinatumiwa

na mwalimu katika kuandaa, kutekeleza

na kutathmini ufunzaji na ujifunzaji wa

somo lake. Stakabadhi hizi ni muhimu

kwa mwalimu. Sharti awe nazo.

Stakabadhi hizi ni:

a) Maazimio ya kazi

b) Mpangilio wa somo

c) Rekodi ya ufunzaji

d) Rekodi za maendeleo ya

wanafunzi

a) Maazimio ya kazi

Maazimio ya kazi ni stakabadhi ambayo

mwalimu huwa anatayarisha kutokana na

mfumo wa mtaala husika. Maazimio ya

kazi huonyesha namna yaliyomo katika

mtaala yatafundishwa kwa muda ambao

umetengewa sehemu fulani ya vipindi.

Maazimio ya kazi humsaidia mwalimu:

• Kupanga vifaa ambavyo vitahitajika.

• Kuchagua mbinu ambazo zitatumiwa

kufundishia.

• Kupanga kazi kwa ajili ya tathmini.

viii

Kimeidhinishwa na KICD

Jina la Shule Gredi Somo Muhula Mwaka Jina la Mwalimu

Shule ya Msingi ya Bidii 5 Kiswahili 1 2021 Juma Kahawa

Kielelezo cha maazimio ya kazi

Wiki Kipindi Mada kuu Mada Mada

ndogo

Matokeo

maalum

yanayotarajiwa

Shughuli za

ujifunzaji

Maswali

dadisi

Nyenzo Tathmini Maoni

4 1

Huduma

Kwanza

Kusikiliza na

kuzungumza:

Maamkuzi na

maagano

Maana ya

maamkuzi

maagano

Kukia mwisho

wa mada ndogo,

mwanafunzi

aweze:

a) Kutambua

aina mbalimbali

za maamkuzi na

maagano katika

mawasiliano.

b) Kueleza

maamkuzi

na maagano

yanayotumika

katika miktadha

mbalimbali.

ch) Kutumia

aina mbalimbali

za maamkuzi

na maagano

katika

mahusiano.

Wanafunzi

wakiwa katika

vikundi

waongozwe

kujadiliana

kuhusu

maamkuzi

na maagano

ambayo wao

hutumia

nyakati

mbalimbali.

Wanafunzi

wakiwa katika

vikundi wajadili

michoro iliyo

kitabuni mwao

inayoonyesha

maamkuzi

na maagano

mbalimbali.

1. Je, unajua

maamkuzi

na maagano

gani katika

jamii yenu?

2. Je, wewe

huagana

vipi na

wenzako

shuleni na

nyumbani?

Kapu lenye

maamkuzi

mbalimbali.

Kitabu cha

Mwanafunzi,

ukurasa 16.

Breli.

Michoro ya

watu

wanaoamkuana.

Rekodi ya

maamkuzi

na maagano

mbalimbali.

Maswali ya

moja kwa

moja:

Wanafunzi

watambue

maamkuzi

mbalimbali.

Matokeo:

Wanafunzi

waamkuane.

Tathmini ya

vikundi:

Wanafunzi

waigize

maamkuzi

waliyotambua.

Kimeidhinishwa na KICD

b) Mpangilio wa somo

Mpangilio ulio bora wa somo humsaidia mwalimu:

• Kupanga yatakayofunzwa awali kwa kuzingatia wazi yaliyomo na namna

yatakavyofunzwa hivyo kuondoa uvulivuli na mambo yasiyofaa.

• Kupanga, kutayarisha na kukusanya vifaa vya ufunzaji/ujifunzaji.

• Kuwasilisha dhana na stadi kwa utaratibu mwafaka kwa kutumia mbinu stahiki

ili kuakia matokeo yanayotarajiwa yaliyotajwa.

• Kutumia muda vizuri wakati wa somo.

• Kuteua na kuandaa mbinu mwafaka za kupima ili kutathmini mchakato wa

ufunzaji na ujifunzaji.

• Kujenga uhusiano baina ya vipengele.

Vipengele vya mpangilio wa kazi:

a) Mpangilio wa ufunzaji

b) Utangulizi

c) Maendelezo ya somo

d) Hitimisho

Mfano wa kazi ya ziada

Mwambie kila mwanafunzi ashirikiane na mzazi au mlezi wake kujadili umuhimu

wa kuamkuana na kuagana. Pia, wasikilize rekodi iliyoambatanishwa na kitabu cha

mwanafunzi inayohusisha maamkuzi na maagano mbalimbali.

Tathmini ya kipindi

Tumia maswali haya ili kutathmini jinsi kipindi kilivyoeleweka:

1. Ni maamkuzi gani yalitatiza baadhi ya wanafunzi wakati wa kipindi?

2. Je, wanafunzi waliweza kushiriki katika maigizo ya maamkuzi katika vikundi?

3. Je, nyenzo nilizokuwa nimetayarisha zilifaulisha kipindi?

4. Je, ni wapi ninahitaji kuboresha ili kipindi kieleweke kwa wanafunzi ili washiriki

katika shughuli mbalimbali kikamilifu?

Kielelezo cha mpangilio wa somo

Shule Gredi Somo Tarehe Muda Darasa

Bidii 5 Kiswahili 19/04/2021 Dakika 35 Gredi 5 Nyota

Kimeidhinishwa na KICD

Suala Lengwa: Huduma ya Kwanza

Mada: Kusikiliza na kuzungumza

Mada Ndogo: Maamkuzi na maagano

Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kukia mwisho wa mada ndogo, mwanafunzi aweze:

1. Kutambua aina mbalimbali za maamkuzi na maagano katika mawasiliano.

2. Kueleza maamkuzi na maagano yanayotumika katika miktadha mbalimbali.

3. Kutumia aina mbalimbali za maamkuzi na maagano katika mawasiliano.

4. Kuchangamkia maamkuzi na maagano katika mahusiano.

Maswali dadisi:

• Je, unajua maamkuzi gani katika jamii yenu?

• Je, watu mbalimbali husalimiana vipi wanapokutana katika jamii yenu?

• Je, wewe huagana vipi na wenzako shuleni na nyumbani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa:

• Mawasiliano na ushirikiano - Umilisi huu unakuzwa wanafunzi

wanaposhirikiana katika vikundi kuigiza maamkuzi na maagano mbalimbali.

• Ujuzi wa kidijitali - Ujuzi huu unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa

vya kidijitali kusakura mtandaoni ili kupata mafunzo kuhusu njia za kutoa

huduma ya kwanza hivyo kujifunza.

• Kujiamini na kujithamini - Kunakuzwa mwanafunzi anapotumia maamkuzi

na maagano ipasavyo katika jamii bila woga.

Uhusiano na maadili:

• Heshima - Maamkuzi na maagano huimarisha heshima baina ya wanajamii.

Pia, huchochea matumizi ya maneno ya adabu na heshima.

• Umoja - Hukuzwa mwanafunzi anapotangamana na wenzake kutoa huduma

ya kwanza katika vikundi mbalimbali.

• Amani na upendo - Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi anapokubali

kuwaamkua wanafunzi wenzake na kufanya shughuli mbalimbali katika

vikundi bila ugomvi.

Uhusiano na masuala mtambuko:

• Uraia - Unakuzwa mwanafunzi anapoweza kuwaamkua wenzake kwa usahihi

na anapotangamana nao kutoa huduma ya kwanza shuleni.

• Afya bora - Inakuzwa mwanafunzi anapoweza kufahamu njia mbalimbali za

kutoa huduma ya kwanza hivyo kupunguza maafa na kuboresha afya.

• Stadi za maisha - Zinakuzwa mwanafunzi akifahamu njia mbalimbali za

kutoa huduma ya kwanza na hata kujiunga na vikundi na taasisi ambazo

hutoa huduma ya kwanza nchini.

Kimeidhinishwa na KICD

Nyenzo:

• Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16

• Kadi zilizoandikwa maamkuzi na maagano mbalimbali

• Kanda yenye maamkuzi na maagano yaliyorekodiwa

• Breli

Mpangilio wa somo:

Hakikisha umefanya utati kuhusu maamkuzi na maagano mbalimbali katika

jamii mbalimbali. Pia, andaa kadi zilizoandikwa maamkuzi na maagano

mbalimbali pamoja na rekodi yenye maamkuzi na maagano mbalimbali.

Utangulizi

Tanguliza kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi waamkuane na kuagana kwa

kutumia maamkuzi na maagano mbalimbali ambayo wao hutumia kila siku.

Uwasilishaji wa somo

• Waelekeze wanafunzi kujadili michoro iliyo kwenye Kitabu cha Mwanafunzi,

ukurasa 16. Wanafunzi waeleze maamkuzi na maagano yanayoweza kutumika

kwa michoro husika.

• Wachezee wanafunzi rekodi yenye maamkuzi na maagano mbalimbali kisha

wayajadili na kujifunza.

• Waelekeze wanafunzi wakiwa katika vikundi wajadili miktadha ya maamkuzi

na maagano mbalimbali yaliyoandikwa kwenye kadi zilizo kapuni kwenye

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 17.

• Waongoze wanafunzi kuigiza maamkuzi na maagano mbalimbali ambayo

wao hutumia shuleni na nyumbani. Maigizo hayo yataboresha mawasiliano

yao na kukuza ujasiri wao wa kusimama na kuzungumza mbele ya watu.

Hitimisho

Tathmini iwapo:

• Mwanafunzi amefahamu maamkuzi na maagano mbalimbali.

• Mwanafunzi amefahamu miktadha mbalimbali ya maamkuzi na maagano.

• Mwanafunzi amefahamu umuhimu wa maamkuzi na maagano.

Hakikisha kila mwanafunzi amefanya kazi ya ziada iliyo kitabuni mwake

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Tafakuri

Mwanafunzi apewe muda wa dakika tano hivi wa kufanya tafakuri kuhusu

mambo aliyojifunza kuhusu maamkuzi na maagano mbalimbali.

xii

Kimeidhinishwa na KICD

c) Rekodi za ufunzaji

Hii ni stakabadhi ambayo huhifadhiwa na mwalimu ili kuonyesha kazi ambayo imefanywa

mwishoni mwa kila kipindi, mada au mada ndogo. Mwalimu mahususi hujaza kazi aliyofanya

kila siku. Stakabadhi hii husaidia katika:

• Uwajibikaji na uwazi wa kazi iliyofanywa na mwalimu.

• Mwendelezo wa ufunzaji wa darasa.

• Ili mwalimu mgeni ajue mahali pa kuanzia kufundisha darasa.

• Kutathmini maazimio ya kazi baada ya kipindi fulani.

• Kuleta usawa wa ufunzaji wa mada mahali ambapo kuna madarasa kadha.

Rekodi hii huonyesha kufanikiwa kwa matokeo maalum yaliyotarajiwa na umilisi alioupata

mwanafunzi. Rekodi hii inaweza kumwonyesha mwalimu iwapo ufunzaji wake umefanikiwa

katika kushughulikia mahitaji ya ujifunzaji wa wanafunzi binafsi.

Sehemu za Rekodi ya Ufunzaji

a) Maelezo kuhusu shule: Haya ni pamoja na: jina la shule, mwalimu husika, somo na gre-

di mahususi.

b) Muda: Huonyesha tarehe na wiki ambayo kazi husika ilishughulikiwa.

c) Kazi iliyofanywa: Mada na mada ndogo kama zilivyotolewa kwenye matokeo maalum

yanayotarajiwa.

d) Maoni: Hii ni sehemu ya maoni inayoonyesha ufanisi na changamoto za somo husika

pamoja na mapendekezo.

e) Maelezo kuhusu mwalimu: Haya ni pamoja na: jina, saini au ufupisho wa majina ya

mwalimu husika ili kuonyesha uwajibikaji.

Utawala wa shule unapaswa kutia sahihi rekodi za ufunzaji mara kwa mara.

Kielelezo cha Rekodi ya Ufunzaji

Shule: ________________________

Somo: ________________________

Jina la Mwalimu: _______________

Gredi: _________________________

Tarehe Wiki Kazi iliyofanywa Maoni Saini

d) Rekodi ya maendeleo ya mwanafunzi

Hii inaweza kuandaliwa kwa utaratibu-elekezi. Utaratibu-elekezi ni namna ya kutathmini

maendeleo ya mwanafunzi kwa vigezo vilivyoelezwa kwa kina. Utaratibu-elekezi huonyesha

sehemu kadha muhimu wakati wa kukadiria kazi ya binafsi. Humpa mwalimu chombo

ambacho kinahakikisha kuwa ukadiriaji ni wa haki na unafanana kwa wanafunzi wote.

Matokeo ya ujifunzaji yanahitaji mbinu tofauti za kutathmini.

xiii

Kimeidhinishwa na KICD

Utaratibu-elekezi ni chombo kilichoandaliwa na mwalimu ambacho huonyesha matokeo

maalum yanayotarajiwa ambayo hudhihirisha utendaji, viwango vya ufanisi na uelewa

wa matokeo. Taratibu-elekezi hunuia kukusaidia katika kupima matokeo, mchakato na

maendeleo ya ujifunzaji. Isitoshe, utaratibu-elekezi humhusisha mwanafunzi katika kuunda

na kuelewa vigezo vya tathmini ambavyo vinawaruhusu kushiriki vilivyo katika mchakato

unaotakikana ili kukia lengo.

Amua kuhusu viwango ya tathmini, kwa mfano: Vizuri sana, Vizuri, Anaendelea, Anahitaji

msaada.

Mfumo wa mtaala umetumia kuzidi matarajio, kukia matarajio, kukaribia matarajio na mbali

na matarajio. Huu ni mfano wa utaratibu-elekezi:

Kigezo Kuzidi matarajio Kukia matarajio Kukaribia matarajio Mbali na matarajio

Kutambua

maamkuzi

na maagano

mbalimbali

na kuyatumia

katika

miktadha

tofautitofauti

kwa ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

maamkuzi na

maagano mbalimbali

na kuyatumia

katika miktadha

tofautitofauti kwa

ufasaha na urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

maamkuzi na

maagano mbalimbali

na kuyatumia

katika miktadha

tofautitofauti kwa

ufasaha.

Mwanafunzi anatambua

baadhi ya maamkuzi na

maagano na kuyatumia

katika miktadha

tofautitofauti kwa ufasaha.

Mwanafunzi anatambua

baadhi ya maamkuzi na

maagano na kutumia

baadhi ya maamkuzi

hayo kwa ufasaha.

Kielelezo cha Rekodi ya Maendeleo ya Mwanafunzi

Jina la Mwanafunzi: Shane Abedino

Gredi ya 5 Mwaka 2021 Muhula 1 Umri: Miaka 11

Mada

Zilizofunzwa

Mbinu Ishara za kufaulu

Maamkuzi

na maagano

ya nyakati

mbalimbali

Kutambua aina

mbalimbali za

maamkuzi na maagano

katika mawasiliano.

Mwanafunzi anaweza kutambua aina

mbalimbali za maamkuzi na maagano

katika mawasiliano

Kueleza maamkuzi na

maagano ya nyakati

mbalimbali

Mwanafunzi anaweza kueleza baadhi

ya maamkuzi na maagano ya nyakati

mbalimbali kwa ufasaha.

Kuigiza maamkuzi na

maagano ya nyakati

mbalimbali

Mwanafunzi anaweza kuigiza

maamkuzi na maagano ya nyakati

mbalimbali.

Kutumia maamkuzi na

maagano mbalimbali

katika mawasiliano.

Mwanafunzi anaweza kutumia baadhi

ya maamkuzi na maagano mbalimbali

katika mawasiliano.

xiv

Kimeidhinishwa na KICD

Hitimisho

Mwongozo huu umeandikwa ili kukusaidia kuwaelekeza wanafunzi kujifunza Kiswahili

kwa njia ambayo inavutia na kusisimua zaidi. Unakumbushwa kuamsha hamu ya wanafunzi

unapofunza. Mambo ambayo unaweza kufanya kabla ya kwenda darasani kufunza ni kama

vile:

• Kupitia matokeo yanayotarajiwa – hii itakusaidia kuongoza namna ya kufunza.

• Kupitia somo ili kupata taswira ya yaliyomo yatakayoshughulikiwa.

• Kujenga taswira akilini ya shughuli za ufunzaji na namna ambavyo utawasilisha somo

hilo.

• Tangamana na wanafunzi unapozingatia shughuli zilizopendekezwa.

• Kusanya vifaa vitakavyohitajika katika somo kabla ya somo lenyewe.

Kumbuka: Shughuli za ujifunzaji ambazo zimependekezwa humu ni kielelezo tu. Si lazima

uzifuate zote. Uko huru kushirikisha mbinu nyingine za kiuvumbuzi za ufunzaji ambazo

zitasaidia kuwasilisha yaliyomo yaliyokusudiwa kwa ufanisi zaidi.

Kimeidhinishwa na KICD

MAPISHI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1-15)

Utangulizi

Mapishi ni shughuli za kuandaa

vyakula. Ili kutayarisha vyakula,

mpishi huhitaji vifaa vya kupikia

pamoja na aina mbalimbali za viungo

vya kupikia kulingana na chakula

anachoazimia kuandaa. Mapishi mazuri

sharti yazingatie usafi na lishe bora

inayodumishwa kwa kuwa na aina

mbalimbali za vyakula kama vile vyakula

vyenye protini, wanga na vitamini. Kuna

njia mbalimbali za mapishi. Kila njia

ya upishi hutegemea aina ya chakula

kinachopikwa.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na Kuzungumza

(Matamshi bora: Silabi na vitanzandimi

- Sauti f/v, s/z, l/r na th/dh), Kusoma kwa

ufahamu (Kifungu cha hadithi), Kuandika

insha ya wasifu, Sarufi (Aina za nomino:

nomino za pekee na nomino za kawaida).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1-6)

Matamshi bora

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi za sauti

zinazokaribiana katika maneno.

b) Kutamka silabi za sauti zinazotokana

na sauti zinazokaribiana kimatamshi.

c) Kutamka vitanzandimi

vinavyoundwa kwa silabi za sauti

zinazokaribiana kimatamshi ili

kuimarisha mawasiliano.

d) Kuunda vitanzandimi vyenye maana

kutokana na sauti zinazokaribiana

kimatamshi.

e) Kuchangamkia kukariri

vitanzandimi vinavyoundwa kwa

silabi za sauti zinazokaribiana

kimatamshi ili kuimarisha

matamshi yake.

Maswali dadisi

1. Je, unajua maneno gani yenye silabi

zinazokaribiana kimatamshi?

2. Je, unajua vitanzandimi gani

vilivyo na silabi zinazokaribiana

kimatamshi?

3. Je, unaweza kuunda vitanzandimi

gani vyenye maana kwa kutumia

vitate?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Unakuzwa kupitia kwa mwanafunzi

kufanya shughuli mbalimbali kwa

kushirikiana na wenzake katika

vikundi. Mwanafunzi atamke

silabi husika, atunge na akariri

vitanzandimi akishirikiana na

wenzake katika vikundi.

Kimeidhinishwa na KICD

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kutunga na kuandika

vitanzandimi kwenye tarakilishi

pamoja na kujirekodi akikariri

vitanzandimi hivyo kwa kutumia

rekoda au rununu. Pia, atawatumia

wanafunzi wenzake na mwalimu

vitanzandimi alivyounda mtandaoni

ili wavitathmini na kujifunza.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotunga vitanzandimi mbalimbali

vyenye maana akitumia silabi za sauti

husika bila kunakili vya wenzake.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutunga na kukariri

vitanzandimi akiwa shuleni na nje

ya shule. Anapata hamu ya kutunga

na kukariri vitanzandimi zaidi akiwa

peke yake na akiwa na wengine

mahali popote.

(e) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutamka silabi za sauti lengwa kwa

usahihi, kutunga vitanzandimi na

kuvikariri mbele ya wenzake bila

woga. Pia, kujiamini kunakuzwa

mwanafunzi anapotunga

vitanzandimi vyenye maana kwa

kutumia silabi husika na kuwatumia

wenzake pamoja na mwalimu ili

wavitathmini.

(f) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiri kuhusu maswali dadisi

kuhusu vitanzandimi pamoja na

kufikiri kuhusu vitanzandimi vyenye

maana atakavyotunga.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utunzaji wa mazingira

Suala mtambuko hili linadhihirika

mwanafunzi anapotunga

vitanzandimi vinavyohusu mazingira

yake akitumia sauti husika.

• Ujuzi wa matumizi ya fedha

Mwanafunzi anapotunga vitanzandimi

vinavyohusu msamiati wa fedha kama

vile kununua vyakula.

• Afya bora

Afya bora inajitokeza mwanafunzi

anapotunga vitanzandimi vyenye

maana vinavyohusu mapishi, lishe

bora na afya bora.

• Ajira kwa vijana na usalama

Kutokana na ustadi wa kukariri

vitanzandimi, mwanafunzi anaweza

kujitosa katika sanaa ya uimbaji na

ukariri wa mashairi. Vijana wakipata

ajira bila shaka usalama utaimarika.

Uhusiano na maadili

• Heshima na umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotunga na kukariri vitanzandimi

akiwa na wengine katika vikundi na

kuweza kutumia maneno ya heshima

kuwasiliana.

• Upendo

Mwanafunzi anajifunza kuwapenda

wenzake wanapotangamana katika

vikundi wakifanya shughuli za

kutunga na kukariri vitanzandimi.

• Uaminifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

Kimeidhinishwa na KICD

vitanzandimi vyake mwenyewe bila

kunakili vya wenzake au kutoka

kwenye matini yoyote.

• Uzalendo

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

vitanzandimi vyenye ujumbe kuhusu

uzalendo. Ujumbe ambao unamfanya

kuipenda nchi yake.

• Amani na haki za kibinadamu

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotunga vitanzandimi vyenye

maana akishirikiana na wenzake

kwa amani na kupewa nafasi ya

kuwasilisha maoni yake.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza - somo hili lina mafunzo

kuhusu sauti ambazo zinakaribiana

kimatamshi pamoja na uundaji wa

vitanzandimi vyenye maana.

• Lugha za kiasili – sauti na silabi

hufundishwa katika lugha hizi.

• Muziki - somo hili hurejelea matamshi

bora. Mwanafunzi anaweza kutunga na

kuimba vitanzandimi kuhusu mapishi

wakati wa somo la Muziki na ataweza

kuchangamkia ujifunzaji.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawashirikisha wenzake

shuleni na nyumbani katika kutunga

vitanzandimi vyenye maana na kuvikariri

kwa usahihi. Kufanya hivi kutaimarisha

matamshi bora katika mawasiliano

pamoja na uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Ili kuweza kufanikisha ujifunzaji wa

wanafunzi wasioweza kuzungumza

au kusikia, unaweza kumhusisha

mfasiri/mtaalamu wa lugha ishara ili

kuwasiliana nao.

• Hakikisha kuwa wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona wana mashine za

breli ili kufanikisha ujifunzaji wao.

• Wanafunzi ambao wanajifunza na

kuvielewa vitanzandimi kwa haraka

na wepesi wanaweza kushirikishwa

kuwafunza wenzao wanaojifunza na

kuelewa polepole.

• Hakikisha una rekodi za wanafunzi

walio na changamoto za kiafya ili ujue

jinsi ya kuwashughulikia kwa dharura.

Pia, ni vyema uwe na stadi za kuwapa

wanafunzi hao huduma ya kwanza

iwapo watakabiliwa na tatizo wakiwa

darasani.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1-6)

Maandalizi ya mwalimu

Shughuli za ufunzaji na ujifunzaji

huimarishwa ikiwa mwalimu na

wanafunzi watakuwa wamejiandaa

ipasavyo kabla ya kipindi kuanza.

Hakikisha kila mwanafunzi ana vifaa

muhimu vya kujifunzia kabla ya kipindi

kuanza. Pia,

• Andaa kadi zilizoandikwa sauti f/v,

s/z, l/r na th/dh.

• Andaa kadi zenye maneno yaliyo na

silabi za sauti f/v, s/z, l/r na th/dh.

• Andaa chati zilizoandikwa

sentensi zenye maneno yaliyo na

1.1 Silabi na vitanzandimi

vyenye sauti f/v, s/z, l/r

na th/dh (Vipindi 4)

Kimeidhinishwa na KICD

silabi za sauti f/v, s/z, l/r na th/dh.

• Rekodi silabi na maneno yenye

sauti f/v, s/z, l/r na th/dh kwenye

rununu, tarakilishi, rekoda au

tabuleti.

• Rekodi vitate na vitanzandimi

vyenye maneno yaliyo na silabi za

sauti f/v, s/z, l/r na th/dh.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ili zitumiwe

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara mapema kuhusu somo hili

ili aweze kujifahamisha kuhusu

anayofaa kufasiri na kuhudhuria

kipindi kwa wakati unaofaa.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1

2. Rununu, tarakilishi, breli, rekoda

3. Tarakilishi, breli, rekoda, intaneti

4. Chati zilizoandikwa maneno ya

silabi za sauti f/v, s/z, l/r na th/dh.

5. Kadi zenye maneno ya silabi za

sauti f/v, s/z, l/r na th/dh.

6. Kanda yenye vitanzandimi vya

maneno ya silabi za sauti f/v, s/z,

l/r na th/dh.

1.1.1 Silabi na vitanzandimi

vyenye sauti f na v

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1-2)

Utaratibu wa ujifunzaji (Kipindi 1)

• Tanguliza kipindi kwa kuwachezea

wanafunzi rekodi ya matamshi

iliyoambatanishwa na kitabu hiki.

Wanafunzi watamke kwa usahihi

sauti na maneno kwenye rekodi hiyo.

Tamka kwa usahihi sauti f na v na

kuziandika ubaoni kisha uwaulize

wanafunzi wazitamke kwa usahihi

baada yako.

• Katika shughuli ya 1, tamka silabi

za sauti f na v kwa usahihi na kwa

sauti. Kila mwanafunzi atamke

silabi hizo kwa usahihi baada

yako. Tathmini matamshi ya kila

mwanafunzi.Mwelekeze mwanafunzi

kutambua silabi za sauti f na v katika

maneno. Hakikisha kila mwanafunzi

anatambua kwa usahihi kwa kupigia

mistari silabi za sauti f na v katika

maneno aliyopewa.

• Mwongoze mwanafunzi kutamka

maneno yaliyo katika Kitabu cha

Mwanafunzi, ukurasa 1. Mwanafunzi

atamke maneno hayo kwa usahihi

na aeleze maana ya kila neno

alilotamka. Tathmini matamshi na

maelezo ya mwanafunzi. Mwongoze

mwanafunzi kutambua kuwa maneno

ambayo ametamka yanakanganya

kwa kuwa yanakaribiana kimatamshi

na yanaitwa vitate. Sentensi

zinazoundwa kwa kutumia vitate

zinaitwa vitanzandimi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaongoze kuunda vitanzandimi

vyenye maana wakitumia vitate vya

sauti f na v. Mifano: 1. Alivaa vazi

lililomfaa. 2. Alivuta dawati kisha

akafuta ubao. 3. Alivaa veli akaabiri

feri. Kubali vitanzandimi vyovyote

vyenye maana vitakavyoundwa

kwa kutumia vitate vya sauti f na v.

Kimeidhinishwa na KICD

Waongoze wanafunzi kusoma na

kukariri vitanzandimi walivyounda

kwa zamu na kwa haraka.

• Hitimisha kipindi hiki kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Tathmini iwapo kazi hii

imefanyika kabla ya kipindi kingine.

matamshi ya mwanafunzi.

• Mwongoze mwanafunzi kutambua

silabi za sauti s na z kwa kuzipigia

mistari katika maneno yaliyo kwenye

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2.

• Waongoze wanafunzi wote kutamka

maneno yenye silabi za sauti s na z

uliyoandika kwenye chati. Hakikisha

kila mwanafunzi anatamka maneno

hayo kwa usahihi.

• Mwelekeze vyema mwanafunzi mmoja

ayarekodi matamshi ya wanafunzi

wenzake akitumia rununu yako,

rekoda au hata tarakilishi. Matamshi

sahihi yazingatiwe. Katika shughuli

ya 2, wapange wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na uwezo

wao kisha uwaongoze kutambua

vitate vya sauti s na z kwenye mraba

ulio katika kitabu chao. Majibu

tarajiwa: saba/zaba, suka/zuka, sisi/

zizi.

• Waongoze wanafunzi wote waunde

vitanzandimi vyenye maana

wakitumia vitate walivyotambua

kutoka kwenye mraba. Mifano ya

vitanzandimi: 1. Polisi alimzaba

mwizi makofi saba. 2. Nilikuwa

nikisuka nywele kisa kile kilipozuka.

3. Sisi tutajenga zizi la ng’ombe.

• Waelekeze wanafunzi wote wasome

vitanzandimi walivyotunga na

kuvikariri kwa zamu na kwa haraka.

Matamshi sahihi yazingatiwe.

• Mwelekeze kila mwanafunzi kuhusu

atakavyoshirikiana na mzazi au mlezi

wake kufanya kazi ya ziada. Majibu

tarajiwa: 1. a) zizi, b) futa, c) suka,

d) kuvuta, e) zaba.

1.1.2 Silabi na vitanzandimi

vyenye sauti s na z

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2-3)

Utaratibu wa ujifunzaji (Kipindi 1)

• Katika shughuli ya 1, wachezee

wanafunzi rekodi ya matamshi

iliyoambatanishwa na kitabu hiki.

Wanafunzi watamke kwa usahihi

sauti na maneno kwenye rekodi hiyo.

Tamka kwa usahihi silabi za sauti s

na z kisha umwelekeze mwanafunzi

kuzitamka kwa usahihi. Tathmini

Tathmini

1. Sikiliza na utathmini iwapo kila

mwanafunzi anatamka silabi

zinazotokana na sauti f na v kwa

usahihi.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua silabi ambazo

zinatokana na sauti f na v katika

maneno.

3. Sikiliza na utathmini iwapo

mwanafunzi anatamka na kukariri

vitanzandimi vilivyoundwa kwa

silabi za sauti f na v.

4. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuunda vitanzandimi

vyenye maana akitumia vitate

vyenye silabi za sauti f na v.

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anatamka silabi zinazotokana na

sauti s na z kwa usahihi.

2. Chunguza iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua silabi

zinazotokana na sauti s na z katika

maneno.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anatamka na kukariri

vitanzandimi vyenye silabi za sauti

s na z.

4. Chunguza iwapo mwanafunzi

anaweza kuunda vitanzandimi

vyenye maana akitumia vitate

vilivyo na silabi za sauti s na z.

Iwapo huna uwezo wa kuandika

sentensi kwenye tarakilishi, unaweza

kuziandika ubaoni au hata kwenye

chati.

• Katika shughuli ya 2, tamka kwa

usahihi vitate vilivyo kwenye jedwali

katika Kitabu cha Mwanafunzi

ukurasa 4 kisha uwaulize wanafunzi

wawiliwawili wavitamke baada yako.

• Waongoze wanafunzi kujadili

maana ya kila kitate walichotamka

kisha watumie vitate hivyo kuunda

vitanzandimi sahihi vyenye maana,

wavikariri kwa zamu, kwa haraka na

kwa sauti. Mifano ya vitanzandimi:

1. Alipeleka mahari mahali mbali.

2. Nitapiga kura baada ya kula.

3. Alifeli mtihani wa kuendesha feri.

4. Sina swali kwa sababu kila kitu kiko

shwari.

• Mteue na umwelekeze mwanafunzi

mmoja awarekodi wenzake wakikariri

vitanzandimi kwa kutumia rununu

yako au tarakilishi. Iwapo huna vifaa

hivi vya kidijitali, unaweza kuviazima

kutoka kwa walimu wenzako.

• Waulize wanafunzi wasikilize na

kutamka kwa haraka na kwa usahihi

vitanzandimi vilivyorekodiwa na

mmoja wao.

• Katika kazi ya ziada, mwulize kila

mwanafunzi amkaririe mzazi au mlezi

wake vitanzandimi vilivyo katika

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4-5

na wajadili maana ya vitanzandimi

hivyo. Mwanafunzi awaeleze wenzake

darasani maana za vitanzandimi.

Tathmini iwapo kazi hii imefanyika

kabla ya kuanza kipindi kingine.

1.1.3 Silabi na vitanzandimi

vyenye sauti l na r

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4-5)

Utaratibu wa ujifunzaji (Kipindi 1)

• Katika shughuli ya 1, wachezee

wanafunzi rekodi ya matamshi

iliyoambatanishwa na kitabu hiki.

Wanafunzi watamke kwa usahihi

sauti na maneno kwenye rekodi hiyo.

Mwongoze mwanafunzi kutamka

silabi za sauti l na r kwa usahihi.

Hakikisha kila mwanafunzi anatamka

silabi hizo kwa usahihi.

• Mwongoze mwanafunzi kutambua

silabi za sauti l na r kwa kuzipigia

mistari katika vitate vilivyo kitabuni

mwake. Tathmini utambuzi wa

mwanafunzi.

• Mwelekeze mwanafunzi kutambua

silabi za sauti l na r katika maneno

ya sentensi zilizo kwenye tarakilishi.

Kimeidhinishwa na KICD

1.1.4 Silabi na vitanzandimi

vyenye sauti th na dh

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 5-6)

Utaratibu wa ujifunzaji (Kipindi 1)

• Unaweza kutanguliza kipindi kwa

kuwachezea wanafunzi rekodi ya

matamshi iliyoambatanishwa na

kitabu hiki. Wanafunzi watamke

kwa usahihi sauti na maneno kwenye

rekodi hiyo.

• Katika shughuli ya 1, tamka silabi

za sauti th na dh kwa usahihi na

kwa sauti. Kila mwanafunzi atamke

silabi za sauti th na dh baada yako.

Tathmini matamshi yao.

• Mwongoze mwanafunzi kutambua

silabi za sauti th na dh kwa kuzipigia

mistari kwenye maneno yaliyo katika

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 5.

Tathmini uwezo wa mwanafunzi wa

kutambua silabi husika.

• Andika sentensi zenye maneno yenye

silabi za sauti th na dh ubaoni na

umwongoze mwanafunzi kutambua

silabi za sauti hizo. Mifano ya

sentensi: 1. Dhahabu ni madini

yenye thamani kuu. 2. Aliona

fedheha kutembea kwenye theluji.

3. Serikali imethibitisha kumalizika

kwa dhiki kuu.

• Katika shughuli ya 2, wanafunzi wote

wakusikilize ukisoma maneno yaliyo

vitabuni mwao kisha watamke maneno

hayo kwa usahihi baada yako.

• Waelekeze wanafunzi kujadili maana

ya maneno waliyotamka. Wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao. Waelekeze

kutumia vitate vyenye sauti th na dh

kuunda vitanzandimi vinne vyenye

maana. Mmoja wao aviandike

kwenye tarakilishi. Wawatumie

wenzao mtandaoni ili wavisome na

kuvirekebisha.

• Waulize wanafunzi wasikilize wenzao

wakisoma vitanzandimi walivyounda.

Wavikariri kwa zamu, kwa sauti na

kwa haraka.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya kazi

ya ziada iliyo kitabuni mwao.

Tathmini

1. Chunguza iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutamka silabi

zinazotokana na sauti l na r kwa

usahihi.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua silabi ambazo

zinatokana na sauti l na r katika

maneno.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anatamka na kukariri vitanzandimi

vyenye silabi za sauti l na r.

4. Chunguza iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuunda vitanzandimi

vyenye maana akitumia vitate

vilivyo na silabi za sauti l na r.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anatambua silabi zinazotokana na

sauti th na dh katika maneno.

2. Sikiliza na utathmini iwapo

mwanafunzi anatamka silabi

zinazotokana na sauti th na dh

kwa usahihi.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anatamka na kukariri

Kimeidhinishwa na KICD

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 6-9)

Kusoma kwa ufahamu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa suala

lengwa uliotumika katika kifungu

ili kuimarisha ufahamu.

b) Kutumia msamiati lengwa kwa

usahihi katika sentensi.

c) Kusoma kifungu cha hadithi kwa

kuzingatia ujumbe, matukio na

wahusika.

d) Kuonyesha uelewa wa kifungu kwa

kutoa muhtasari na kujibu maswali.

e) Kujenga mazoea ya usomaji bora

katika maisha ya kila siku.

Maswali dadisi

1. Je, maana ya mapishi ni ipi?

2. Kusoma kuhusu mapishi kuna

umuhimu gani?

3. Ni hadithi gani umewahi kuisoma

kuhusu mapishi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa kupitia kwa

wanafunzi kufanya shughuli za

ujifunzaji kwa kushirikiana katika

vikundi. Wanapotambua na kujadili

maana ya msamiati wa mapishi,

kutunga sentensi wakitumia msamiati

wa mapishi, kusoma ufahamu na

kutoa muhtasari wa vifungu hivyo.

Pia, wanapowasiliana na kufanya kazi

ya ziada pamoja na walezi wao.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi

atatarajiwa kupiga picha hatua za

kupika chakula anachopenda au

kuzirekodi hatua hizo. Itambidi

atumie vifaa vya kidijitali kutekeleza

shughuli hii.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutafuta vifungu

zaidi kuhusu mapishi kwenye

makala mbalimbali na mtandaoni ili

kujifunza zaidi.

(d) Ubunifu

Unakuzwa kila mwanafunzi anapoweza

kusoma makala mbalimbali kuhusu

jinsi mbalimbali za kupika na kupakua

vyakula tofautitofauti. Pia, anaposoma

kuhusu njia mbalimbali za kuandika

meza wakati wa maakuli.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Wanafunzi wafanye shughuli za

ujifunzaji kwa ushirikiano katika

vikundi. Wakosoane na kukubaliana

bila fujo ili kuonyesha uraia mwema.

Wanafunzi wathamini vyakula

vinavyopendwa na jamii mbalimbali

ili kuleta utangamano mwema.

vitanzandimi vilivyoundwa kwa

silabi za sauti th na dh.

4. Tathmini ikiwa mwanafunzi anaunda

vitanzandimi vyenye maana akitumia

vitate vyenye silabi za sauti th na dh.

Kimeidhinishwa na KICD

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinadhihirika mwanafunzi

anapojifunza upishi wa vyakula

mbalimbali. Ataweza kujitegemea

baadaye kwa kujipikia chakula bora

au kwa kupika vyakula vya kuuza ili

kuyakimu mahitaji yake.

• Afya bora

Suala hili linashughulikiwa

mwanafunzi anaposoma

vifungu vyenye ujumbe kuhusu

aina mbalimbali za vyakula

vinavyoiboresha afya.

Kutokana na kusoma huku, mwanafunzi

atafahamu mengi kuhusiana na lishe

bora, umuhimu wa vyakula vya wanga,

protini na vitamini hivyo kuboresha

afya.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Mwanafunzi atayaheshimu maoni ya

wenzake katika shughuli za ujifunzaji

wakiwa kwenye vikundi. Ashirikiane

na wanafunzi wenzake kwa kutumia

lugha ya adabu. Pia, aonyeshe uthamini

wa vyakula mbalimbali vinavyoliwa na

jamii mbalimbali nchini.

• Amani na umoja

Mwanafunzi ashirikiane na wenzake

katika shughuli za vikundi kwa amani

bila kuzua fujo yoyote.

• Uwajibikaji

Mwanafunzi aweze kumsaidia

mlezi wake kupika vyakula akiwa

nyumbani. Pia, akamilishe kazi zake

kwa wakati ufaao na kuvitunza vifaa

vyake vya ujifunzaji.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hushughulikia usomaji

wa vifungu vya hadithi na upanuzi

wa msamiati.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili hushughulikia aina

mbalimbali za vyakula pamoja na

upanzi wake.

3. Sayansi Kimu

Somo hili hushughulikia vifaa vya

kupikia, usafi wakati wa mapishi

pamoja na aina mbalimbali za

mapishi.

Mapendekezo ya shughuli za kijamii

zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu suala la

mapishi. Ashirikiane na mlezi wake

kupika. Anapojua kupika ataweza

kuwapikia watu katika jamii hasa

wasiojiweza kama vile watu wagonjwa

na wazee. Pia, mwanafunzi ataweza

kuwahamasisha watu katika jamii

kuhusu umuhimu wa lishe bora ili

kuboresha afya.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Ili kuweza kuwahusisha wanafunzi

wasioweza kuona katika ujifunzaji,

hakikisha wana mashine za breli zilizo

katika hali nzuri ili waweze kutambua

msamiati mbalimbali wa mapishi. Pia,

wanaweza kupewa vifaa mbalimbali

halisi vya mapishi, viungo mbalimbali

vya vyakula na vyakula mbalimbali ili

waviguse, wavinuse na kuvitambua.

Kimeidhinishwa na KICD

• Ili kuwahusisha wanafunzi wasio

na uwezo wa kuzungumza au

kusikia katika ujifunzaji, unaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara ili kuwasiliana nao. Pia,

unaweza kuwaeleza maana ya

msamiati wa mapishi pamoja na

aina mbalimbali za mapishi kwa

kuziandika na wakazisoma.

• Unaweza kuwashirikisha wanafunzi

wanaong’amua wanayojifunza

haraka katika kuwafunza wenzao

wanaojifunza polepole.

• Mwalimu awashughulikie wanafunzi

wengine walio na matatizo

mbalimbali ya kiafya au kisaikolojia

kadri ya uwezo wake.

2.1 Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 6-7)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Hakikisha kuwa nyenzo za ujifunzaji

kama vile tarakilishi na breli zipo na

hazina hitilafu yoyote. Pia,

• Andaa chati iliyoandikwa msamiati

mbalimbali wa mapishi.

• Andaa kanda yenye maelezo kuhusu

njia mbalimbali za kupika.

• Kusanya aina mbalimbali za vyakula

halisi.

• Kusanya viungo halisi vya vyakula

mbalimbali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 6

3. Kamera, projekta, tarakilishi, breli

4. Chati iliyoandikwa msamiati wa

mapishi

5. Kanda yenye maelezo kuhusu njia

mbalimbali za mapishi

6. Aina mbalimbali za vyakula halisi

7. Viungo halisi vya vyakula

mbalimbali.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Waongoze wanafunzi kusoma

kimyakimya ufahamu ulio vitabuni

mwao katika shughuli ya 1.

• Waelekeze wanafunzi wasome

ufahamu huo tena wakiwa darasa

zima kisha wajibu maswali

waliyopewa. Tathmini majibu ya

wanafunzi kulingana na kifungu

husika.

• Mwongoze mwanafunzi kuandika

muhtasari wa kifungu alichosoma

katika daftari lake. Wanafunzi

wabadilishane madaftari ili

watathmini kazi zao. Tathmini kazi

zao pia.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao. Waelekeze

kutambua vitendo vinavyoendelea

katika michoro iliyo vitabuni mwao

ukurasa 8 kisha wajibu maswali

waliyopewa. Majibu tarajiwa:

(a) Mpishi anaoka keki. (b) Mpishi

anapika/anasonga ugali. (c) Mpishi

anafunua sufuria ili kukoroga

chakula. (d) Mpishi anatengeneza

sharubati/juisi. Kubali majibu yoyote

sahihi yanayohusu vitendo kwenye

michoro husika. Katika kujibu

maswali kuhusu michoro husika,

tathmini majibu ya wanafunzi.

Washirikishe katika kuelezana

kuhusu vyakula mbalimbali ambavyo

wamewahi kupika.

Kimeidhinishwa na KICD

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 9-11)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya wasifu kwa

kuzingatia mtindo na muundo

wake.

b) Kuandika insha ya wasifu kwa

ubunifu ili kujenga maelezo yenye

kutoa picha dhahiri.

c) Kufurahia kutunga insha bora ili

kuimarisha mazoea ya kuandika.

Maswali dadisi

1. Insha ya wasifu ni gani?

2. Unazingatia nini unapoandika

insha ya wasifu?

3. Insha ya wasifu huandikwa vipi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Unakuzwa wanafunzi wanapojadili

muundo, mtindo na mada

mbalimbali za insha za wasifu wakiwa

katika vikundi. Wanapoandika insha

na kuwasomea wenzao wanakuza

uwezo wao wa kuwasiliana.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoandika insha ya wasifu kwenye

tarakilishi na kuwatumia wenzake

pamoja nawe ili muitathmini. Pia,

anaweza kutumia intaneti kusakura

au kutafuta jinsi ya kupika vyakula

mbalimbali.

Unajengeka mwanafunzi

anapoandika insha ya wasifu kuhusu

mapishi mbalimbali kwa kubuni

matukio yake mwenyewe.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Unakuzwa wanafunzi wanapofanya

kazi kwa kushirikiana katika vikundi

licha ya tofauti zao anuwai.

• Stadi za maisha

Kutokana na insha za wasifu kuhusu

mapishi mbalimbali, mwanafunzi

atapata ujuzi wa kupika vyakula

mbalimbali hivyo anaweza

kuendeleza ujuzi huu hadi kujiajiri

kuwa mpishi hodari.

Mwanafunzi ataweza kuwafundisha

wanajamii kuhusu mapishi mbalimbali.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua na kutumia

msamiati wa mapishi katika kifungu

na mawasiliano kwa usahihi.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kusoma kifungu kwa

ufasaha akizingatia ujumbe,

matukio, wahusika pamoja na

matamshi sahihi.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaonyesha uelewa wa kifungu

alichosoma kwa kutoa muhtasari na

kujibu maswali kwa usahihi.

4. Tathmini iwapo mwanafunzi anaweza

kupika vyakula mbalimbali.

• Mwelekeze mwanafunzi jinsi

atakavyofanya kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Kimeidhinishwa na KICD

• Elimu ya afya

Mwanafunzi atafahamu lishe bora na

kuweza kudumisha afya bora kwake

na kwa wanajamii.

Uhusiano na maadili

• Heshima na umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotambua na kujadili insha ya

wasifu akiwa na wengine katika

vikundi na kuweza kutumia

maneno ya adabu kuwasiliana,

anapomheshimu mzazi nyumbani

wanapopika na kufuata maagizo ya

mwalimu anapojifunza.

• Upendo

Insha ya wasifu inaweza kulenga watu

wanaojulikana kwa upendo hivyo

mwanafunzi kujifunza. Mwanafunzi

atakuza upendo kati yake na mlezi

wake wanaposhirikiana kupika

nyumbani.

• Uaminifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

insha ya wasifu inayohusu mapishi

mbalimbali akiwa peke yake bila

kunakili insha za wenzake.

• Uzalendo

Insha ya wasifu inaweza kuhusu watu

wanaojulikana kwa uzalendo hivyo

mwanafunzi kujifunza.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya kuandika.

2. Somo la Jamii

Somo hili linafundisha wasifu wa watu

mbalimbali mashuhuri katika nchi

hivyo mwanafunzi anaweza kujifunza.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atawahamasisha wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu

wa uandishi bora katika mawasiliano.

• Mwanafunzi atawaelekeza wanajamii

kuhusu mapishi mbalimbali pamoja

na umuhimu wa lishe bora.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa

kuona watambue maelezo kuhusu

muundo na mtindo wa kuandika

insha ya wasifu kwa kutumia breli.

Pia, unaweza kuwasomea maelezo

hayo wakayasikiliza na kujifunza.

• Wanafunzi walio na changamoto

za viungo vya mwili kama vile

mikono wasaidiwe kuandika kwa

kutumia kiungo kingine cha mwili

walichozoea kutumia.

• Unastahili kuwa mvumilivu ili uweze

kuwasaidia wanafunzi wanaochukua

muda mrefu kujifunza uandishi wa

insha ili waweze kujifunza bila kukata

tamaa.

• Hakikisha kuwa unatambua hatua

yoyote inayopigwa na mwanafunzi

anayejifunza kuandika insha polepole

ili kumtia moyo.

3.1 Insha ya wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 9-10)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Kusanya nakala za aina mbalimbali za

insha na uhakikishe kuna insha za wasifu

kati ya nakala hizo ambazo utawapa

wanafunzi darasani ili waweze kutambua

Kimeidhinishwa na KICD

insha za wasifu. Pia,

• Andaa picha za aina mbalimbali za

vyakula.

• Kusanya viungo mbalimbali vya

vyakula kama vile mdalasini, bizari,

vitunguu, iliki na chumvi.

• Hakikisha kila mwanafunzi ana

vifaa vya kujifunzia kabla ya kipindi

kuanza.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Nakala za aina mbalimbali za insha

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 9

3. Chati yenye insha kielelezo (insha

ya wasifu), tarakilishi

4. Viungo mbalimbali vya vyakula

5. Picha za vyakula mbalimbali

kwenye chati au tarakilishi.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Unaweza kutanguliza kipindi kwa

kuwauliza wanafunzi wataje aina za

insha walizojifunza katika gredi ya

nne.

• Katika shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao na kuwauliza

watoe maelezo kuhusu insha ya

wasifu kutokana na waliyojifunza

katika gredi ya nne. Tathmini

maelezo yao.

• Wape wanafunzi nakala za aina

mbalimbali za insha na uwaulize

watambue insha za wasifu kutoka

kwa nakala hizo. Waelekeze

wanafunzi kutambua insha hizo.

• Waongoze kujadili mtindo na muundo

wa insha ya wasifu.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze

mwanafunzi kutazama michoro

iliyo kitabuni mwake kisha achague

chakula kimoja anachojua kupika

pamoja na viungo vyake. Mwanafunzi

ataje viungo zaidi vya kupikia chakula

alichochagua.

• Mwongoze mwanafunzi kuandika

vidokezo vitakavyomsaidia kuandika

insha ya wasifu kuhusu chakula

alichokichagua katika nambari 1.

• Mwelekeze mwanafunzi kuandika

insha ya wasifu kuhusu chakula

alichochagua kwa kutumia vidokezo

alivyoandika. Mkumbushe azingatie

mtindo na muundo unaofaa. Insha

yake iwe na mada na isipungue

maneno 150.

• Mwambie mwanafunzi aisome na

kuihariri insha aliyoandika. Aandike

insha hiyo kwenye tarakilishi na

akutumie pamoja na wenzake

darasani ili muisome na kuitathmini.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini iwapo kazi hii itafanyika

kabla ya kipindi kingine kuanza.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua insha ya wasifu

kwa kuzingatia mtindo na muundo

wake.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya wasifu

kwa ubunifu akizingatia kanuni

zifaazo za lugha, mtindo, muundo

na mpangilio mzuri wa mawazo.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuandika vidokezo na

insha kwa kutumia michoro.

Kimeidhinishwa na KICD

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11-13)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za pekee kwenye

sentensi au vifungu vya maneno.

b) Kutunga sentensi kwa kutumia

nomino za pekee ili kukuza

matumizi ya lugha sahihi.

c) Kuchangamkia kutumia nomino za

pekee katika utungaji wa sentensi na

kujaza mapengo kwenye vifungu.

Maswali dadisi

1. Je, maana ya nomino ni ipi?

2. Nomino za pekee zinahusu nini?

3. Unajua nomino za pekee gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Wanafunzi watafanya shughuli za

kutambua nomino za pekee na

kuzitungia sentensi wakiwa katika

vikundi. Wanafunzi watatunga

sentensi na kusomeana ili

kuzitathmini hivyo kuboresha uwezo

wao wa kuwasiliana.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Unakuzwa wanafunzi wanapotumia

vifaa vya kiteknolojia kama vile

tarakilishi kuandika kifungu na

kukoleza rangi nomino za pekee

zilizotumiwa katika kifungu hicho.

Unajengeka mwanafunzi anapotunga

sentensi na hata kifungu chake

mwenyewe kwa kutumia nomino za

pekee bila kunakili za wenzake.

Kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu

kutambua nomino za pekee na

kuzitumia kutunga sentensi sahihi.

Pia, mwanafunzi anapoweza kutunga

sentensi sahihi na kuwasomea

wanafunzi wenzake.

(d) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

changamoto

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotunga sentensi kuhusu

masuala mbalimbali hasa mtambuko

akitumia nomino za pekee. Uwazaji

wa kina unajitokeza mwanafunzi

anapofikiri kuhusu nomino za pekee

atakazotumia kutunga kifungu.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Masuala mbalimbali kama vile:

lishe bora, utunzaji wa mazingira,

usalama, magonjwa mbalimbali

na utunzaji wa wanyama

yatashughulikiwa mwanafunzi

anapotunga sentensi akitumia

nomino za pekee kurejelea masuala

hayo.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unadhihirika mwanafunzi

anapotunza vifaa vyake vya ujifunzaji.

Pia, kutekeleza majukumu yake

ifaavyo anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

Kimeidhinishwa na KICD

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za pekee

akitumia lugha ya adabu pamoja na

kuyaheshimu maoni ya wenzake.

• Amani na umoja

Maadili haya yatalengwa katika

sentensi zitakazotungwa na

wanafunzi wakitumia nomino za

pekee. Pia, kupitia kwa wanafunzi

kutangamana kwa amani katika

vikundi bila kuzua fujo yoyote.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili -

masomo haya yanaangazia mada

kuhusu nomino za pekee.

Masomo mengine yote hutumia

nomino za pekee katika matini zao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakapotumia sentensi

zenye nomino za pekee kwa usahihi

katika mawasiliano ataboresha lugha

katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Unaweza kurekodi video yenye

picha na maandishi ya maelezo

ya nomino za pekee pamoja

na mifano yake ili kuwasaidia

wanafunzi wenye changamoto

ya kusikia ili wajifunze. Pia,

mfasiri wa lugha ishara anaweza

kuhusishwa.

• Hakikisha kuna mashine za breli

ili wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wazitumie kujifunza.

• Pia, wanafunzi hawa wanaweza

kutolewa maelezo kuhusu nomino

za pekee na wakayasikiliza na

kujifunza.

• Jiandae kuwasaidia wanafunzi

wengine walio na matatizo

mbalimbali kadri ya uwezo wako.

4.1.1 Nomino za pekee

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11-13)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu nomino za pekee kabla

ya kipindi ili kumwelekeza mwanafunzi

vyema. Pia,

• Andaa chati zilizoandikwa nomino

za pekee mbalimbali.

• Rekodi kanda yenye maelezo

kuhusu nomino za pekee.

• Hakikisha tarakilishi na breli

zipo na ziko katika hali nzuri

ya kutumiwa na wanafunzi

wasioona.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11

2. Kanda yenye maelezo kuhusu

nomino za pekee

3. Tarakilishi, breli

4. Chati zilizoandikwa nomino za

pekee

Utaratibu wa ufunzaji

• Tanguliza kipindi kwa shughuli ya

1 kwa kuwapanga wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na uwezo

wao na kuwauliza waeleze maana ya

nomino kwa kurejelea waliyojifunza

katika gredi ya nne.

• Waongoze wanafunzi kutaja majina ya

Kimeidhinishwa na KICD

wanafunzi wenzao, majina ya kumtajia

Mungu, majina ya miji, mito, nchi,

milima, barabara, maziwa pamoja na

majina ya miezi ya mwaka na siku za

wiki.

• Waelekeze wanafunzi kubaini kuwa

majina waliyotaja ni nomino za pekee

na lazima zianze kwa herufi kubwa.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 2 kwa kutambua

nomino za pekee kutoka kwenye

mti maneno ulio kitabuni mwake.

Majibu tarajiwa: Nairobi, Suleimani,

Kilimanjaro, Alhamisi, Mola, Juni.

• Mwongoze mwanafunzi kutumia

nomino za pekee alizotambua

kutunga sentensi sahihi. Aziandike

sentensi hizo kwenye daftari lake na

apigie mistari nomino za pekee.

• Mwambie mwanafunzi awasomee

wenzake sentensi alizotunga wakiwa

katika vikundi ili wazitathmini.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi kusahihisha nomino

za pekee katika sentensi alizopewa.

Majibu tarajiwa:

1. Juma na Mueni walienda Thika

kununua samaki.

2. Ziwa Victoria na Ziwa Naivasha

hupatikana Kenya.

3. Wananchi walipanda miti ya

matunda karibu na Mlima Elgon.

4. Tulimwomba Mungu asubuhi ili

atuongoze tunapozuru Mto Tana.

5. Mwalimu alipowagawia wanafunzi

maembe, Naitore alipata mawili.

• Mwongoze mwanafunzi kuandika

kifungu kilicho kitabuni mwake

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

pekee katika sentensi na kifungu.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutumia nomino za pekee

kutunga sentensi na kifungu kwa

usahihi.

kwenye tarakilishi. Hakikisha kila

mwanafunzi anaandika kwa usahihi.

Tathmini majibu sahihi ya nomino za

pekee ambazo mwanafunzi atatumia

kujaza mapengo ya kifungu hicho.

Akoleze rangi na kupigia mistari

nomino za pekee.

• Iwapo huna tarakilishi, mwanafunzi

anaweza kuandika kifungu hicho

kwenye daftari lake.

• Mweleze mwanafunzi afanye kazi ya

ziada akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Kubali sentensi zozote sahihi

zitakazotumia nomino za pekee

alizotajiwa na mzazi au mlezi wake.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 13-15)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za kawaida

kwenye sentensi au vifungu vya

maneno.

b) Kutunga sentensi kwa kutumia

nomino za kawaida ili kukuza

matumizi sahihi ya lugha.

Kimeidhinishwa na KICD

c) Kufurahia kutumia nomino

za kawaida katika utungaji wa

sentensi na kujaza mapengo

kwenye vifungu.

Maswali dadisi

1. Maana ya nomino ni ipi?

2. Ni vitu gani vinavyopatikana katika

mazingira yako?

3. Ni vitu gani vinavyotumiwa katika

mapishi mbalimbali?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi zake mwenyewe na kujaza

mapengo ya kifungu akitumia

nomino za kawaida zinazofaa akiwa

peke yake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutaja nomino za kawaida

na kuzitungia sentensi. Kuwasomea

wanafunzi wenzake sentensi

alizotunga kutaboresha mawasiliano.

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiri

kuhusu sentensi sahihi atakazotunga

akitumia nomino za kawaida katika

muktadha husika.

Uhusiano na masuala mtambuko

Masuala mtambuko kama vile: afya bora

na utunzaji wa mazingira yataangaziwa

kutokana na sentensi zitakazotungwa na

mwanafunzi.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapothamini maoni ya wengine

wakiwa katika vikundi na kusaidiana

kutambua nomino za kawaida kwa

kutumia lugha ya adabu.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa

mwanafunzi anapotangamana na

wanafunzi wenzake kwa amani

katika vikundi wanapotambua

nomino za kawaida na kuzitungia

sentensi sahihi.

• Uzalendo na uaminifu

Maadili haya yanaweza kuhusishwa

na kujitokeza katika sentensi ambazo

mwanafunzi atatunga akitumia

nomino za kawaida.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya nomino za kawaida.

Masomo mengine pia hutumia nomino

za kawaida katika matini zao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atarejelea nomino

mbalimbali za kawaida katika mazingira

yake na kuimarisha mawasiliano katika

jamii anapozitumia kutunga sentensi

sahihi. Pia, atawafundisha wanajamii

mawasiliano bora kwa kutumia nomino

za kawaida kwa usahihi.

Kimeidhinishwa na KICD

4.2.1 Nomino za kawaida

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

waeleze maana ya nomino walizojifunza

katika kipindi kilichotangulia.

• Katika kufanya shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi yao na uwezo wao kisha uwaulize

wataje vitu vinavyopatikana nyumbani

na shuleni mwao.

• Pia, waelekeze wanafunzi wataje vifaa

vinavyopatikana jikoni.

• Waambie wataje majina ya watu wa

familia, wanyama, vyakula, ndege

na wadudu. Majina ya watu wa

familia yasiwe majina halisi bali ya

kiuhusiano kama vile baba, mama na

kadhalika.

• Mwambie mwanafunzi mmoja kutoka

katika kila kikundi asome maneno

waliyoandika ili wenzake katika

vikundi vingine wayatathmini na

kujifunza.

• Katika shughuli ya 2, waelekeze

wanafunzi wawiliwawili wachague

nomino za kawaida kutoka kwenye

mchoro ulio vitabuni mwao. Majibu

tarajiwa: ukuta, chumvi, kalamu,

bizari, kuku, mwalimu, meza, mtu.

• Waelekeze wanafunzi kutunga sentensi

sahihi wakitumia nomino za kawaida

walizochagua.

• Mteue mwanafunzi mmoja awasomee

wenzake sentensi walizotunga ili

wazitathmini na kujifunza.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi aandike sentensi

alizopewa kitabuni mwao katika

daftari lake kisha atambue nomino za

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasioweza kuona

watumie breli. Wanafunzi ambao

hawawezi kuona mbali wakae

karibu na ubao na wasioona

karibu wakae mbali kidogo na

ubao.

• Wanafunzi wasioweza kusikia

watambue nomino za kawaida

kwa kutumia lugha ishara au

kwa kuzikoleza rangi kwenye

tarakilishi au kuzipigia mistari

kwenye daftari.

• Wanafunzi wengine walio na

changamoto mbalimbali za kiafya

au kisaikolojia washughulikiwe

vilivyo kadri ya uwezo wako.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 13-15)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Andaa chati zilizoandikwa nomino

mbalimbali za kawaida. Pia,

• Tafuta breli na uhakikishe ziko

katika hali nzuri.

• Andaa sentensi zenye nomino za

kawaida utakazoandika ubaoni.

Mapendekezo ya nyenzo za

ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

13-15

2. Breli

3. Chati zilizoandikwa nomino za

kawaida

4. Vifaa halisi kama vile kalamu,

chaki, kijiko, sahani na kikombe.

Kimeidhinishwa na KICD

kawaida kwa kuzipigia mstari.

• Majibu tarajiwa:

a) Mpishi alipika vyakula vingi.

b) Sisi hunawa mikono kabla ya kula

chakula.

c) Mimi ninaipenda nchi yangu.

d) Mazingira safi huzuia magonjwa.

e) Mjomba hula chakula cha wanga,

protini na vitamini.

• Mwambie mwanafunzi afanye kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Hakikisha mwanafunzi

amewasomea wenzake darasani

sentensi alizotunga ili wazitathmini

na kujifunza.

• Mwisho, mwanafunzi ajaze mapengo

kwenye kifungu alichopewa kitabuni

mwao kwa kutumia nomino

za kawaida sahihi na mwafaka.

Mwalimu atathmini majibu ya

wanafunzi.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

kawaida.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutumia nomino za

kawaida kutunga sentensi sahihi

na kujaza mapengo kwenye

vifungu.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutofautisha nomino za

kawaida na nomino za pekee.

Wanafunzi wawatajie wauzaji viungo

mbalimbali vya kupikia wanavyovijua.

Wauzaji pia wawatajie na kuwaonyesha

wanafunzi viungo mbalimbali vya

kupikia wanavyoviuza. Waongoze

wanafunzi kutumia vifaa vya kidijitali

kupiga picha viungo mbalimbali

watakavyoonyeshwa na wauzaji.

Wanafunzi watakaporudi shuleni,

waandike insha ya masimulizi kuhusu

ziara hii. Ziara hii itaboresha

uhusiano wa wanafunzi na wanajamii

pamoja na kukuza uwezo wao wa

kujieleza hivyo mawasiliano na ujasiri

wao kuboreshwa.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali vitanzandimi vyovyote sahihi

vilivyotumia sauti f/v, l/r, s/z au th/dh.

2. Tathmini hatua sahihi za kuoka

keki atakazoandika mwanafunzi.

Hakikisha mwanafunzi anawasomea

wenzake darasani ili wajifunze.

3. Tathmini sentensi atakazotunga

mwanafunzi akitumia maneno

aliyopewa kitabuni mwake.

Hakikisha ni sahihi kisarufi na

kimantiki.

4. Tathmini insha ya wasifu

atakayoandika mwanafunzi.

Hakikisha inazingatia kanuni za

sarufi zifaazo, mtindo, muundo

maalum na mada husika.

5. Tathmini sentensi atakazotunga

mwanafunzi kwenye tarakilishi.

Iwapo mwanafunzi hana tarakilishi,

anaweza kuziandika kwenye daftari

lake. Hakikisha ni sahihi kisarufi.

Shughuli ya nje ya darasa

Pakiwepo na muda, wapeleke

wanafunzi kwenye duka au soko lililo

karibu na shule yenu.

Kimeidhinishwa na KICD

HUDUMA YA KWANZA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16-24)

Utangulizi

Huduma ya kwanza ni msaada ambao

mtu hupewa anapopata majeraha au

matatizo akisubiri kupata matibabu au

suluhisho kamili. Huduma hii hutolewa

ili kumwokoa majeruhi kutokana na hali

hatari kabla ya kufikishwa hospitalini.

Baadhi ya vifaa ambavyo hutumiwa

kutoa huduma ya kwanza ni kisanduku

cha huduma ya kwanza ambacho

huwa na bendeji, dawa za kupunguza

maumivu, glavu, makasi n.k. Kila ofisi,

taasisi, sehemu za maabadi na biashara

zinafaa kuwa na visanduku vya huduma

ya kwanza. Ni muhimu kwa kila mtu,

mkubwa hata mdogo kupokea mafunzo

kuhusu njia mbalimbali za kutoa

huduma ili kuifaa jamii na kupunguza

vifo.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na Kuzungumza

(Maamkuzi na maagano), Kusoma kwa

kina (Matumizi ya kamusi), Kuandika

insha ya masimulizi, Sarufi (Nomino za

wingi na nomino za vitenzi-jina).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16-18)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua aina mbalimbali za

maamkuzi na maagano katika

mawasiliano.

b) Kueleza maamkuzi na maagano

yanayotumiwa katika miktadha

mbalimbali.

c) Kutumia aina mbalimbali za

maamkuzi na maagano katika

mawasiliano.

d) Kuchangamkia maamkuzi na

maagano katika mahusiano.

Maswali dadisi

1. Je, unajua maamkuzi gani?

2. Je, watu mbalimbali husalimiana

vipi wanapokutana katika jamii

yenu?

3. Je, wewe huagana vipi na wenzako

shuleni na nyumbani?

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa wanafunzi

wanaposhirikiana katika vikundi

kuigiza maamkuzi na maagano

mbalimbali.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Unakuzwa wanafunzi wanapotumia

vifaa vya kidijitali kusakura

mtandaoni ili kupata mafunzo

kuhusu njia za kutoa huduma ya

kwanza hivyo kujifunza.

Kunakuzwa mwanafunzi anapotumia

maamkuzi na maagano ipasavyo

shuleni, nyumbani na katika jamii

bila woga.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuwaamkua wenzake kwa usahihi na

anapotangamana nao kutoa huduma

ya kwanza shuleni.

• Afya bora

Inakuzwa mwanafunzi anapoweza

kufahamu njia mbalimbali za kutoa

huduma ya kwanza hivyo kupunguza

maafa na kuboresha afya.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi akifahamu

njia mbalimbali za kutoa huduma ya

kwanza na hata kujiunga na vikundi

au taasisi ambazo hutoa huduma ya

kwanza nchini. Watu hupata ajira

kutokana na utoaji wa huduma ya

kwanza.

Uhusiano na maadili

(a) Heshima

Maamkuzi na maagano huimarisha

heshima baina ya wanajamii. Pia,

huchochea matumizi ya maneno ya

adabu na heshima.

• Umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake kutoa

huduma ya kwanza katika vikundi

mbalimbali.

• Amani na upendo

Mwanafunzi anapokubali kuwaamkua

wanafunzi wenzake na kufanya shughuli

mbalimbali katika vikundi bila ugomvi.

Mwanafunzi kuwa tayari kutoa huduma

ya kwanza kwa wenzake kila wanapopata

majeraha ni kuonyesha upendo.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza

Somo hili hufundisha mada ya

huduma ya kwanza pamoja na jinsi

ya kuamkuana na kuagana.

2. Lugha za kiasili

Maamkuzi na maagano huwa somo

la kimsingi katika masomo ya lugha

za kiasili. Uhusiano wake na huduma

ya kwanza utamsaidia mwanafunzi

kuwasiliana vyema zaidi.

3. Sayansi na Teknolojia na Sayansi Kimu

Mada kuhusu huduma ya kwanza

hufundishwa katika masomo haya

ili kujenga uelewa wa huduma ya

kwanza ili kumwokoa mtu kwa

dharura.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anatarajiwa

kuwaheshimu na kutangamana na

wenzake katika jamii.

• Mwanafunzi anatarajiwa kusaidia

katika utoaji wa huduma ya kwanza

katika jamii pamoja na kuwafundisha

wanajamii njia mbalimbali za kutoa

huduma ya kwanza ili kupunguza

maafa na kuboresha afya.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi walio na uwezo wa

kung’amua wanayojifunza mara

moja baada ya kushirikishwa katika

shughuli za ujifunzaji wapewe fursa

ya kubuni sentensi zaidi zenye

maamkuzi na maagano mbalimbali.

• Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kufahamu wanayofundishwa

washirikishwe katika shughuli

zaidi na kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusema au kusikia watambue

maamkuzi na maagano mbalimbali

katika sentensi kwa kuyapigia mistari.

Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa.

• Wale ambao hawana uwezo wa kuona

watumie breli au kusikiliza maneno ya

maamkuzi na maagano yakisomwa na

mwalimu, wanafunzi wenzao au kutoka

kwenye kanda iliyorekodiwa.

1.1 Maamkuzi na maagano

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16-17)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli za ufunzaji huimarishwa ikiwa

mwalimu na wanafunzi watakuwa

wamejiandaa ipasavyo kabla ya kipindi

kuanza.

Hakikisha kila mwanafunzi ana vifaa

muhimu vya ujifunzaji kabla ya kipindi

kuanza. Pia,

• Fanya utafiti kuhusu maamkuzi

na maagano mbalimbali kutoka

kwa makabila mbalimbali ili

kuwaburudisha wanafunzi na

kuwafunza. Pia, fanya utafiti kuhusu

njia mbalimbali za utoaji wa huduma

ya kwanza.

• Andaa maigizo yatakayoigizwa na

wanafunzi yanayohusu maamkuzi na

maagano mbalimbali.

• Andaa kadi tofauti zilizoandikwa

maamkuzi na maagano mbalimbali.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ili zitumiwe na

wanafunzi wasio na uwezo wa kuona.

• Hakikisha una sanduku la huduma ya

kwanza lenye vifaa muhimu.

• Mfahamishe mapema mfasiri wa

lugha ishara kuhusu somo hili ili

aweze kujiandaa ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16

2. Kadi zilizoandikwa maamkuzi na

maagano mbalimbali

3. Kanda ya maamkuzi na maagano

yaliyorekodiwa

4. Breli, Sanduku la huduma ya

kwanza

Kimeidhinishwa na KICD

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi hiki kwa kuwaelekeza

wanafunzi waamkuane na kuagana

kwa kutumia aina mbalimbali za

maamkuzi na maagano kutegemea

majira mbalimbali. Mifano ya maamkuzi

na maagano: hamjambo – hatujambo,

safari njema - asante n.k. Unaweza

kuwachangamsha wanafunzi zaidi kwa

kuwaelekeza kuamkuana na kuagana

kwa kutumia lugha za makabila yao

mbalimbali. Mifano: Lugha ya Kikisii:

Bwakire? – Bwakire buya. (Taf siri : Habari

ya asubuhi? - Njema.) Obotuko obuya –

Naye bo. (Tafsir i: Usiku mwema – Nawe

pia.)

• Katika shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaelekeze kujadili michoro iliyo

vitabuni mwao.

• Waongoze kutaja maamkuzi na

maagano ambayo yanaweza kutumika

katika michoro waliyojadili. Majibu

tarajiwa: hujambo daktari? – sijambo,

habari ya asubuhi? – njema/nzuri,

kwaheri – kwaheri ya kuonana,

alamsiki – binuru. Tathmini majibu

ya wanafunzi kulingana na michoro

husika.

• Wachezee wanafunzi rekodi ya

maamkuzi na maagano mbalimbali

iliyoambatanishwa na kitabu hiki.

Wanafunzi wajadiliane maamkuzi na

maagano kwenye rekodi hiyo.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kisha

uwaongoze kueleza miktadha

ya maamkuzi na maagano

yaliyoandikwa kwenye kadi

zilizo kapuni kwenye Kitabu cha

Mwanafunzi, ukurasa 17. Mfano:

safiri salama hutumiwa kumuaga mtu

anaposafiri wakati wowote.

• Katika shughuli ya 3, wanafunzi

katika vikundi waigize maamkuzi

na maagano mbalimbali ambayo

wao hutumia shuleni na hata

nyumbani. Maigizo haya yataboresha

mawasiliano yao na kukuza ujasiri

wao wa kusimama na kuongea

mbele ya watu. Mfano: Maigizo

kuhusu mwanafunzi na mwalimu

wakizungumza katika majilisi.

Maigizo kuhusu mama na mtoto wake

wakizungumza nyumbani.

• Katika shughuli ya 4, waongoze

wanafunzi kujadili njia mbalimbali

za kutoa huduma ya kwanza kwa

wenzao wakijeruhiwa.

• Hatimaye, mwambie mwanafunzi

afanye kazi ya ziada akisaidiwa na

mzazi au mlezi wake. Tathmini iwapo

mwanafunzi amefahamu umuhimu

wa maamkuzi na maagano, kwa

mfano: kujenga uhusiano mwema

baina ya wanajamii, kukuza msamiati

hivyo kuboresha mawasiliano. Pia,

mwanafunzi afahamu maamkuzi na

maagano mbalimbali yanayotumiwa

katika jamii yao.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa mwanafunzi anaweza

kutambua maamkuzi na maagano

mbalimbali katika mawasiliano.

Kimeidhinishwa na KICD

vikundi kutafuta maana za maneno

kwenye kamusi ya Kiswahili na

kujadiliana.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia kamusi ya Kiswahili

mtandaoni kutafuta maana za

maneno kwa kutumia vifaa vya

kidijitali.

Hamu hii inajengeka mwanafunzi

anapoendelea kutumia kamusi ya

Kiswahili kutafuta maana za maneno

darasani, nyumbani na mahali popote

pale.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Suala mtambuko hili linakuzwa

mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake kutoka maeneo mbalimbali

katika vikundi kutafuta maana

za maneno kwenye kamusi ya

Kiswahili.

• Stadi za maisha

Hizi zinakuzwa mwanafunzi

anapopata uwezo wa kujitegemea

katika kutumia kamusi ya Kiswahili

darasani na nyumbani. Mwanafunzi

anaweza kujifunza mambo mengine

kutoka kwenye kamusi ya Kiswahili

na kujiboresha.

Uhusiano na maadili

• Uzalendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapothamini kushirikiana na

wenzake kutafuta maana za maneno

kwenye kamusi ya Kiswahili.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kueleza miktadha mbalimbali

ya maamkuzi na maagano

mbalimbali.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia kwa usahihi aina

mbalimbali za maamkuzi na

maagano katika mawasiliano yake.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 18-20)

Kusoma kwa kina

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua mpangilio wa maneno

katika kamusi ili kupata maneno

lengwa kwa urahisi.

b) Kutumia kamusi ipasavyo

kutafuta maana za maneno

asiyoyajua yaliyo katika matini

teule ili kukuza msamiati wake.

c) Kuchangamkia kutumia kamusi

katika kukuza msamiati wake.

Maswali dadisi

1. Kamusi ya Kiswahili ina umuhimu

upi kwako?

2. Unatafuta vipi maana za maneno

kwenye kamusi ya Kiswahili?

3. Je, ni habari zipi ambazo tunaweza

kupata kwenye kamusi ya Kiswahili?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

Kimeidhinishwa na KICD

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutafuta maana za maneno

kwenye kamusi ya Kiswahili bila

kuzua ugomvi.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuitunza vyema kamusi ya Kiswahili

anapoitumia kutafuta maana za

maneno bila kuirarua wala kuichafua.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazohusisha

matumizi ya Kamusi ili kuelewa maana

za maneno mbalimbali.

• Masomo yote humhitaji mwanafunzi

kutumia kamusi ili kuelewa maana za

misamiati mbalimbali katika ujifunzaji

wake.

Mapendekezo ya shughuli za

huduma za kijamii zinazochangia

ujifunzaji

• Mwanafunzi awasaidie wanajamii

kufahamu maana za misamiati

mbalimbali ili kuboresha mawasiliano

yao kwa lugha ya Kiswahili.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

haraka wapewe fursa ya kutafuta

maana za msamiati zaidi katika

kamusi na kuyatungia sentensi

sahihi.

• Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kuelewa na kufahamu

wanayojifunza washirikishwe

katika shughuli zaidi na

kutengewa muda zaidi wa

kujifunza.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuzungumza au kusikia watambue

maana za maneno kwenye sentensi

kwa kuyapigia mistari. Pia,

unaweza kumshirikisha mfasiri wa

lugha ishara katika funzo hili.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie mashine za breli.

Pia, wanaweza kusikiliza maana za

maneno zikisomwa na mwalimu,

wanafunzi wenzao au kutoka

kwenye kanda iliyorekodiwa.

2.1 Matumizi ya kamusi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 18-19)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli za ufunzaji na ujifunzaji

huimarishwa ikiwa mwalimu na

wanafunzi watakuwa wamejiandaa

ipasavyo kabla ya kipindi kuanza.

• Hakikisha una kamusi ya

Kiswahili. Ikiwa wanafunzi

hawana nakala za kamusi za

Kiswahili za kutosha unaweza

kuwaazimia nakala kutoka kwa

wanafunzi wa gredi au madarasa

mengine.

• Pitia kamusi yako ya Kiswahili ili

kujifahamisha na mipangilio yake

ya maneno.

Kimeidhinishwa na KICD

• Andaa chati yenye sampuli za

maneno yaliyopangwa kialfabeti

kama ilivyo kwenye kamusi ili

kuitundika ukutani kwa ujifunzaji

wa wanafunzi.

• Hakikisha kuwa mashine za

breli ziko katika hali nzuri. Pia,

hakikisha mfasiri wa lugha ishara

amefahamishwa kuhusu somo hili

ili ajiandae ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 18

2. Kamusi ya Kiswahili

3. Chati yenye maneno yaliyopangwa

kialfabeti

4. Breli

5. Mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi hiki kwa shughuli

ya 1 kwa kuwaelekeza wanafunzi

wajadiliane kuhusu vitabu ambavyo

watatumia iwapo wangetaka kupata

maana za maneno ya Kiswahili.

Tathmini majibu yao. Wanafunzi

wajikumbushe kuhusu waliyojifunza

kuhusiana na matumizi ya kamusi

katika gredi ya nne.

• Wakumbushe wanafunzi kuhusu

alfabeti za Kiswahili. Kila

mwanafunzi amtajie mwenzake

alfabeti zote za Kiswahili. Tathmini

majibu yao. Hakikisha ni sahihi.

• Wanafunzi wakiwa wawiliwawili

wapange maneno waliyopewa

vitabuni mwao kialfabeti. Majibu

tarajiwa: ambulensi, bendeji, chupa,

dawa, dunga, glavu, kitanda, machela,

muuguzi, nguo, pamba, sindano,

tapika, tembe, umia, wembe.

• Waelekeze wanafunzi wawiliwawili

wajadiliane kuhusu maneno

yalivyopangwa kwenye kamusi ya

Kiswahili. Unaweza kuwapanga

wanafunzi katika vikundi kulingana

na nakala za kamusi za Kiswahili

walizo nazo au ulizo nazo. Wanafunzi

wabaini kuwa maneno katika kamusi

yamepangwa kialfabeti kuanzia A

hadi Z.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze

mwanafunzi kutafuta maana za

maneno waliyopanga kialfabeti

katika shughuli ya 1. Mwanafunzi

atumie kamusi ya Kiswahili. Baadaye,

wanafunzi wajadiliane kuhusu maana

za maneno hayo na iwapo ilikuwa

rahisi kuyapata kwenye kamusi.

• Katika shughuli ya 3, mwalimu

awaongoze wanafunzi kusoma matini

inayohusu huduma ya kwanza iliyo

vitabuni mwao kisha wajibu maswali

waliyopewa. Majibu tarajiwa:

1. Dawa, bendeji, tembe, kisanduku

cha vifaa vya huduma ya kwanza,

kipimajoto, makasi, sindano.

2. Kidonda chake kilisafishwa

na kupakwa dawa, kilifungwa

bendeji kisha akapewa tembe za

kumeza ili kupunguza maumivu.

3. Mwanafunzi atumie kamusi

ya Kiswahili kupata maana za

maneno yaliyokolezwa rangi

katika matini husika kisha

ayatungie sentensi sahihi.

Tathmini sentensi atakazotunga

mwanafunzi.

Kimeidhinishwa na KICD

Hakikisha ni sahihi na zinatumia

maneno husika.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Tathmini iwapo mwanafunzi alisoma

mtandaoni matini kuhusu utoaji

huduma ya kwanza kwa kuthibitisha

aliyoandika kwenye daftari lake. Pia,

awasomee wenzake aliyoandika.

c) Kuchangamkia utunzi mzuri wa

insha ya masimulizi ili kukuza

ubunifu wake.

Maswali dadisi

1. Je, insha ya masimulizi ni gani?

2. Je, unazingatia nini unapoandika

insha nzuri ya masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika insha, kuihariri na kuituma

mtandaoni kwa wenzake na kwako ili

muitathmini na kujifunza.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutoa masimulizi mbalimbali

na kuandika insha za masimulizi.

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kuimarisha ujuzi wake

wa kuandika insha ya masimulizi

darasani na nyumbani. Pia,

anapoendelea kutumia tarakilishi

katika uandishi.

(d) Ubunifu

Unajengeka mwanafunzi anapoandika

insha ya masimulizi kwa kuwa mbunifu

wa matukio na miktadha mbalimbali.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Hukuzwa mwanafunzi anaposhirikiana

na wanafunzi wenzake kutoka maeneo

mbalimbali kufanya kazi kwa pamoja

nje na ndani ya darasa.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua mpangilio wa

maneno katika kamusi ili kupata

maana za maneno kwa urahisi.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

amefahamu umuhimu wa kamusi

kwake.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia kamusi ipasavyo

ili kupata maana za maneno

asiyoyajua ili kukuza msamiati

wake.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 20-21)

Kuandika insha

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi

kwa kuzingatia ujumbe, mtindo

na muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa

kufuata kanuni zifaazo.

Kimeidhinishwa na KICD

• Utunzaji wa mazingira

Huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi kuandika insha

ya masimulizi kuhusu utoaji wa

huduma ya kwanza pamoja na

jinsi ya kuyatunza mazingira, kwa

mfano, kutotupa ovyoovyo vifaa

vilivyotumiwa kutoa huduma

ya kwanza bali kuvitupa kwenye

majalala.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Hukuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wanapojadili mada mbalimbali

za kuandikia insha za masimulizi

na kutumia lugha ya adabu

anapowasiliana. Pia, anapowapa

wenzake fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Umoja na amani

Unakuzwa kutokana na mwanafunzi

kutangamana kwa amani na wenzake

katika vikundi wanapojadili na

kuandika insha za masimulizi bila

kuzua ugomvi wowote.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya mawili yana mada

zinazofundisha kuhusu uandishi

wa insha mbalimbali zikiwemo za

masimulizi.

2. Sayansi na Teknolojia na Sayansi Kimu

Masomo haya yana mada zinazoangazia

utoaji wa huduma ya kwanza.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi awahamasishe wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu

wa uandishi bora katika mawasiliano.

• Mwanafunzi awafundishe wanajamii

wenzake kuhusu njia mbalimbali za

kutoa huduma ya kwanza ili kuyaokoa

maisha ya wenzao katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia mashine za breli

kusoma maelezo kuhusu insha ya

masimulizi pamoja na kuandika insha

yenyewe. Pia, wanaweza kusikiliza

insha ya masimulizi ikisomwa nawe,

wanafunzi wenzao au kutoka kwenye

kanda iliyorekodiwa.

• Wanafunzi wenye uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

haraka wapewe fursa ya kubuni insha

zaidi za masimulizi.

• Wanafunzi wanaochukua muda zaidi

kabla ya kufahamu wanayojifunza

washirikishwe katika shughuli zaidi

za uandishi wa insha ya masimulizi

na kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

• Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa hapa iwapo kuna

wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kusikia au kuzungumza.

Pia, wanafunzi hawa wanaweza

kuwasiliana nawe na wenzao kupitia

kwa maandishi.

Kimeidhinishwa na KICD

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 20-21)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti zaidi kuhusu uandishi wa

insha ya masimulizi pamoja na njia

mbalimbali za utoaji wa huduma ya

kwanza. Pia,

• Andaa nakala za insha mbalimbali

zikiwemo insha za masimulizi

utakazowapa wanafunzi darasani

ili watambue insha za masimulizi.

Unaweza kutumia nakala za

insha mbalimbali kutoka kwa

wanafunzi wa gredi au madarasa

mengine.

• Hakikisha mashine za breli zipo

na ziko katika hali nzuri ya

kutumika. Mfasiri wa lugha ishara

afahamishwe mapema ili ajiandae.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 20

2. Nakala za insha mbalimbali

3. Mfasiri wa lugha ishara

4. Mashine za breli

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa kuwaelekeza

wanafunzi kufanya shughuli ya 1

ambapo watajikumbusha kuhusu

waliyojifunza kuhusu uandishi wa

insha ya masimulizi katika gredi ya

nne. Waelekeze wanafunzi kujadili

sifa za insha ya masimulizi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwape nakala mbalimbali za insha

ulizoandaa. Waelekeze kusoma

nakala hizo za insha kisha watambue

nakala za insha za masimulizi kwa

kutumia sifa za insha ya masimulizi

walizojadili katika shughuli ya 1.

• Wanafunzi wajadili insha za

masimulizi walizotambua kwa

kuzingatia ujumbe, mtindo na

muundo wa insha hizo. Watambue

iwapo sifa walizojadili zinafanana na

walizotaja kwenye shughuli ya 1.

• Katika shughuli ya 3, waongoze

wanafunzi katika vikundi kuandika

insha za masimulizi kutokana na

matukio ya michoro iliyo kwenye

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 20.

• Mwanafunzi mmoja kutoka katika

kila kikundi awasomee wanafunzi

wengine insha ya masimulizi

waliyoandika katika kikundi chao.

Shughuli hii itakuza ubunifu wa

wanafunzi pamoja na kujiamini na

kuwa na ujasiri wa kusimama na

kuongea mbele ya watu.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada iliyo

kitabuni mwake.Tathmini insha

ya masimulizi atakayoandika na

kukutumia mtandaoni. Hakikisha

insha hiyo haipungui maneno 150,

imetumia lugha sahihi, ina ubunifu

na imezingatia mada aliyopewa.

3.1 Insha za masimulizi

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua insha ya

masimulizi kwa kuzingatia

Kimeidhinishwa na KICD

(b) Kujiamini na kujithamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu

kutambua nomino za wingi kwa

usahihi na kuzitungia sentensi. Pia,

anapoweza kuwasomea wenzake

sentensi zake sahihi.

Kunakuzwa mwanafunzi anapofikiri

kuhusu sentensi sahihi atakazotunga

akitumia nomino za wingi na kuzijadili

na wenzake. Pia, anapotunga kifungu

sahihi akitumia nomino za wingi.

(d) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi zake mwenyewe zilizo sahihi

akitumia nomino za wingi. Pia,

anapoweza kubuni kifungu akitumia

nomino za wingi kwa usahihi bila

kunakili vya wenzake.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano na uraia

Hukuzwa mwanafunzi anaposhirikiana

na wenzake kutoka maeneo mbalimbali

katika vikundi kutambua nomino za

wingi na kuzitungia sentensi sahihi.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kujieleza kupitia kwa utungaji wa

sentensi na vifungu vilivyo na

nomino za wingi.

Uhusiano na maadili

• Heshima

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi wanapotambua nomino za

wingi wakitumia lugha ya adabu. Pia,

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21-22)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za wingi

katika matini mbalimbali.

b) Kutumia nomino za wingi katika

sentensi.

c) Kufurahia kutumia nomino za

wingi katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, unajua majina gani ambayo

yanahusisha vitu vinavyopatikana

katika wingi pekee?

2. Ni sifa zipi unazoweza kutambua

katika nomino hizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za wingi

kutoka kwenye matini mbalimbali.

ujumbe, mtindo na muundo kati

ya insha mbalimbali.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutunga na kuandika insha

ya masimulizi kwa kufuata

kanuni zifaazo. Aweze kuandika

kwenye daftari lake na pia kwenye

tarakilishi na kuituma kwako na

kwa wanafunzi wenzake.

Kimeidhinishwa na KICD

anapoheshimu maoni ya wenzake

wanapotunga sentensi na vifungu.

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapokamilisha kazi zake za darasani

kwa wakati unaofaa.

Pia, anapovitunza vifaa vyake vya

ujifunzaji.

• Amani, umoja na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa umoja na amani bila kuzua

ugomvi. Pia, mwanafunzi anapowapa

wenzake fursa ya kushiriki katika

majadiliano yao.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazoangazia

nomino za wingi katika sarufi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi awafundishe wanajamii

kuhusu nomino za wingi ili

kuyaboresha mawasiliano yao.

• Mwanafunzi awe kielelezo chema

katika kutumia lugha ya Kiswahili

ipasavyo katika mawasiliano.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia mashine za breli

kusoma maelezo kuhusu maana ya

nomino za wingi. Pia, unaweza kuleta

vitu halisi darasani ili waviguse na

kuvitambua. Vilevile, wanafunzi hawa

wanaweza kusikiliza maelezo kuhusu

nomino za wingi yakitolewa nawe au

wanafunzi wenzao na kujifunza.

• Wanafunzi walio na matatizo ya

kifamilia au kisaikolojia wapewe

ushauri nasaha ili waweze kujifunza

bila usumbufu au taabu.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia

au kuzungumza wanaweza kujifunza

kwa kutumia maandishi. Mfasiri wa

lugha ishara anaweza kushirikishwa

katika somo hili.

4.1.1 Nomino za wingi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 20-21)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu nomino za wingi

ili kufahamu zaidi kuhusu shughuli za

ujifunzaji utakazowahusisha wanafunzi.

Pia,

• Andaa vitu halisi mbalimbali

vinavyoashiria nomino za wingi

kutoka kwenye mazingira ya

kawaida ya mwanafunzi. Vitu

hivi halisi vitachangia pakubwa

katika kurahisisha ujifunzaji wa

mwanafunzi.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa.

Mfasiri wa lugha ishara

afahamishwe mapema ili ajiandae

ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21

2. Breli

3. Chati zilizoandikwa mifano ya

nomino za wingi

4. Vitu halisi katika hali ya wingi.

Kimeidhinishwa na KICD

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

wataje aina za nomino mbalimbali ambazo

tayari wamejifunza pamoja na mifano ya

nomino hizo. Wanafunzi wataje mifano

ya nomino za pekee, nomino za kawaida,

nomino ambata na nomino dhahania.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi wawiliwawili kusoma na

kutambua nomino za wingi kutoka

kwenye mchoro ulio vitabuni mwao.

Majibu tarajiwa: mate, usaha, damu,

maji, chumvi.

• Wanafunzi wajadili umoja na wingi

wa nomino walizotambua. Waelekeze

kugundua kuwa nomino walizotambua

hazina wingi. Zinabaki vilevile. Baada

ya majadiliano haya, watunge sentensi

sahihi wakitumia nomino hizo katika

umoja na wingi. Tathmini sentensi

watakazotunga. Ziwe sahihi kisarufi.

• Katika shughuli ya 2, wasomee

wanafunzi matini ifuatayo. Hakikisha

unaisoma kwa sauti na kwa matamshi

sahihi.Wanafunzi wakusikilize kwa

makini.

Lucy ni dada yangu. Yeye hupenda kupika

chai kila jioni. Nilimwomba anifundishe

kupika chai siku moja jioni. Alinieleza kuwa,

baada ya kuwasha jiko, nichukue sufuria

safi halafu nitie maji safi ndani. Alinishauri

kuwa sufuria hiyo yenye maji iinjikwe

kwenye jiko kwa uangalifu mkubwa. Baada

ya maji kuchemka aliniagiza kutia maziwa

ndani na kuongeza majani chai. Ili kupasua

pakiti ya maziwa, yeye hutumia makasi ili

kuzuia mate kuchanganyika na maziwa

mtu anapotumia meno kutoboa pakiti ya

maziwa. Mchanganyiko huo huachwa hadi

utokote ili kuunda chai. Ili kuongeza ladha,

sukari huongezwa wala sio chumvi.

• Waongoze wanafunzi kutambua

nomino za wingi kutoka kwenye

matini uliyowasomea.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi aandike kwenye daftari

lake nomino kumi za wingi anazojua.

Aziandike katika umoja na wingi.

• Mwanafunzi atumie nomino za

wingi alizoandika kutunga kifungu

kifupi sahihi. Mwanafunzi ahakikishe

amezipigia mistari nomino za wingi

kwenye kifungu hicho. Shughuli hii

itakuza ubunifu na uwazaji kina wa

mwanafunzi.

• Hatimaye, mwanafunzi awasomee

wenzake kifungu kifupi alichotunga.

Kusoma huku kutakuza ujasiri wa

mwanafunzi wa kuongea mbele

ya watu pamoja na kujiamini na

kujithamini.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada. Majibu

tarajiwa:

1. maji 2. chai 3. mate 4. chumvi

5. marashi.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

wingi katika matini mbalimbali.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia nomino za wingi

katika kutunga sentensi na vifungu

ili kuboresha mawasiliano yake.

Kimeidhinishwa na KICD

kutambua kwa usahihi nomino za

vitenzi-jina na kuzitungia sentensi

sahihi. Pia, mwanafunzi anapoweza

kuwasomea wenzake sentensi na

vifungu sahihi alivyotunga.

Uhusiano na masuala mtambuko

(a) Utangamano na uraia

Masuala mtambuko haya yanakuzwa

mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake wenye asili tofautitofauti

kutambua nomino za vitenzi-

jina wakiwa kwenye vikundi. Pia,

anaposhirikiana na wenzake kwenye

vikundi kutunga sentensi na vifungu

wakitumia nomino za vitenzi-jina.

(b) Masuala mengine kama vile

utunzaji wa mazingira, afya bora,

elimu ya fedha n.k. yatajitokeza

katika sentensi atakazotunga

mwanafunzi akitumia nomino za

vitenzi-jina.

Uhusiano na maadili

• Upendo na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kufanya shughuli mbalimbali

kwa amani bila kuzua fujo.

• Umoja na heshima

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za vitenzi-

jina kwa kutumia lugha ya adabu.

Pia, kwa kuyaheshimu maoni ya kila

mwanafunzi katika vikundi.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 23-24)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za vitenzi-jina

kwenye kifungu cha maneno au

sentensi.

b) Kutunga sentensi au vifungu vya

maneno akitumia nomino za

vitenzi-jina ili kukuza matumizi

bora ya lugha.

c) Kufurahia kutumia nomino za

vitenzi-jina katika utungaji wa

sentensi na kujaza mapengo.

Maswali dadisi

1. Je, ni matendo gani wewe hufanya

nyumbani?

2. Unapenda kufanya mambo gani

ukiwa shuleni?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kufikiri kwa kina

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiri kuhusu sentensi na

vifungu atakavyotunga akitumia

nomino za vitenzi-jina na kuvijadili

na wenzake.

(b) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kujifunza kuhusu

nomino za vitenzi-jina shuleni na

nyumbani.

Kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu

Kimeidhinishwa na KICD

kukamilisha kazi zake za darasa kwa

wakati unaofaa. Pia, mwanafunzi

anapovitunza vifaa vyake vya

ujifunzaji pamoja na vifaa vya

kidijitali kama vile tarakilishi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

zinashughulikia nomino za vitenzi-

jina katika sarufi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anaweza kuwahamasisha

wanajamii kuhusu nomino za vitenzi-

jina katika shughuli zao za kila siku

hivyo kuyaboresha mawasiliano yao.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kusikia watumie vifaa vya kuwasaidia

kuwasikia wenzao wanapotunga

sentensi wakitumia nomino za

vitenzi-jina. Wasio na uwezo wa

kusikia kabisa wanaweza kutumia

lugha ishara au wawasiliane na

wenzao kupitia kwa maandishi.

Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa hapa.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kuzungumza wanaweza kuhimizwa

kutumia lugha ishara.

• Walio na ugumu wa kuona wanaweza

kuketi karibu na ubao na wasioona

kabisa watumie mashine za breli.

• Wasiofahamu kwa urahisi

wanayofundishwa wapewe maelezo

zaidi na kutengewa muda zaidi baada

ya masomo jioni. Walio na uwezo

wa kung’amua wanayofundishwa

kwa wepesi na haraka washirikishwe

katika shughuli za ziada za kutunga

sentensi na vifungu wakitumia

nomino za vitenzi-jina.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 23-24)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu nomino za

vitenzi-jina ili kufahamu zaidi kuhusu

shughuli za ujifunzaji utakazowahusisha

wanafunzi. Vilevile,

• Andaa kadi zilizoandikwa mifano

ya nomino za vitenzi-jina.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika.

• Mfahamishe mapema mfasiri wa

lugha ishara ili ajiandae ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 23

2. Breli

3. Kadi zilizoandikwa mifano ya

nomino za vitenzi-jina

4. Chati zilizoandikwa sentensi

zenye nomino za vitenzi-jina

vilivyopigiwa mistari.

Utaratibu wa shughuli za ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wataje mambo wanayopenda

kufanya wakiwa shuleni na nyumbani.

Majibu tarajiwa: kusoma, kucheza,

kulala, kula, kuoga, kuosha vyombo,

kufua nguo, kuandika, kuchora, kufuta

ubao n.k.

4.2.1 Nomino za vitenzi-jina

Kimeidhinishwa na KICD

• Katika shughuli ya 1, wanafunzi

wajikumbushe waliyojifunza katika

gredi ya nne kuhusu vitenzi-jina.

Wataje mifano ya vitenzi-jina

wanavyokumbuka.

• Mwelekeze mwanafunzi asome

kifungu kifupi kilicho kitabuni

mwake kisha atambue vitenzi-jina

vilivyotumika. Majibu tarajiwa:

kuchomeka, kutoa, kufundishwa,

kuharibika, kuumia, kuhamasishwa.

• Wanafunzi wajadiliane kuhusu jinsi

wanavyoweza kukabiliana na janga la

moto shuleni mwao iwapo litatokea.

Tathmini maelezo ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kucheza mchezo wa

kuchopoa kadi zilizoandikwa nomino

za vitenzi-jina kutoka kwenye kapu

la maneno. Unaweza kuandaa kadi

hizi na kuziweka ndani ya kapu au

chombo chochote kile ili wanafunzi

wazichopoe kwa urahisi.

• Mwanafunzi mmoja achopoe kadi

moja kutoka kapuni na wenzake

watunge sentensi sahihi kwa kutumia

nomino hiyo. Mwanafunzi mwingine

aiandike sentensi iliyotungwa ubaoni

na apigie mstari kitenzi-jina ili

wenzake watathmini na kujifunza.

Mchezo huu uendelee hadi kadi

zote kapuni zichopolewe. Tathmini

sentensi za wanafunzi pamoja na

maandishi yao ubaoni. Hakikisha

ni sahihi kisarufi.Wanafunzi

washirikishwe kwa zamu.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada. Majibu

tarajiwa: Vitenzi vinavyohusu

huduma ya kwanza: dunga, safisha,

tibu, funga n.k. Vitenzi-jina kutokana

na vitenzi hivyo: kudunga, kusafisha,

kutibu, kufunga n.k. Mifano ya

sentensi:

a) Kudunga huku hakufai.

b) Kusafisha kuzuri husaidia

kidonda kupona haraka. c) Kutibu

kwake kuliwafurahisha wagonjwa.

d) Kufunga huku kumefanya jeraha

lipone haraka.

Tathmini kazi ya mwanafunzi.

Hakikisha anawasomea wenzake

darasani ili wajifunze.

Shughuli ya nje ya darasa

Kwa ushirikiano na viongozi wa eneo

lenu, waongoze wanafunzi kuunda

kambi ya kutoa huduma ya kwanza

katika eneo lililo karibu na shule yenu.

Wanafunzi watumie fursa hii

kuwafundisha wanajamii kuhusu njia

mbalimbali walizofundishwa za kutoa

huduma ya kwanza. Wataalamu wa kutoa

huduma ya kwanza wawafundishe njia

nyingine zaidi za kutoa huduma ya

kwanza, Wanafunzi watumie vifaa vya

kidijitali kurekodi hatua mbalimbali za

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

vitenzi-jina kwenye matini.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutumia nomino za

vitenzi-jina kutunga sentensi na

vifungu sahihi.

Kimeidhinishwa na KICD

kutoa huduma ya kwanza. Shughuli

hii itaimarisha ujuzi na maarifa ya

wanafunzi pamoja na wanajamii kuhusu

utoaji wa huduma ya kwanza ili

kuyaokoa maisha.

Pia, wanafunzi wataweza kutangamana

na wanajamii hivyo kuboresha

mawasiliano yao.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Tathmini majibu ya mwanafunzi.

Mifano: Kuosha jeraha kwa maji safi

na kupaka dawa, kupeana dawa za

kupunguza maumivu, kufunga jeraha

kwa kipande cha nguo safi au bendeji

n.k.

2. Tathmini majibu ya mwanafunzi.

Mfano: Kamusi hutoa maana na

matumizi ya maneno mbalimbali

hivyo kukuza msamiati wa

mwanafunzi katika mawasiliano.

3. Tathmini insha ambayo mwanafunzi

ataandika. Insha ilenge kisa chochote

kinachohusu huduma ya kwanza.

Insha itumie lugha sanifu na

sahihi pamoja na kufuata mtindo

na muundo wa kuandika insha ya

masimulizi.

4. Tathmini sentensi za mwanafunzi.

Mifano:

a) Marashi yaliyonunuliwa yanavutia.

b) Chumvi ilikuwa nyingi kwenye

mchuzi.

c) Mafuta yalitosha kupika mandazi.

d) Damu ilimtiririka alipokatwa na

bati.

e) Chai ya maziwa huwa tamu.

5. Tathmini kifungu atakachotunga

mwanafunzi. Sharti kitumie nomino

za vitenzi-jina na zipigiwe mistari.

Pia, atumie lugha sanifu na sahihi.

Kimeidhinishwa na KICD

MAPAMBO

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25-41)

Utangulizi

Mapambo ni vitu ambavyo vinavaliwa au

kupakwa mwilini ili kumrembesha mtu

na kumfanya avutie machoni pa wengine

wanapomtazama. Mtu hupendeza

anapovalia mapambo. Watu wengi

hupenda kuvalia mapambo wanapoenda

kwenye sherehe mbalimbali.

Jamii mbalimbali huvalia mapambo

tofautitofauti. Kila mtu anafaa

kuyaheshimu mapambo ya jamii

nyingine ili kukuza uraia na utangamano

mwema. Sote tujivunie mapambo ya

jamii zetu. Ndiyo fahari ya jamii zetu.

Mifano ya mapambo ni kama vile: herini,

vipuli, vikuku, shanga, vipini n.k.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na Kuzungumza

(Matamshi bora - vitendawili), Kusoma

kwa ufahamu (Kifungu cha hadithi),

Kuandika (Kuandika kwa tarakilishi -

uchapaji), Sarufi (Nomino za makundi,

nomino ambata, nomino za dhahania

na uakifishi kwa kutumia herufi kubwa,

koma, kikomo na kiulizi).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25-27)

Matamshi bora

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vitendawili vya

suala lengwa vyenye sauti

zinazokaribiana kwenye orodha.

b) Kutamka maneno yenye

sauti zinazokaribiana katika

vitendawili lengwa.

c) Kutega na kutegua vitendawili

vyenye sauti zinazokaribiana ili

kujenga matamshi bora.

d) Kuchangamkia matumizi

ya vitendawili vyenye sauti

zinazokaribiana kama njia

ya kujenga utamkaji bora wa

maneno.

Maswali dadisi

1. Maana ya kitendawili ni ipi?

2. Je, unajua vitendawili gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Mwanafunzi anaposhiriki katika

Kimeidhinishwa na KICD

kutega na kutegua vitendawili kwenye

vikundi anakuza ushirikiano pamoja

na kuboresha mawasiliano yake.

(b) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiri

majibu ya vitendawili mbalimbali

vinavyohusu mapambo.

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutega na kutegua vitendawili kwa

usahihi. Pia, mwanafunzi anapoweza

kutamka kwa usahihi sauti ambazo

zinakaribiana kimatamshi.

Uhusiano na masuala mtambuko

(a) Umoja wa kijamii

Suala mtambuko hili linakuzwa

mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi kutega

na kutegua vitendawili pamoja na

kujadili kuhusu mapambo ya jamii

mbalimbali.

(b) Stadi za maisha

Zinakuzwa kutokana na maudhui

katika vitendawili mbalimbali vya

mapambo ambavyo mwanafunzi

atatega na kutegua. Kutokana na

kufahamu mapambo mbalimbali,

mwanafunzi anaweza kufuata

mkondo wa kazi ya kuwa mpambe

au muuza mapambo mbalimbali kote

nchini na hata ulimwenguni.

Unakuzwa mwanafunzi

anapothamini na kuheshimu

mapambo yanayovaliwa na watu

kutoka jamii mbalimbali nchini. Pia,

uraia unaweza kukuzwa kutokana

na maudhui ya vitendawili ambavyo

mwanafunzi atatega na kutegua.

Uhusiano na maadili

(a) Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wanapotoa majibu ya vitendawili

mbalimbali na kujadili mapambo

mbalimbali katika vikundi. Pia,

kwa kutumia lugha ya adabu katika

mawasiliano yao.

(b) Umoja na amani

Wanafunzi wanapofanya shughuli

mbalimbali katika vikundi vyao

kwa amani bila kuzua fujo yoyote.

Kushirikiana kwa umoja katika

vikundi na darasani kwa jumla.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya huwa yanashughulikia

vitendawili mbalimbali kwa

kuzingatia maudhui tofautitofauti.

2. Sayansi Kimu

Somo hili huwa linaangazia mapambo

mbalimbali na jinsi ya kuyatengeneza,

kuyapanga na kuyavaa.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anatarajiwa kukabiliana

na masuala mbalimbali yanayohitaji

uwazaji wa kina katika jamii na katika

mawasiliano.

• Mwanafunzi anaweza kuwafundisha

wanajamii kuhusu mapambo yao

mbalimbali pamoja na umuhimu na

dhamana yao.

Kimeidhinishwa na KICD

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye matatizo ya kusikia

watumie vifaa vya kuwasaidia kusikia

wenzao wanapotega na kutegua

vitendawili kuhusu mapambo.

• Wanafunzi wenye matatizo

ya kuzungumza wanaweza

kuhimizwa kutumia lugha

ishara. Mfasiri wa lugha ishara

ashirikishwe iwapo huifahamu

lugha hiyo.

• Walio na ugumu wa kuona wanaweza

kuketi karibu na ubao na wasioona

kabisa watumie mashine za breli.

• Wasioweza kufahamu kwa urahisi

wanayofundishwa wapewe maelezo

zaidi na kutengewa muda zaidi baada

ya masomo jioni. Walio na uwezo

wa kung’amua wanayofundishwa

kwa wepesi na haraka washirikishwe

katika shughuli za ziada.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25

2. Michoro au picha za mapambo

mbalimbali

3. Mapambo halisi

4. Breli, mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa shughuli ya

1 kwa kuwakumbusha wanafunzi

walichosoma katika gredi ya nne

kuhusu vitendawili. Waongoze

wanafunzi kuyarejelea na kuyajibu

maswali dadisi husika.

• Wapange wanafunzi kwenye vikundi

kulingana na idadi yao na uwezo wao

kisha waelekeze kutambua vitendawili

vyenye sauti f/v, l/r, /s/z, th/dh kutoka

kwenye orodha waliyopewa vitabuni

mwao. Watumie michoro waliyopewa

kutambua majibu ya vitendawili hivyo.

Watambue vitendawili ambavyo majibu

yao ni majina ya mapambo mbalimbali.

Majibu tarajiwa: b) Nikimvaa hunifaa

na kunifanya mfalme – taji. d) Kina

uchungu kinapotiwa mwilini lakini raia

hupendeza – chale/nembo. f) Ziwapo

siri za wawili hudumu daima – pete.

g) Unga wangu nauthamini, hunipa

dhana mpya na kunifanya upya –

kanta. h) Niguse nitikise, bila shaka

utashangilia kwa uzuri– njuga.

• Unaweza kuwakumbusha wanafunzi

kuhusu utamkaji kwa kutamka sauti f/v,

l/r, /s/z, th/dh kwa usahihi wakikusikiliza

kwa makini kisha watamke baada yako

kwa haraka. Wazingatie matamshi sahihi

kutoka kwa vitendawili walivyoteua.

Hakikisha kila mwanafunzi anaweza

kutamka sauti hizo kwa usahihi.

1.1 Vitendawili

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25-27)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tayarisha chati yenye michoro ya

mapambo mbalimbali. Pia,

• Tafuta mapambo halisi mbalimbali.

• Hakikisha una video inayoonyesha

mapambo mbalimbali katika harusi

(video imeambatanishwa na kitabu

hiki).

• Kwa kutumia rununu, piga

picha mapambo mbalimbali ili

uwaonyeshe wanafunzi.

• Fanya utafiti kuhusu mapambo ya

jamii mbalimbali.

Kimeidhinishwa na KICD

• Waelekeze wanafunzi kujadili majibu ya

vitendawili walivyoteua. Wabaini kuwa

majibu hayo ni majina ya mapambo.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi viwili

kisha uwaelekeze kucheza mchezo

wa kutega na kutegua vitendawili

vyenye sauti f/v, l/r, /s/z, th/dh na

vinavyohusu mapambo. Mfano:

Kikundi cha kwanza - Kitendawili!...

Tega!...Nivaliwapo kiunoni

ninafaa ______. (sauti f/v). Jibu

tarajiwa: mshipi. Kikundi cha pili -

Kitendawili!...Tega!... Kamba yakaa

vizuri sana shingoni______. (sauti

s/z). Jibu tarajiwa: mkufu. Tathmini

vitendawili na majibu ya kila kikundi.

Zoezi hili litawawezesha wanafunzi

kupata ujasiri wa kuongea mbele ya

watu, kujiamini pamoja na kuboresha

mawasiliano yao.

• Hitimisha kipindi kwa kuwaelekeza

wanafunzi namna ya kufanya kazi ya

ziada. Tathmini kufanyika kwa kazi ya

ziada kabla ya kipindi kingine kuanza.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada

1. a) mkufu b) mshipi c) saa

d) marashi

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutaja na kutambua

mapambo mbalimbali.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua na kuunda

vitendawili vya mapambo vyenye

sauti f/v, l/r, s/z na th/dh.

2. Sikiliza kwa makini sana iwapo

mwanafunzi anaweza kutamka sauti

f/v, l/r, s/z na th/dh kwa usahihi

katika vitendawili vya mapambo na

umtathmini.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27-29)

Kusoma kwa ufahamu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mapambo

uliotumiwa katika kifungu.

b) Kueleza maana za msamiati

mbalimbali wa mapambo.

c) Kusoma kifungu cha hadithi ili

kupata ujumbe.

d) Kuonyesha uelewa wa hadithi kwa

kutoa muhtasari na kujibu maswali.

e) Kuonea fahari kusoma hadithi

kuhusu mapambo na kujibu

maswali.

Maswali dadisi

1. Mapambo ni nini? Unajua mifano

gani ya mapambo?

2. Kwa nini ni muhimu kusoma

kuhusu mapambo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposoma kifungu kwa sauti na

kwa usahihi na kuwaeleza wenzake

kuhusu alichosoma. Kutokana na

hili, mawasiliano ya mwanafunzi

yataboreka. Pia, kufanya shughuli

Kimeidhinishwa na KICD

fujo yoyote. Kila mwanafunzi anapewa

fursa ya kujibu.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazofunza

kuhusu vitendawili mbalimbali.

2. Sayansi Kimu

Somo hili hufunza kuhusu mapambo

mbalimbali na jinsi ya kuyatengeneza

na hata kuyatunza au kuyahifadhi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake

shuleni na katika jamii kuhusu umuhimu

wa kukuza utamaduni wa kusoma

miongoni mwao. Hili litaboresha

mawasiliano kati ya wanajamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie breli kusoma

au wakusikilize au wawasikilize

wenzao wakisoma kifungu husika.

• Wanafunzi wenye changamoto za

kitabia wapewe ushauri nasaha na

mwalimu. Pia, mwalimu anaweza

kutunga sheria za kufuatwa na

wanafunzi hawa ili wasiwasumbue

wenzao wanaposoma darasani.

• Wanafunzi walio na matatizo ya

kusoma wapatiwe kauli fupifupi

za kusoma ili kukuza uzoefu wao

wa kusoma. Mwalimu anaweza

kuwa kielelezo bora cha usomaji

huo.

katika vikundi kutaleta ushirikiano

na utangamano mwema.

(b) Kufikiri kwa kina

Mwanafunzi anapofikiri na kujibu

maswali kutokana na kifungu

alichosoma anakuwa na uwezo wa

kutatua matatizo katika jamii kwa

kutafuta suluhu.

Uhusiano na masuala mtambuko

(a) Elimu kwa maendeleo endelevu

Inakuzwa mwanafunzi anapotumia

msamiati wa mapambo mbalimbali

aliyojifunza kupitia kwa vifungu katika

mawasiliano yake ya kila siku katika

jamii.

(b) Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kufahamu mapambo mbalimbali.

Ufahamu huu unaweza kutumika

kujikimu kimaisha baadaye kwa kuwa

muuzaji wa mapambo au hata mtu

anayewashauri na kuwapamba watu

wengine kwa malipo.

Uhusiano na maadili

(a) Heshima na umoja

Haya yanakuzwa anaposhirikiana

na wenzake katika vikundi na

kuyaheshimu maoni yao. Pia, kupitia

kwa kuwasikiliza wengine wakisoma

kifungu bila kuwatatiza.

(b) Upendo na amani

Unakuzwa mwanafunzi anapowasaidia

ama anaposhirikiana na wenzake katika

kujibu maswali ya kifungu bila kuzua

Kimeidhinishwa na KICD

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27-28)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

• Rejelea maswali dadisi husika ili

upate ujumbe wa kufunza darasani.

• Hakikisha umesoma kifungu husika

kabla ya kipindi ili kuweza kutafuta

na kuelewa maana za misamiati

mipya iliyotumika.

• Unaweza kuandaa michoro ya

mapambo mbalimbali kwenye

chati. Pia, unaweza kutumia picha

za mapambo hayo.

• Kusanya mapambo halisi tofauti ili

kuboresha uelewa wa wanafunzi.

• Hakikisha video iliyoambatanishwa

na kitabu hiki inaweza kuonyeshwa

kwa wanafunzi darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27

2. Gazeti la Kiswahili

3. Breli

4. Video ya harusi

5. Tarakilishi na intaneti

6. Mapambo halisi kama vile pete,

bangili, mkufu n.k.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwaelekeza

wanafunzi wajadili mchoro ulio

kitabuni mwao. Wanafunzi waelezane

yanayoendelea kwenye mchoro huo. Jibu

tarajiwa: Mchoro ni wa maharusi pamoja

na wasimamizi wao na wazazi wa bi

harusi.

• Katika shughuli ya 1, waongoze

wanafunzi kusoma kimyakimya

na kwa makini kifungu kilicho

vitabuni mwao. Baada ya kusoma

huku, teua mwanafunzi mmoja

asome tena kifungu hicho kwa sauti

huku wenzake wakimsikiliza kwa

makini. Hakikisha mwanafunzi huyo

anazingatia matamshi bora na sahihi

na anasoma kwa sauti ya kusikika na

wanafunzi wote.

• Waongoze wanafunzi kutoa

muhtasari wa kifungu walichosoma

ili kudhihirisha uelewa wao.

Shughuli hii itaboresha mawasiliano

yao na hata kukuza ujasiri wao

wa kuzungumza mbele ya watu.

Waelekeze wanafunzi kutambua

mapambo yaliyovaliwa na watu

walio kwenye michoro waliyotazama.

Majibu tarajiwa: vikuba, mikufu, tai,

saa, taji, shanga, bangili, vipuli, pete,

utepe n.k.

• Hatimaye, waelekeze wanafunzi

kueleza maana za msamiati wa

mapambo uliotumiwa katika

kifungu walichosoma. Wanafunzi

wanaweza kutumia kamusi zao za

Kiswahili kutafuta maana. Waongoze

wanafunzi kutambua kuwa pambo

lililoonyesha kilele cha harusi katika

kifungu walichosoma ni pete.

• Waongoze wanafunzi kujadiliana

kuhusu mapambo wanayopendelea

kuvalia wanapoenda kwenye sherehe.

Mwalimu atathmini maelezo ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kusakura mtandaoni au

kwenye gazeti la Kiswahili matini

yoyote inayohusu mapambo.

Wanafunzi wasome matini hiyo na

2.1 Kifungu cha hadithi

Kimeidhinishwa na KICD

kujadili ujumbe uliopo. Hii itaboresha

mawasiliano, ushirikiano, uwazaji

wa kina pamoja na uwezo wao wa

kutumia vifaa vya kidijitali. Pia,

hakikisha wanataja kwa usahihi

sehemu ambazo mapambo husika

huvaliwa mwilini.

• Waongoze wanafunzi katika shughuli

ya 3 kujadili mapambo mbalimbali

yanayovaliwa na watu katika jamii

mbalimbali.

• Hitimisha kipindi kwa kumhimiza

kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mlezi wake.

• Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada:

1 a) hina –vidoleni b) ushanga –

shingoni c) kipuli – sikioni d) ndonya

– mdomoni e) kishaufu – puani

f) kipini – puani. Tathmini iwapo

mwanafunzi alijadiliana na mzazi

au mlezi wake kuhusu mapambo

yanayovaliwa na watu katika familia

yake kwa kumwuliza awaeleze

wenzake darasani.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 29-31)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sehemu mbalimbali za

tarakilishi zinazotumika kupigia

chapa.

b) Kutumia tarakilishi ili kujenga

maarifa ya kidijitali.

c) Kujenga mazoea ya kutumia

tarakilishi kuandika na kuhifadhi

maandishi.

Maswali dadisi

1. Unajua sehemu gani za tarakilishi?

2. Umuhimu wa tarakilishi ni upi?

3. Ni hatua gani zinafaa kufuatwa

tunapotumia tarakilishi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kufanya

kazi za vikundi za kutaja na kujadili

sehemu za tarakilishi na kueleza

matumizi yazo.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia tarakilishi kupiga chapa

na kuhifadhi kazi yake.

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapotumia tarakilishi kupiga chapa

maandishi akiwa nje ya darasa kama

vile maktabani au nyumbani.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua msamiati wa

mapambo uliotumika kwenye

kifungu ili kuimarisha ufahamu.

2. Vilevile, tathmini ikiwa

mwanafunzi ana uwezo wa kueleza

maana za msamiati mbalimbali wa

mapambo.

3. Pia, tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kusoma kwa mfululizo na

kwa usahihi na kuelewa ujumbe

wa hadithi na kuweza kutoa

muhtasari wake.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya maendeleo endelevu

Hii inakuzwa mwanafunzi

anapotumia tarakilishi kukuza ujuzi

wake wa kiteknolojia ili kufanikisha

uandishi na mawasiliano kwa jumla.

Uhusiano na maadili

(a) Umoja, amani na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa umoja na amani bila

kuzua ghasia au fujo. Pia, kupitia

kwa kutumia tarakilishi kwa pamoja

bila kuwanyima wenzake fursa ya

kuitumia.

(b) Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapokuwa

makini akitumia vifaa vya kidijitali

bila kuviharibu wala kuvichafua.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza

Somo hili lina mada inayofunza

kuhusu matumizi ya vifaa vya

kidijitali katika mawasiliano.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili linafunza kuhusu jinsi

ya kutumia vifaa mbalimbali vya

kidijitali, jinsi ya kuvihifadhi na hata

kuvitengeneza vinapopata hitilafu

yoyote.

Pia, masomo mengine yanahusisha

matumizi ya vifaa vya kiteknolojia.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atapata uwezo wa kutumia

vifaa vya kidijitali shuleni na nyumbani

katika kufanyia mazoezi ya kuandika

akiwa na wenzake. Atawasaidia wanajamii

wenzake kuboresha mawasiliano yao

kupitia kwa matumizi ya vifaa vya kisasa

vya kidijitali.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Iwapo kuna wanafunzi ambao

hawana uwezo wa kuona, hakikisha

wana tarakilishi zinazotoa sauti

mtu anapopiga chapa au breli za

kuwasaidia kusoma na kuelewa

yanayofunzwa.

• Wanafunzi walio na matatizo

mbalimbali ya kiafya au kisaikolojia

washughulikiwe vilivyo kadri ya

uwezo wako.

• Wanafunzi ambao wanang’amua

wanayofundishwa kwa wepesi na

haraka wapewe mazoezi zaidi ya

kuandika vifungu kwenye tarakilishi.

Wanafunzi wasioweza kung’amua

wanayofundishwa kwa haraka

watengewe muda zaidi baada ya

masomo wa kufanya mazoezi ya

kutumia tarakilishi.

3.1 Kuandika kwa tarakilishi:

Uchapaji

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 29-31)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

• Andaa vifaa halisi kama vile

tarakilishi, vipakatalishi au

tabuleti ambavyo utatumia katika

somo hili. Hakikisha hali yao ni

nzuri.

• Panga darasa vizuri ili uwe na

nafasi ya kutosha pamoja na meza

Kimeidhinishwa na KICD

ya kuwekea vifaa vyako.

• Hakikisha kuna nguvu za umeme

au nishati za kutosha pamoja na

intaneti.

• Unaweza kurekodi shairi

lolote kwenye rununu yako ili

wanafunzi walisikilize darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 29

2. Tabuleti, vipakatalishi, tarakilishi

3. Mfasiri wa lugha ishara, breli

4. Rekodi ya shairi lililokaririwa.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwauliza

wanafunzi iwapo wanakumbuka sehemu

za tarakilishi walizojifunza katika gredi

ya nne. Wanafunzi wataje sehemu hizo.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi kujadili mchoro ulio

kitabuni mwao na kutaja sehemu

zilizoonyeshwa kwa nambari.

• Majibu tarajiwa: mchoro ni wa

tarakilishi. Sehemu zilizoonyeshwa

kwa nambari ni: 1. kiwambo/mulishi/

skrini 2. kicharazio/bodidota/kiibodi

3. kitengo kikuu cha uchakataji

4. kipanya. Waelekeze wanafunzi

kujadili matumizi ya sehemu

walizotambua.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na uwezo wao na idadi ya tarakilishi

halisi unazoweza kupata. Wanafunzi

waruhusiwe kugusa na kutambua

sehemu mbalimbali za tarakilishi

hizo.

• Waelekeze kutunga sentensi

wakitumia mapambo mbalimbali

kisha kila mwanafunzi afanye

mazoezi ya kuziandika sentensi

hizo kwenye tarakilishi. Mwalimu

azunguke katika kila kikundi

kuhakikisha kila mwanafunzi

anapiga chapa vizuri na kwa usahihi.

Wanafunzi wenye matatizo ya kupiga

chapa watengewe muda zaidi baada

ya masomo jioni ili wafanye mazoezi

zaidi na watiwe moyo.

• Waongoze wanafunzi kufanya shughuli

ya 3 kwa kulisoma shairi walilopewa

vitabuni mwao na kutambua sehemu

mbalimbali za tarakilishi zilizotajwa.

Hakikisha kila mwanafunzi amelisoma

shairi husika. Majibu tarajiwa: kiibodi,

kipanya, kiwambo.

• Pia, watambue mapambo yaliyotajwa

kwenye shairi hilo na kuyatumia

kutunga sentensi sahihi. Tathmini

sentensi za mwanafunzi. Hakikisha

zimetumia mapambo yaliyotajwa

kwenye shairi pekee. Mifano ya

sentensi: 1. Mwalimu amevaa herini

na pete. 2. Mama amenunua shanga

nzuri.

• Hatimaye, kila mwanafunzi aliandike

shairi alilosoma kwenye tarakilishi na

kulihifadhi kwenye faili kwa jina lake

na kukutumia mtandaoni ili utathmini

uandishi wake.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake.Tathmini kifungu

atakachotunga mwanafunzi na

kukipiga chapa. Hakikisha kifungu

kinahusu sherehe ambayo amewahi

kuhudhuria pamoja na mapambo

mbalimbali aliyoona.

Kimeidhinishwa na KICD

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 31-33)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za makundi

katika sentensi ili kuzibainisha.

b) Kueleza nomino za makundi kwa

kutoa mifano mwafaka.

c) Kutumia nomino za makundi kwa

usahihi katika sentensi.

d) Kuonea fahari matumizi ya

nomino za makundi katika

miktadha mbalimbali.

Maswali dadisi

1. Je, maana ya nomino ni ipi?

2. Unajua maneno gani yanayotumiwa

kutaja makundi ya watu na vitu?

3. Je, nomino za makundi hutumiwa

vipi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuyajibu maswali kuhusu nomino za

makundi kwa usahihi. Pia, kunakuzwa

mwanafunzi anapoweza kutambua

nomino za makundi kwa usahihi.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua na kutumia

nomino za makundi ili kuboresha

mawasiliano.

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anaporejelea maswali dadisi na

kutaka kujifunza zaidi kuhusu

nomino za makundi.

(d) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutumia vifaa vya

kidijitali kupiga chapa kwa kutunga

sentensi zenye nomino za makundi.

Pia, ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia mtandao kuwatumia

wenzake pamoja nawe kifungu

alichotunga.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake katika

shughuli za vikundi na kujifunza

ukakamavu na kujiamini. Pia,

ufahamu wa matumizi ya vifaa

vya kidijitali unaweza kumpa

mwanafunzi ajira baada ya masomo

pamoja na kumwezesha kufahamu

maendeleo ya nchi yake na nchi

nyingine.

• Uraia

Unakuzwa mwanafunzi anapojiunga

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua kwa usahihi

sehemu mbalimbali za tarakilishi

zinazotumiwa kupigia chapa.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia tarakilishi kuandika na

kuhifadhi maandishi kwenye faili,

kuyahariri kisha kuyatuma kwa

wenzake na mwalimu kwa kutumia

mtandao.

Kimeidhinishwa na KICD

na vikundi vya wanafunzi kutoka

maeneo na jamii mbalimbali

kiuhalisia au hata mtandaoni.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika shughuli za vikundi. Pia, kupitia

kwa matumizi ya lugha ya adabu.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za makundi

na kuzitungia sentensi bila kuzua fujo.

• Uwajibikaji

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapokamilisha kazi yake kwa wakati

ufaao. Pia, unakuzwa mwanafunzi

anapovitunza vifaa vyake vya

ujifunzaji na kutoviharibu.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazoangazia

nomino za makundi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atumie lugha kwa ustadi

katika shughuli mbalimbali za kijamii.

• Mwanafunzi awaeleze wanajamii

kuhusu nomino za makundi ili

kuboresha lugha yao na mawasiliano

yao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wanaweza kutumia breli

kusoma kuhusu nomino za

makundi na kuandika kazi zao.

4.1.1 Nomino za makundi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 31-33)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Unaweza kujifunza wimbo kuhusu nomino

za makundi na kuwaimbia wanafunzi ili

kutanguliza somo hili. Vilevile,

• Andaa picha za nomino za makundi

mbalimbali.

• Kusanya vifaa halisi vya nomino

za makundi na uvilete darasani.

Hivi vitasaidia katika ufunzaji wa

nomino za makundi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 31

2. Picha za nomino za makundi

3. Vifaa halisi vya nomino za makundi

4. Breli, mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa shughuli ya

1 kwa kuwauliza wanafunzi iwapo

wanakumbuka nomino ambazo tayari

wamejifunza. Wataje nomino za pekee,

nomino za kawaida n.k.

• Wanafunzi walio na matatizo ya

kuzungumza wanaweza kutumia

lugha ishara. Mfasiri wa lugha

ishara anaweza kushirikishwa.

• Wanafunzi wasioweza kuelewa

wanayofundishwa kwa urahisi

wapewe muda zaidi wa ujifunzaji.

Wanaong’amua wanayofundishwa

haraka wapewe mazoezi zaidi

kuhusu nomino za makundi.

• Wanafunzi wenye matatizo ya kiafya

au kisaikolojia washughulikiwe

vilivyo kulingana na uwezo wako ili

wasitatizike katika ujifunzaji.

Kimeidhinishwa na KICD

• Waongoze wanafunzi kutaja majina

ya michoro iliyo vitabuni mwao

kisha watambue nomino za makundi

kutoka kwenye majina hayo. Majibu

tarajiwa: Nomino za makundi ni

mlolongo wa magari, chane ya ndizi

na bunda la noti. Baada ya utambuzi

wa nomino za makundi, mwanafunzi

azitumie kutunga sentensi sahihi.

Tathmini sentensi atakazotunga.

• Katika shughuli ya 2, wanafunzi

wakiwa katika vikundi wajadili

maana ya nomino za makundi.

Waeleze kuwa nomino za makundi ni

nomino zinazotaja makundi ya watu

au vitu. Pia, huitwa nomino za jamii.

Waelekeze wataje mifano ya nomino

za makundi kama vile: genge la wezi,

kikoa cha waimbaji, baraza la wazee,

kundi la ng’ombe, tita la kuni, shungi

la nywele, shada la maua n.k.

• Waongoze katika kutunga sentensi

wakitumia nomino za makundi

walizotaja. Tathmini sentensi ambazo

kila mmoja atatunga.

Mifano: 1. Bibi harusi alibeba shada

la maua. 2. Genge la wezi lilikamatwa

na kigaro cha polisi baada ya

kuiba mikufu ya dhahabu. 3. Rais

alihutubia umati wa watu. Wanafunzi

watathmini kazi za wenzao.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 3 kwa kukamilisha

sentensi zilizo kitabuni mwake kwa

kutumia nomino za makundi sahihi.

Tathmini kazi ya mwanafunzi.

Majibu tarajiwa: 1. mlolongo

2. bunda 3. mkungu

4. korija 5. genge 6. tita 7. doti

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua nomino za makundi

katika sentensi.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi wa

kutaja mifano mwafaka ya nomino

za makundi na kuzitungia sentensi

sahihi.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuipiga chapa kazi yake

na kuituma mtandaoni.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 33-35)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino ambata katika

matini ili kuzitofautisha na aina

nyingine za nomino.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Tathmini sentensi

atakazotunga mwanafunzi na

kukutumia mtandaoni. Mifano

ya sentensi: a) Thurea ya nyota

ilionekana juu angani. b) Halaiki ya

watu ilifika shereheni kwa mapambo

teule. c) Pete yangu ilipotea pamoja na

kicha cha funguo. d) Mama aliyevalia

ushanga alinunua kishazi cha samaki.

e) Kikuba kilifungwa kwenye shungi la

nywele.

Kimeidhinishwa na KICD

b) Kutumia nomino ambata kwa

usahihi katika sentensi ili

kuimarisha mawasiliano.

c) Kuonea fahari matumizi ya nomino

ambata katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, nomino ni nini?

2. Je, unajua nomino gani ambazo

zinaweza kuunganishwa kuunda

nomino moja?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Hamu ya kuendelea kujifunza

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kujifunza mengi

kuhusu nomino ambata akiwa

shuleni na nyumbani.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili kuhusu nomino

ambata na kuzitofautisha na aina

nyingine za nomino.

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutambua nomino ambata na

kuzitofautisha na nomino nyingine.

Pia, anapoweza kutunga kifungu

sahihi akitumia nomino ambata na

kuwasomea wenzake darasani na hata

nyumbani.

Uhusiano na masuala mtambuko

(a) Uraia

Huu unaweza kukuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

shughuli mbalimbali za vikundi.

Utangamano wa wanafunzi kutoka

maeneo mbalimbali kunaleta

kuthamini kila mtu.

(b) Stadi za maisha

Stadi hizi zinakuzwa mwanafunzi

anapojifunza kuhusu nomino ambata

na kuweza kuzitumia maishani katika

mawasiliano ya kila siku.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kufanya kazi kwa pamoja na

kwa kuheshimiana. Maoni ya kila

mwanafunzi yanaheshimiwa. Pia,

mwanafunzi anapotumia lugha ya

adabu.

• Uwajibikaji

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapofanya kazi aliyopewa na

mwalimu na kuikamilisha kwa

wakati unaofaa. Pia, mwanafunzi

anapotunza vifaa vyake vya ujifunzaji.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapofanya kazi na wenzake katika

vikundi bila kuzua vurugu yoyote.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazohusu

nomino ambata.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapojifunza kuhusu nomino

ambata ataweza kuwahamasisha wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano

yanayozingatia kanuni za sarufi.

Kimeidhinishwa na KICD

4.2.1 Nomino ambata

2. Kadi zilizoandikwa nomino

mbalimbali zikiwemo nomino

ambata

3. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

wataje mifano ya nomino ambazo tayari

wameshajifunza. Wanafunzi wataje mifano

ya nomino za pekee, nomino za kawaida na

nomino za makundi.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi kuchunguza nomino

mbalimbali zilizo kwenye mti

maneno ulio kwenye vitabu vyao.

Wanafunzi wachague nomino

zilizoundwa kwa maneno mawili.

Majibu tarajiwa: mkemwenza,

mwananchi, pundamilia,

simbamarara, batamzinga,

askarikanzu, mbwamwitu,

mwanasesere. Wanafunzi

wajadiliane kuhusu maana za

nomino walizochagua. Waruhusu

watumie kamusi ya Kiswahili.

Waelekeze kufahamu kuwa nomino

walizochagua huitwa nomino

ambata. Nomino ambata ni nomino

zinazoundwa kwa maneno mawili

huru.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze

mwanafunzi aandike mifano mitano

ya nomino ambata na kuzitungia

sentensi sahihi. Waongoze wanafunzi

katika kutathmini sentensi za wenzao.

Hakikisha nomino ambata na

sentensi za wanafunzi ni sahihi.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na uwezo wao

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 33-35)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Andaa kadi zilizoandikwa nomino

mbalimbali zikiwemo nomino ambata ili

wanafunzi wazitambue darasani. Pia,

• Fanya utafiti kuhusu mifano zaidi

ya nomino ambata pamoja na

maneno yanayotumiwa kuziunda.

• Hakikisha una kamusi ya Kiswahili

itakayokusaidia kuelewa maana za

nomino ambata usizozifahamu.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 33

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kuona wanaweza kutumia

breli kusoma na kuandikia. Pia,

wanaweza kusikiliza maelezo kuhusu

nomino ambata yakitolewa nawe au

wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi wenye matatizo ya kitabia

au kisaikolojia wanaweza kupewa

ushauri nasaha ili waweze kujifunza

pamoja na wenzao bila usumbufu

wowote.

• Wanafunzi ambao hawana

uwezo wa kuelewa kwa urahisi

wanayofundishwa watengewe muda

zaidi wa kujifunza baada ya masomo

jioni. Wanafunzi walio na uwezo wa

kung’amua wanayofundishwa kwa

wepesi waongezewe shughuli zaidi

za kufanya au wawasaidie wenzao

wanaojifunza polepole.

Kimeidhinishwa na KICD

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za dhahania

katika matini mbalimbali.

b) Kueleza nomino za dhahania kwa

kutoa mifano mwafaka.

c) Kutumia nomino za dhahania kwa

usahihi katika sentensi.

d) Kuonea fahari matumizi ya nomino

za dhahania katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unafahamu mifano ipi ya nomino za

dhahania?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadiliana kuhusu nomino

za dhahania na kuzitungia sentensi

sahihi.

(b) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapokuwa

na ukakamavu wa kutunga sentensi

sahihi akitumia nomino za dhahania

na kuwasomea wenzake darasani na

nyumbani. Pia, anapoweza kutambua

nomino za dhahania kwa usahihi.

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutumia vifaa vya

kidijitali kuucheza wimbo

ulioambatanishwa na kitabu hiki

unaohusu nomino za dhahania.

(d) Hamu ya kuendelea kujifunza

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoweza kujibu maswali dadisi na

kuendelea kujifunza kuhusu nomino

za dhahania darasani na nyumbani.

kisha uwaelekeze kutunga na

kuhariri vifungu vifupi wakitumia

nomino ambata mbalimbali

katika shughuli ya 3. Wanafunzi

wasikilize na kutathmini vifungu

vilivyoandikwa na wenzao na

kuvitathmini na kujifunza. Shughuli

hii itawapa wanafunzi ujasiri wa

kusimama na kuzungumza mbele

ya watu, watajiamini na kuboresha

mawasiliano yao.

• Hitimisha somo kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

iliyo kitabuni mwao ukurasa 37.

Majibu tarajiwa: 1. mwananchi

2. mjamzito 3. mbwamwitu

4. duaradufu 5. batamzinga

6. malighafi

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino ambata

katika matini na kuzitofautisha na

nomino nyingine.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuunda nomino ambata

kwa kutumia maneno mawili huru.

3. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kutunga sentensi sahihi

akitumia nomino ambata ili

kuimarisha mawasiliano yake.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 35-37)

Aina za nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

4.3 Sarufi

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi na kupewa majukumu

hivyo basi kupata stadi ya uongozi

maishani.

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anatangamana na wanafunzi kutoka

maeneo mbalimbali na kushirikiana

nao katika kufanya kazi za vikundi.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapofanya kazi katika vikundi kwa

kushirikiana na wenzake kwa amani

bila kuzua fujo.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapovitunza

vifaa vya kidijitali vilivyotumiwa

kuchezea wimbo kuhusu nomino

za dhahania. Pia, kupitia kwa

mwanafunzi kuvitunza vifaa vyake

vya ujifunzaji akiwa darasani na

nyumbani.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni yanayotolewa

na wenzake wanaposhirikiana kufanya

kazi katika vikundi mbalimbali. Pia,

mwanafunzi anapotumia lugha ya

adabu.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada

zinazofundisha dhana ya nomino za

dhahania.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 35-37)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

• Andaa chati ambazo zimeandikwa

nomino kadhaa zikiwemo

nomino za dhahania. Wanafunzi

watatumia chati hizi kuweza

4.3.1 Nomino za dhahania

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu maana na

mifano ya nomino za dhahania hivyo

kuboresha mawasiliano yao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia breli kusoma na

kuandika maelezo kuhusu nomino za

dhahania. Pia, wanaweza kuwasikiliza

wenzao na mwalimu wanapotoa

maelezo kuhusu nomino za dhahania.

• Wanafunzi wasioweza kuona mbali

wakae karibu na ubao na wale

wasioweza kuona karibu wakae mbali

kidogo na ubao.

• Wanafunzi walio na matatizo ya

kifamilia au kisaikolojia wapewe

ushauri nasaha ili kuwawezesha

kujifunza bila usumbufu wowote.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia wanaweza kutumia vifaa vya

kuwasaidia kusikia. Mfasiri wa lugha

ishara anaweza kushirikishwa katika

somo hili. Pia, wanaweza kusoma

maelezo kuhusu nomino za dhahania

na kuandika majibu au maoni yao.

Kimeidhinishwa na KICD

kutambua nomino za dhahania

mbalimbali na kuzitofautisha na

aina nyingine za nomino.

• Hakikisha rekodi ya wimbo ulio

kwenye Kitabu cha Mwanafunzi,

ukurasa 36 unachezeka

ili uwachezee wanafunzi

darasani. Rekodi ya wimbo huo

imeambatanishwa na kitabu hiki.

Unaruhusiwa kuuimba wimbo

huo kwa mahadhi yako.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 35

2. Chati zilizoandikwa nomino

mbalimbali zikiwemo nomino za

dhahania

3. Rekodi ya wimbo.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wataje nomino mbalimbali

ambazo tayari wamejifunza.

Wanafunzi wataje mifano ya nomino

za pekee, nomino za kawaida, nomino

za makundi na nomino ambata.

Hakikisha mifano wanayotaja ni

sahihi.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi wachunguze maneno

yaliyo kwenye mchoro ulio vitabuni

mwao. Wataje majina ya vitu

visivyoweza kuonekana kwa macho

wala kugusika. Majibu tarajiwa:

wivu, ukali, uchoyo, upepo, urafiki,

upole, hewa.

• Wanafunzi wakiwa katika vikundi,

wataje mifano zaidi ya nomino za

dhahania.

Tathmini majadiliano yao.

• Waelekeze wanafunzi kujadiliana

kuhusu maana ya nomino za

dhahania. Nomino za dhahania

hutaja vitu visivyoweza kuonekana

kwa macho wala kugusika ila

huhisiwa tu.

• Katika shughuli ya 2, wanafunzi

wakusikilize kwa makini ukiimba

wimbo ulio kwenye Kitabu cha

Mwanafunzi, ukurasa 36. Waelekeze

waimbe wimbo huo kwa sauti na

kwa mahadhi mengine tofautitofauti.

Shughuli hii itakuza ubunifu na

kujiamini kwa wanafunzi.

• Waulize wanafunzi watambue

nomino za dhahania zilizotumiwa

katika wimbo huo. Waziandike katika

madaftari yao kisha wazitungie

sentensi sahihi. Tathmini sentensi

za mwanafunzi. Hakikisha ni sahihi

na zimetumia nomino za dhahania

zilizotajwa kwenye wimbo walioimba.

• Unaweza kuhitimisha somo hili kwa

kumpa mwanafunzi kazi ya ziada.

Tathmini kazi hii kabla ya kipindi

kitakachofuata. Hakikisha kuwa

sentensi zitakazotungwa ni sahihi

na zimetumia nomino za dhahania.

Majibu tarajiwa: a) Mbwa huyu ana

ukali mwingi. b) Bawabu aliyevalia tai

amepatwa na usingizi. c) Waliovalia

njuga miguuni walituonea wivu.

d) Uongo wako hautakufaa maishani.

e) Hewa safi hupatikana tunapoyatunza

mazingira.

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua nomino dhahania

kutoka kwenye matini mbalimbali

na kuzitofautisha na aina nyingine za

nomino.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi ana

uwezo wa kueleza maana ya nomino

za dhahania, kutaja mifano sahihi na

kuzitungia sentensi sahihi.

4.4 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 37-40)

Uakifishi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua herufi kubwa, alama

ya koma, kikomo na kiulizi katika

maandishi.

b) Kutumia herufi kubwa, koma,

kikomo na kiulizi ifaavyo katika

maandishi.

c) Kufurahia matumizi ya herufi

kubwa, koma, kikomo na kiulizi

katika maandishi.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadiliana kuhusu alama za

uakifishi (koma, kikomo, kiulizi na

herufi kubwa). Matumizi sahihi ya

alama hizi za uakifishi yataboresha

mawasiliano.

(b) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi zake sahihi na

kuziakifisha ifaavyo bila kunakili za

wenzake.

Zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuwasiliana na kuelewana vyema na

watu katika jamii.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Suala mtambuko hili linakuzwa

mwanafunzi anapotangamana na

wenzake wa asili mbalimbali katika

vikundi na kuthamini maoni yao.

Pia, anapotunga sentensi kuhusu

mapambo mbalimbali yanayovaliwa

na jamii mbalimbali atathamini jamii

nyingine.

• Umoja wa kijamii na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kuakifisha sentensi kwa

usahihi bila kuzua ugomvi.

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinakuzwa mwanafunzi

anapotumia alama za uakifishi katika

uandishi kuboresha mawasiliano yake

ya kila siku katika jamii.

Uhusiano na madili

• Upendo na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapofanya kazi na wenzake katika

vikundi bila kuzua fujo. Pia, kuwapa

wanafunzi wenzake fursa ya kutoa

maoni katika vikundi vyao.

Kimeidhinishwa na KICD

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kufanya kazi aliyopewa na kuikamilisha

kwa muda unaofaa. Pia, anapotunza

vifaa vyake darasani na nyumbani.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoheshimu hoja za wenzake katika

majadiliano kuhusu alama za uakifishi.

Pia, anapotumia lugha ya adabu.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

zinafundisha alama za uakifishi.

• Masomo yote hutumia sentensi

na vifungu vilivyoakifishwa kwa

kutumia alama za uakifishi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakuwa kielelezo shuleni

na nyumbani anapotumia lugha fasaha

na iliyoakifishwa vyema. Pia, ataboresha

mawasiliano yake katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana

uwezo wa kuelewa kwa haraka

wanayofundishwa watengewe

muda zaidi wa ujifunzaji baada ya

masomo jioni. Wanafunzi walio

na uwezo wa kuelewa kwa haraka

wanayofundishwa wapewe shughuli

zaidi za kufanya. Pia, wanafunzi

hao wanaweza kuwasaidia wenzao

wanaojifunza polepole.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia breli kuandika

na kusoma maelezo kuhusu alama za

uakifishi. Pia, wanaweza kusikiliza

maelezo kuhusu alama za uakifishi

yakitolewa nawe au wanafunzi

wenzao.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kifamilia au kisaikolojia wapewe

ushauri nasaha ili kuwawezesha

kujifunza bila usumbufu.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia wanaweza kutumia vifaa vya

kuwasaidia kusikia. Pia, unaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara katika somo hili.

4.4.1 Herufi kubwa, koma (,),

kikomo (.) na kiulizi (?)

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 37-40)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 4)

Fanya utafiti kuhusu matumizi mbalimbali

ya alama za uakifishi (koma, kikomo, kiulizi

na herufi kubwa). Rejelea maswali dadisi

ili upate uelewa zaidi wa yanayohitajika

kutimizwa katika funzo hili. Pia,

• Andaa chati zilizoandikwa sentensi

kadhaa ambazo hazijaakifishwa ili

wanafunzi waweze kuziakifisha kwa

pamoja darasani na kujifunza.

• Andaa chati zilizoandikwa sentensi

kadhaa zilizoakifishwa kwa kutumia

koma, kikomo, kiulizi na herufi kubwa

ili wanafunzi waweze kutambua alama

za uakifishi kwa pamoja darasani na

kujifunza.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 37

2. Chati zilizoandikwa sentensi

zilizoakifishwa

Kimeidhinishwa na KICD

3. Chati zilizoandikwa sentensi

ambazo hazijaakifishwa

4. Breli, mfasiri wa lugha ishara.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

iwapo wanakumbuka alama zozote za

uakifishi walizowahi kujifunza. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi kujadili makosa yaliyopo

katika sentensi walizopewa kitabuni

mwao wakiwa katika vikundi. Majibu

tarajiwa: nomino za pekee zinafaa

kuanza kwa herufi kubwa, sentensi

zinafaa kuanza kwa herufi kubwa,

kikomo kinafaa kuwekwa mwishoni

mwa sentensi n.k. Waongoze

wanafunzi warekebishe sentensi hizo

kwa kuziandika upya kwa usahihi.

• Waulize wanafunzi walichojifunza

kutokana na sentensi hizo. Wajadili

wakiwa katika vikundi. Hakikisha

wamejifunza matumizi ya herufi

kubwa na kikomo katika sentensi.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kutunga sentensi sahihi

wakitumia herufi kubwa pamoja na

alama ya kikomo. Wabadilishane

madaftari ili watathmini sentensi

za wenzao. Hakikisha wanajadili

matumizi ya herufi kubwa na

kikomo. Herufi kubwa hutumiwa

mwanzoni mwa sentensi (Mfano:

Mwalimu anafundisha.), mwanzoni

mwa nomino za pekee (Mfano:

Anyango, Kenya), hutumiwa

kuonyesha ufupisho wa neno au

maneno (Mfano: bi. – bibi, k.v. –

kama vile), hutumiwa kuandika

tarehe (Mfano: 20.02.2021) n.k.

• Waongoze wanafunzi wakiwa katika

vikundi wafanye shughuli ya 3 kwa

kujadili makosa yaliyopo kwenye

sentensi walizopewa vitabuni mwao.

Jibu tarajiwa: Sentensi hazikuakifishwa

ifaavyo kwa kutumia kiulizi na koma.

• Wanafunzi warekebishe sentensi

ambazo wamepewa vitabuni mwao

kwa kuziakifisha kwa usahihi.

• Wanafunzi wajadili kuhusu matumizi

ya kiulizi na koma. Kiulizi hutumiwa

mwishoni mwa sentensi ambayo ni

swali ili kupata jibu (Mfano: Kwa

nini umevaa bangili tano?). Koma

hutumiwa kuorodhesha vitu, viumbe

au mambo kwenye orodha (Mfano:

Mama alivalia herini, mkufu na saa

ya dhahabu). Pia, koma hutenganisha

mawazo kwenye sentensi ndefu

(Mfano: Alipofika njiani, alikutana

na wauzaji mapambo). Waeleze kuwa

koma pia huitwa kipumuo au kituo.

• Katika shughuli ya 4, waongoze

wanafunzi watunge sentensi sahihi

wakitumia kiulizi na koma kwa

usahihi. Wabadilishane madaftari

na uwaelekeze wazitathmini na

kujifunza.

• Katika shughuli ya 5, soma kwa sauti

na matamshi sahihi kifungu kilicho

kwenye Kitabu cha Mwanafunzi,

ukurasa 39. Wanafunzi wakusikilize

kwa makini. Hakikisha unatumia

alama za uakifishi kwa usahihi.

Mwanafunzi akisome kifungu hicho

Kimeidhinishwa na KICD

kwa sauti baada yako akizingatia

alama zote za uakifishi zilizotumika.

Tathmini usomaji wa wanafunzi.

• Waongoze wanafunzi wajadiliane

kuhusu herufi kubwa, kikomo, koma

na kiulizi kama zilivyotumika katika

kifungu walichosoma.

• Mwanafunzi amsikilize mwenzake

akisoma kifungu husika. Atambue

mahali popote anapopumua na

anapotua kisha waelezane sababu za

kufanya hivyo.

• Katika shughuli ya 6, waongoze

wanafunzi kutunga sentensi tano

zisizoakifishwa kisha wawape

wenzao waziakifishe kwa usahihi.

Waelekeze kuzitathmini sentensi zao.

Hakikisha sentensi hizo ni sahihi na

zimeakifishwa kwa usahihi.

• Hitimisha somo hili kwa kuwapa

wanafunzi kazi ya ziada ya

kuakifisha sentensi kwa usahihi.

Majibu tarajiwa:

1. Baadhi ya vyombo vya

kiteknolojia ni kama vile redio,

simu, tarakilishi na tepurekoda.

2. Mbona hupendi kufunga tai

shingoni?

3. Ulikinunua kidani hiki pesa ngapi?

4. Rinda la Linda linamfaa

anapolivaa na taji kichwani./

Rinda la Linda linamfaa

anapolivaa na taji kichwani?

5. Wanakijiji walihamasishwa

kuhusu madhara ya mafuriko.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

amefahamu matumizi ya herufi

kubwa, koma, kikomo na kiulizi

katika maandishi.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi anaweza

kutumia alama hizo kwa usahihi

katika maandishi kwa kutunga

sentensi na hata vifungu kwenye

daftari, tarakilishi au tabuleti yake.

Shughuli ya nje ya darasa

Mwelekeze kila mwanafunzi atengeneze

angalau mapambo mawili kutoka kwa

jamii yake. Wanafunzi wawauzie

wanafunzi wenzao shuleni mapambo

hayo. Pesa watakazopata kutokana na

mauzo hayo wazitoe kama mchango

wao kwa kituo chochote cha watoto

mayatima kilicho karibu na shule yenu.

Wanafunzi wawaonyeshe mayatima

hao jinsi ya kutengeneza mapambo

mbalimbali. Shughuli hii itaimarisha

utangamano, uraia na upendo.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali kitendawili chochote sahihi

ambacho jibu lake ni jina la pambo.

2. Tathmini michoro ya mapambo.

Hakikisha ni michoro ya kikuba,

mkufu, shanga na bangili.

3. Kiwambo/skrini/mulishi, kipanya,

kiibodi/bodidota/kicharazio,

kitengo kikuu cha uchakataji n.k.

Tathmini matumizi ya sehemu

hizi atakavyoeleza mwanafunzi.

4. Tathmini usahihi wa sentensi

ambazo zitatungwa na

mwanafunzi akitumia nomino

husika.

Kimeidhinishwa na KICD

SAA NA MAJIRA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 42-54)

Utangulizi

Saa ni chombo maalum cha kuonyesha

muda au wakati. Pia, saa ni muda

unaokamilishwa kwa dakika sitini.

Majira ya siku ni nyakati katika siku.

Siku ina majira ya asubuhi, adhuhuri,

alasiri, jioni, usiku n.k. Binadamu

hupanga shughuli zake kwa kuzingatia

saa na majira.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Heshima, adabu na vyeo: Maneno ya

heshima), Kusoma kwa mapana (Matini

ya kidijitali), Kuandika baruapepe na

Sarufi (Umoja na wingi wa nomino

– ngeli ya I-ZI na umoja na wingi wa

sentensi katika ngeli ya I-ZI).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 42-45)

Heshima, adabu na vyeo

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno ya heshima

yanayohusiana na udugu ambayo

yanatumiwa katika mawasiliano.

b) Kutumia maneno ya udugu kwa

usahihi katika mazungumzo yake

ya kila siku.

c) Kuthamini kutumia maneno ya

udugu katika mawasiliano ya kila

siku.

Maswali dadisi

1. Unajua maneno gani ya heshima

ya kuwarejelea watu wa kike na

wa kiume?

2. Unatumia neno lipi la heshima

kumrejelea mwalimu wako wa

kike au wa kiume?

3. Kutumia maneno ya heshima

katika mawasiliano kuna

umuhimu gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kufanya

shughuli mbalimbali katika vikundi

kama vile maigizo na majadiliano

yanayohusisha maneno ya heshima.

(b) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi zake mwenyewe akitumia

maneno ya heshima yanayohusiana

na udugu. Pia, anapoandika maelezo

kuhusu jinsi anavyotumia muda wake

kuanzia asubuhi hadi usiku.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano

Utangamano unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali kuigiza maigizo

mafupi yanayohusu matumizi ya

maneno ya heshima yanayohusiana

na udugu.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapotumia

maneno ya heshima yanayohusiana

na udugu katika mawasiliano shuleni,

nyumbani na katika jamii.

Uhusiano na maadili

• Heshima na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotumia maneno ya heshima

kuwasiliana na wenzake shuleni na

nje ya shule. Pia, anaposhiriki katika

shughuli za vikundi kwa amani bila

vurugu.

• Upendo

Unakuzwa mwanafunzi anapotumia

maneno ya udugu kwa wenzake na

kwa wakubwa wake anapowasiliana

nao shuleni na nje ya shule.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada

zinazofundisha matumizi ya lugha ya

heshima.

2. Somo la Dini

Lugha ya heshima na adabu hufunzwa

katika somo hili kama mojawapo ya

mambo yanayompendeza Mungu na

yanayomstahiki mcha Mungu.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi awahimize wenzake

shuleni na nje ya shule kutumia

maneno ya heshima na udugu ili

kukuza upendo na utangamano

mwema miongoni mwao.

• Matumizi ya lugha ya heshima na

adabu yatayaboresha mawasiliano

ya wanajamii ambao watakuwa na

mlahaka mwema.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye changamoto

za viungo vya mwili

wapewe majukumu ambayo

hayatasababisha kuumia kwa

viungo vilivyoathirika hasa

wakati wa maigizo mafupi

kuhusu maneno ya heshima

yanayohusiana na udugu.

• Wanafunzi wasioweza kuona

watumie breli kujifunza maneno

ya heshima yanayohusiana na

udugu. Pia, wanaweza kuyasikiliza

maelezo kuhusu maneno ya

heshima na udugu kutoka kwa

wenzao na mwalimu.

• Wanafunzi wasioweza kusikia

au kuzungumza wanaweza

kuwasiliana kwa kutumia

maandishi. Pia, mwalimu anaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara ambaye atawaelekeza

wanafunzi hao wanapojifunza.

Kimeidhinishwa na KICD

1.1 Maneno ya heshima

heshima yanayohusiana na udugu

3. Tarakilishi, projekta, rununu

4. Kamusi ya Kiswahili

5. Mfasiri wa lugha ishara, breli.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wataje jina la mwalimu

wao mkuu pamoja na walimu wao wa

masomo mengine katika shule yao.

Chunguza iwapo kuna wanafunzi

watakaotumia maneno bwana au bi kabla

ya kutaja majina ya walimu hao.

• Katika shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaelekeze kuchagua maneno ya

udugu kutoka kwenye mti maneno

ulio vitabuni mwao. Majibu

tarajiwa: binti, bwana, kaka, bin,

mama, ndugu, mama mdogo, bibi, bi,

mjomba, dada, mama mkubwa.

• Waelekeze wanafunzi kujadili maana za

maneno ya udugu waliyochagua huku

wakiwarejelea watu katika familia.

• Waongoze kutaja majina ya heshima

wanayotumia kuwarejelea watu

mbalimbali katika swali la 3. Majibu

tarajiwa: a) bi b) bwana c) mama

d) mama mdogo e) mama mkubwa

f) mjomba g) bin h) binti i) dada.

Waongoze wanafunzi wakiwa

wawiliwawili wafanye shughuli ya

2, ambapo watatambua majina ya

heshima katika sentensi 1-5. Majibu

tarajiwa: 1. Shikamoo Bwana Musa?

2. Binti/Bi. Ole Sakuda 3. Bin Seko

4. Mama Juma 5. Baba Mariamu.

• Mwelekeze mwanafunzi katika

shughuli ya 3 ambapo atatunga

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 42-45)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli za ufunzaji na ujifunzaji

hufanikishwa na maandalizi mema

ya mwalimu na mwanafunzi.

Unaweza kubuni shughuli zaidi ya

zilizopendekezwa katika mada ndogo hii.

Mfano, unaweza kutunga wimbo wenye

maneno ya heshima ili mwanafunzi

auimbe hata baada ya kipindi na kuweza

kujikumbusha aliyojifunza. Pia,

• Unaweza kurekodi video yenye

maigizo mafupi kuhusu matumizi ya

maneno ya heshima yanayohusiana

na udugu. Video hiyo iwe na

maandishi yanayoeleza kila tukio ili

mwanafunzi asiyeweza kusikia ayaone

na kujifunza. Unaweza kuwatumia

wanafunzi wako au wa gredi nyingine

kurekodi.

• Hakikisha vifaa vya kujifunzia kama

vile projekta na tarakilishi viko katika

hali nzuri ya kutumika.

• Hakikisha breli za kutumiwa na

wanafunzi wasioweza kuona ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa.

• Ikiwa huwezi kufasiri lugha ishara,

tafuta mfasiri wa lugha ishara na

umweleze kuhusu somo hili ili

afahamu atakayofasiri na kujiandaa.

• Hakikisha una kamusi ya Kiswahili ili

kurejelea maana za baadhi ya maneno

ya heshima na udugu.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 42

2. Kanda yenye video ya maigizo

mafupi kuhusu maneno ya

Kimeidhinishwa na KICD

sentensi sahihi akitumia maneno ya

heshima aliyopewa kitabuni mwake.

Kubali sentensi zozote sahihi na

zenye maneno ya heshima husika.

• Waongoze wanafunzi kufanya shughuli

ya 4 kwa kusoma mazungumzo ya watu

walio katika mchoro waliopewa vitabuni

mwao. Waelekeze waigize mazungumzo

hayo wakiwa wawiliwawili.

• Pia, waongoze wakiwa katika vikundi

kuigiza mazungumzo mbalimbali

wakitumia msamiati wa heshima

unaohusiana na udugu kwa kutumia

lugha sahihi.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya zaida.

Tathmini iwapo kazi hii imefanyika

kabla ya kipindi kingine kuanza.

Umuhimu wa kutumia maneno

ya heshima ni: Kujenga uhusiano

mwema baina ya watu, kuonyesha

uhusiano wa kifamilia, kikazi ama

kirafiki kwa watu wawili au zaidi

wanaowasiliana, kuashiria kuwa mtu

ana adabu n.k.

• Hakikisha sentensi atakazotunga

mwanafunzi ni sahihi na zimetumia

maneno ya heshima na udugu

aliyopewa pamoja na majina ya watu

katika familia yao.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anafahamu maana ya maneno

mbalimbali ya heshima na adabu

yanayohusiana na udugu na

kuyatumia kwa usahihi katika

mazungumzo yake ya kila siku.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua maneno ya

heshima yanayohusiana na udugu

yanayotumiwa katika mawasiliano.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anafahamu umuhimu wa kutumia

maneno ya heshima na udugu

katika mawasiliano.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 45-48)

Kusoma kwa mapana

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kuzingatia hatua

za kiusalama katika matumizi ya

vifaa vya kidijitali.

b) Kutambua msamiati wa suala

lengwa katika matini ya kidijitali.

c) Kusakura matini kwenye tovuti

salama ili kupata vifungu vya

kusoma vyenye suala lengwa.

d) Kuchangamkia matumizi ya vifaa

vya kidijitali katika kutafuta na

kusoma ujumbe ili kuimarisha

maarifa yake.

Maswali dadisi

1. Unajua vifaa gani vya kidijitali?

2. Ni njia zipi unazoweza kutumia

kupata matini za kusoma kwenye

vifaa vya kidijitali?

3. Ni hatua zipi za kiusalama unazofaa

kuzingatia unapotafuta matini za

kusoma mtandaoni?

Kimeidhinishwa na KICD

pamoja na kuzingatia mitandao

salama pekee.

• Uaminifu na ukweli

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapohakikisha anasakura matini

kwenye tovuti salama pekee na

haingii kwenye mitandao isiyo salama

kwake hata pasipokuwa na mtu

mzima wa kumwona.

• Amani na umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kwa

amani kufanya shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana matini mbalimbali

zinazoweza kutafutwa kwenye mtandao

na kumhitaji mwanafunzi kuzingatia

usalama.

• Masomo yote yanatakiwa kuzingatia

ujuzi wa kidijitali katika ufunzaji wao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake

shuleni na katika jamii kuhusu usomaji

wa matini za kidijitali mtandaoni na

kuzingatia usalama mtandaoni.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia na kuzungumza, wajifunze

kwa usaidizi wa mfasiri wa lugha

ishara. Pia, wanaweza kujifunza kwa

kutumia maandishi.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie breli au wasikilize

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadiliana kuhusu saa

na majira mbalimbali pamoja na

kutafuta mtandaoni matini salama za

kusoma.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kusakura mtandaoni na kusoma

matini zinazohusu saa na majira

mbalimbali.

Hamu hii itakuzwa mwanafunzi

atakapoendelea kutafuta matini za

kusoma mitandaoni na hata kwenye

magazeti na vyanzo vingine.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapozingatia

hatua za kiusalama akiwa mtandaoni.

• Usalama wa mtandaoni

Huu unaendelezwa mwanafunzi

anapotambua hatari zinazoambatana

na mtandao na kufuata njia salama za

kutumia mtandao.

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anapotangamana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali wakisakura

mtandaoni matini salama za kusoma.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unajitokeza mwanafunzi anapotunza

vifaa vya kidijitali bila kuviharibu

Kimeidhinishwa na KICD

5. Saa halisi

6. Mfasiri wa lugha ishara.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

maswali yanayohusiana na saa kama vile:

Saa hii ni saa ngapi? Ulifika shuleni saa

ngapi? Wewe huenda nyumbani saa ngapi?

n.k. Tathmini majibu ya wanafunzi. Majibu

yahusu saa.

• Katika shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi yao kisha uwaongoze

kujadili michoro iliyo vitabuni

mwao. Wajibu maswali waliyopewa.

Majibu tarajiwa: 2. Saa a) saa kumi

asubuhi/jioni b) saa nne asubuhi/

usiku c) saa saba adhuhuri/usiku 3.

d) jua linapochomoza asubuhi, e)

jua linapotua jioni f) usiku mwezi

unapong’aa. Tathmini majibu ya

wanafunzi kulingana na maswali 4

na 5. Wanafunzi watumie kamusi ya

Kiswahili kuelewa maana ya saa na

majira.

• Unaweza kuwa na saa halisi ili

wanafunzi waitumie kujifunza

nyakati mbalimbali. Unaweza

kusogeza akrabu za saa hiyo ili

kuonyesha nyakati mbalimbali huku

wanafunzi wakizitaja. Unaweza

kumteua mwanafunzi mmoja

akasogeza akrabu za saa huku

wenzake wakisema ni saa ngapi.

• Waongoze wanafunzi kufanya

shughuli ya 2 wakiwa katika vikundi.

Watumie tarakilishi kuingia kwenye

mtandao. Watafute matini yoyote

iliyo salama kwa kusoma inayohusu

msamiati wa suala lengwa ukisomwa

na kuelezwa nawe au na wanafunzi

wenzao darasani.

• Wanafunzi walio na uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa haraka

wapewe fursa ya kusoma matini zaidi

mtandaoni kuhusu matumizi mazuri

ya muda.

• Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kufahamu wanayofundishwa

washirikishwe katika shughuli

zaidi na kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

2.1 Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 45-48)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu vifaa mbalimbali vya

kidijitali na matumizi yake kabla ya kipindi

ili kuwaelekeza wanafunzi vyema. Pia,

• Hakikisha vifaa vya kidijitali

utakavyotumia viko katika hali

nzuri ya kutumika.

• Ikiwa utahitaji usaidizi wa mfasiri

wa lugha ishara, mwarifu kuhusu

kipindi ili ajiandae ifaavyo.

• Panga utakavyowashirikisha

wanafunzi katika shughuli za

ujifunzaji kulingana na idadi ya

vifaa vya kidijitali watakavyotumia

kujifunza.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 45

2. Vifaa vya kidijitali kama vile:

tarakilishi, rununu, saa ya kidijitali

3. Mashine za breli na intaneti

4. Kamusi ya Kiswahili

Kimeidhinishwa na KICD

saa na majira. Hakikisha unawapanga

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi ya tarakilishi zilizopo.

• Wanafunzi wajadili hatua salama

walizofuata kupata matini waliyotaka.

Kubali maelezo yoyote yanayozingatia

hatua salama za kufuata ili kupata

matini salama mtandaoni.

• Waelekeze wanafunzi wajadiliane

kuhusu hatua za kuchukua endapo

watapata jumbe kutoka kwa watu

wasiowajua mtandaoni. Kwa mfano,

mwanafunzi atoe habari kwa

mwalimu, mzazi au mlezi wake.

Pia asifanye anayoambiwa na watu

asiowajua mtandaoni.

• Waongoze wanafunzi kufahamu

mambo ya kuepukana nayo wakati

wowote wanapotumia vifaa vya

kidijitali kama vile: Mtu asile

anapotumia vifaa vya kidijitali,

mikono yake isiwe na unyevunyevu

au maji, atumie kifaa cha kidijitali

kwa kazi yake maalum, asiache vifaa

vya kidijitali vikawa vichafu kwa

kutovipangusa vumbi, asicheze akiwa

anatumia vifaa vya kidijitali. Ikiwa

kifaa cha kidijitali kinatumia nguvu

za umeme, asiache nguvu za umeme

ziwake wakati hatumii kifaa hicho.

Pia, aepuke kujibu ujumbe wa mtu

asiyemjua mtandaoni ili kudumisha

usalama wake.

• Mwelekeze mwanafunzi kusoma

kifungu katika shughuli ya 3 kisha

ajibu maswali aliyopewa. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Katika swali la 5, waelekeze

wanafunzi kuandika kifungu

walichosoma kwenye tarakilishi. Kila

mwanafunzi apewe nafasi ya kupiga

chapa sehemu ya kifungu hicho.

Maneno yanayohusu saa na majira

katika kifungu hicho yakolezwe rangi

na kupigiwa mistari.

• Baadaye, wafungue faili kwenye

tarakilishi kwa jina la mmoja wao

kisha wahifadhi kifungu hicho.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada.

Tathmini iwapo kazi hii ilifanyika

kabla ya kipindi kingine kuanza.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua hatua za

kiusalama za kuzingatia wakati wa

kutumia vifaa vya kidijitali.

2. Tathmini kama kila mwanafunzi

anaweza kutambua msamiati wa

saa na majira katika matini ya

kidijitali.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutafuta mtandaoni

matini salama za kusoma kuhusu

saa na majira.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 48-50)

Aina za insha

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua baruapepe kwa

kuzingatia muundo wake.

Kimeidhinishwa na KICD

b) Kuandika baruapepe kwa

kuzingatia ujumbe, muundo na

mtindo.

c) Kuchangamkia uandishi wa

baruapepe katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua vifaa vipi vinavyoweza

kutumiwa kutuma baruapepe?

2. Je, unazingatia mambo gani

unapoandika baruapepe?

3. Ni mambo gani ambayo unaweza

kumweleza rafiki yako kupitia kwa

baruapepe?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

shughuli za vikundi na kujadiliana

kuhusu baruapepe.

(b) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi anapobuni

ujumbe wa baruapepe na kuuandika na

kuutuma kwa rafiki, mlezi, wanafunzi

wenzake au walimu.

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika na kutuma baruapepe.

(d) Uwazaji wa kina

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiri

kuhusu ujumbe wa kuandika kwenye

baruapepe, kuuandika na kuutuma.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anapotangamana na kushirikiana na

wenzake kutoka maneno mbalimbali

katika vikundi kujadili kuhusu insha

ya baruapepe.

• Stadi za maisha

Kutokana na mwanafunzi kutumia

baruapepe kuwasiliana, atapata stadi

ya kujitegemea katika kuwasilisha

ujumbe wake.

• Elimu kwa maendeleo endelevu

Mwanafunzi anapotumia teknolojia

kuwasiliana ataweza kuendeleza

uchumi wa jamii hasa anapoitumia

teknolojia kujipa mapato maishani.

Uhusiano na maadili

• Upendo na amani

Upendo unakuzwa mwanafunzi

anapotuma baruapepe kwa marafiki

na mlezi wake kuwajulia hali.

Pia, kutokana na mwanafunzi

kushirikiana na wenzake katika

vikundi kuandika baruapepe bila

kuzua ugomvi kunakuza amani.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wakati wa majadiliano kuhusu uandishi

wa baruapepe. Pia, anapotumia lugha

ya adabu na kuwajali wenzake.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapotunza

vifaa vya kidijitali anavyotumia katika

uandishi wa baruapepe.

Uhusiano na masomo mengine

Katika mfumo mpya wa elimu, masomo

yote yanazingatia ujuzi wa kidijitali.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu hatua

za kuandika baruapepe na kuituma ili

kuboresha mawasiliano yao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kusikia ama kuzungumza

wasaidiwe kujifunza kwa lugha

ishara na mfasiri wa lugha hiyo.

Pia, wanaweza kuwasiliana kwa

kutumia maandishi.

• Wanafunzi wenye changamoto

za viungo vya mwili wasaidiwe

kujifunza kwa utaratibu bila

kuumia.

• Wahamasishe wanafunzi kuhusu

wenzao walio na mahitaji maalum

na jinsi ya kuwasaidia ili kutokuwa

na unyanyapaa kwa wenye mahitaji

maalum.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 48

2. Breli, rununu

3. Tarakilishi, intaneti

4. Mfasiri wa lugha ishara.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wataje vifaa vya kidijitali

wanavyojua. Wataje majina ya vifaa vya

kidijitali wanavyofahamu. Tathmini

majibu yao.

• Waelekeze wanafunzi katika shughuli

ya 1, watazame michoro iliyo vitabuni

mwao, waijadili na kujibu maswali

waliyopewa. Majina ya vifaa a) na c)

ni kipakatalishi na tabuleti mtawalia.

• Waambie wanafunzi wajadili

matumizi ya kipakatalishi na

tabuleti. Majibu tarajiwa: Vifaa hivi

hutumiwa kupiga chapa, kuwasiliana,

kuonyesha saa, siku, tarehe, kuchezea

michezo ya kidijitali, kupiga picha,

kunasa video na kuzihifadhi, kusoma

matini mtandaoni, kutuma baruapepe

n.k.

• Waelekeze wanafunzi kutambua

kuwa watu katika michoro

waliyopewa wanatumia tarakilishi na

rununu (simu ya mkononi). Hakikisha

wanafunzi wanajadili matumizi ya

vifaa hivi.

• Tathmini majibu ya wanafunzi

kuhusiana na matumizi ya tarakilishi

na rununu. Pia, tathmini majibu

yao kuhusiana na vifaa walivyowahi

kutumia kutoka kwenye michoro.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kujadili jinsi vifaa vya

kidijitali vimerahisisha mawasiliano.

3.1 Baruapepe

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 48-50)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti kuhusu uandishi wa baruapepe

ili kuwaelekeza wanafunzi vilivyo bila

changamoto. Pia,

• Hakikisha vifaa vya kidijitali

watakavyotumia wanafunzi viko

katika hali nzuri ya kutumiwa.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara kuhusu atakayofasiri kabla

ya somo hili ili ajiandae ifaavyo.

Kimeidhinishwa na KICD

Majibu tarajiwa: Vifaa vya kidijitali

vimepunguza muda wa kutuma

ujumbe, vimepunguza kupotea kwa

ujumbe au kutomfikia mlengwa, watu

wengi wanaweza kupata ujumbe kwa

wakati mmoja n.k.

• Waelekeze wanafunzi kufahamu kuwa

baruapepe ni barua inayotumwa kwa

kutumia mtandao na kurasa za yahoo

au gmail. Sharti mtumaji na mpokeaji

wawe na anwani maalum za kutumia.

• Waelekeze wanafunzi katika shughuli

ya 3, waandike na kutuma baruapepe

kwa kuzingatia hatua zinazofaa.

Hakikisha wanafunzi wanazingatia

hatua salama za kutumia tarakilishi

kuandika na kutuma baruapepe.

• Mhimize kila mwanafunzi aendelee

kufanya mazoezi ya kutuma, kusoma na

kupokea baruapepe kwenye mtandao.

• Waongoze wanafunzi kujadili kuhusu

muundo na mtindo wa baruapepe.

Baruapepe huzingatia anwani ya

anayeituma, anwani ya mpokeaji,

salamu, mada ya ujumbe wa

baruapepe, mwili wa baruapepe na

mwisho.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Hakikisha mwanafunzi

anatunga baruapepe kuhusu safari ya

alfajiri akizingatia hatua alizopewa

kitabuni mwake kisha akutumie

mtandaoni ili uitathmini.

4.1 Sarufi: Umoja na wingi

wa nomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 50-52)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya

I-ZI ili kuzitofautisha na nomino

katika ngeli nyingine.

b) Kuandika nomino za ngeli ya I-ZI

katika umoja na wingi.

c) Kuandika umoja na wingi wa

mafungu ya maneno katika ngeli

ya I-ZI.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za

ngeli ya I-ZI katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, unajua nomino zipi ambazo

hazibadiliki katika umoja na wingi?

2. Je, unajua nomino zipi za ngeli ya

I-ZI?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Uwazaji wa kina

Huu unakuzwa mwanafunzi anapofikiri

kuhusu jinsi ya kutumia nomino za

ngeli ya I-ZI kutunga mafungu ya

maneno sahihi.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika baruapepe kwa

kuzingatia ujumbe, muundo na

mtindo na kuituma.

3. Tathmini ikiwa mwanafunzi anaweza

kutumia vifaa vya kidijitali kutuma

na kupokea baruapepe.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua baruapepe kwa

kuzingatia muundo na mtindo wake.

Kimeidhinishwa na KICD

anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi kutambua nomino

mbalimbali za ngeli ya I-ZI.

Unakuzwa mwanafunzi unapotunga

mafungu ya maneno yake mwenyewe

akitumia nomino za ngeli ya I-ZI bila

kunakili ya wenzake.

Uhusiano na masuala mtambuko

(a) Stadi za maisha

Mwanafunzi atajifunza kujitegemea

anapoweza kutambua nomino za ngeli

ya I-ZI na kuzitungia mafungu ya

maneno katika umoja na wingi akiwa

peke yake.

(b) Utangamano na uraia

Masuala mtambuko haya yanakuzwa

mwanafunzi anapotangamana na

wenzake kutoka maeneo mbalimbali

katika vikundi kutambua nomino za

ngeli ya I-ZI.

Uhusiano na maadili

• Uzalendo

Uzalendo unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa asili

mbalimbali katika vikundi kutambua

nomino za ngeli ya I-ZI na kuzitungia

mafungu sahihi.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuvitunza vifaa anavyotumia kujifunzia

bila kuviharibu.

• Umoja na amani

Unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua fujo.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanajumuisha mafunzo

kuhusu ngeli mbalimbali za nomino.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atumie lugha kwa usahihi

ili kuimarisha mawasiliano shuleni,

nyumbani na katika jamii kwa jumla.

• Mwanafunzi awahamasishe

wanajamii kuhusu nomino za ngeli ya

I-ZI ili kuboresha mawasiliano kwa

lugha sahihi na sanifu.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuelewa haraka washirikishwe

katika shughuli zaidi ili kutimiza

malengo ya ujifunzaji ya mada

ndogo hii.

• Wanafunzi walio na mahitaji

ya kisaikolojia au kifamilia

kutokana na matukio katika jamii

wasaidiwe na mwalimu kujiamini

na kuchangamkia shughuli za

ujifunzaji.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kusikia au kuzungumza,

watambue nomino za ngeli ya I–

ZI kwa kuzikoleza rangi kwenye

tarakilishi au kuzigusa ubaoni

kwa kutumia rula ikiwa utaandika

nomino mbalimbali ubaoni na

kuwauliza watambue nomino

za ngeli ya I-ZI. Pia, wanaweza

kuziandika madaftarini mwao.

• Ikiwa mwanafunzi anaweza

kusikia lakini hawezi kuona,

Kimeidhinishwa na KICD

anaweza kusikiliza maelezo

kuhusu nomino za ngeli ya I –ZI

yakitolewa nawe au wanafunzi

wenzake. Pia, wanaweza kutumia

breli kufanikisha ujifunzaji wao.

tarakilishi, ngazi, picha, sabuni,

televisheni.

• Waongoze wanafunzi kueleza maana za

nomino walizochagua kisha waandike

nomino hizo katika umoja na wingi.

Majibu tarajiwa: saa - saa, bahari

– bahari, ngao – ngao, tarakilishi –

tarakilishi, ngazi – ngazi, picha – picha,

sabuni – sabuni, televisheni – televisheni.

Wanafunzi wajadili ugunduzi wao.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze

mwanafunzi kujaza mapengo katika

umoja na wingi kwenye jedwali lililo

kitabuni mwake. Majibu tarajiwa:

1. ndizi 2. kalamu 3. nyumba 4. ndoo

5. nguo 6. simu 7. sahani 8. dakika

9. siku 10. rangi

• Waongoze wanafunzi katika kufanya

shughuli ya 3 kwa kukamilisha jedwali

walilopewa vitabuni mwao kwa kufuata

mfano waliopewa.

Majibu tarajiwa: 1. Nyumba zetu

2. Ndizi yake 3. Sahani hizi 4. Saa

hizo. 5. Kengele ndogo 6. Ndizi ile

7. Dakika hizi 8. Pua safi

9. Baruapepe yako 10. Tarakilishi

kubwa.

• Waongoze wanafunzi wakiwa katika

vikundi wajadili kuhusu mabadiliko

waliyoyaona katika umoja na wingi wa

mafungu ya maneno yenye nomino za

ngeli I-ZI waliyoandika. Wafahamu

kuwa nomino hizo hazibadiliki katika

umoja au wingi.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada.Tathmini

kufanyika kwa kazi hii kabla ya

kipindi kingine kuanza.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 50-52)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Hakikisha una nyenzo za ufunzaji na

ujifunzaji kama vile tarakilishi na kamusi

ya Kiswahili. Pia,

• Rekodi maelezo kuhusu nomino za

ngeli ya I-ZI na mifano ya mafungu

ya maneno yenye nomino hizo

ili wanafunzi wasioweza kuona

wasikilize na kujifunza.

• Fanya utafiti kuhusu ngeli ya I-ZI ili

kuwaelekeza wanafunzi ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kinasasauti, rekoda, rununu

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 50

3. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwauliza

wanafunzi wataje nomino wanazojua

ambazo hazibadiliki katika umoja na

wingi. Tathmini majibu ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 1, waelekeze

wanafunzi kujikumbusha kuhusu

ngeli ya I-ZI walivyofundishwa katika

gredi ya nne. Wanafunzi wataje

mifano ya nomino wanazokumbuka.

• Wanafunzi wasome na kutambua

nomino za ngeli ya I-ZI kutoka

kwenye jedwali lililo vitabuni mwao.

Majibu tarajiwa: saa, bahari, ngao,

4.1.1 Umoja na wingi wa

nomino: Ngeli ya I-ZI

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino katika

ngeli ya I-ZI.

2. Chunguza iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika nomino za ngeli

ya I-ZI katika umoja na wingi.

3. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kuandika umoja na wingi

wa mafungu ya maneno katika

ngeli ya I-ZI kwa usahihi.

nomino za ngeli ya I-ZI.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili upatanisho wa kisarufi

wa ngeli ya I-ZI na kutunga sentensi

sahihi.

Kunakuzwa mwanafunzi anapowaza

kwa kina kuhusu sentensi sahihi ya

kutunga katika ngeli ya I-ZI.

(d) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu utakuzwa mwanafunzi

anapoandika sentensi katika umoja

na wingi kwenye tarakilishi na

kukoleza rangi nomino za ngeli ya

I-ZI pamoja na viambishingeli vyake

sahihi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia na utangamano

Utakuzwa kupitia kwa mwanafunzi

kushirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kutunga sentensi sahihi kwa kutumia

nomino za ngeli ya I-ZI.

• Stadi za maisha

Zitakuzwa mwanafunzi anapojifunza

kuandika sentensi sahihi akitumia

nomino sahihi za ngeli ya I-ZI huku

akishirikiana na wenzake katika

vikundi.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

anapofanya kazi na wengine katika

vikundi kwa amani bila kuzua fujo.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 52-54)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vipatanishi

vya ngeli ya I-ZI kwenye sentensi.

b) Kuunda sentensi akitumia nomino

za ngeli ya I-ZI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa

kisarufi.

c) Kuonea fahari matumizi ya ngeli ya

I-ZI katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Nomino za ngeli ya I-ZI huchukua

viambishi vipatanishi gani?

2. Nomino za ngeli ya I-ZI hubadilika

vipi katika wingi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi zake mwenyewe zilizo sahihi

katika umoja na wingi akitumia

Kimeidhinishwa na KICD

• Uwajibikaji

Utakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunza tarakilishi atakayotumia

kukolezea rangi nomino za ngeli ya

I-ZI katika sentensi ambazo atatunga.

• Uaminifu na ukweli

Utakuzwa mwanafunzi atakapotunga

sentensi zake mwenyewe zilizo sahihi

bila kunakili za wenzake.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mafunzo kuhusu

ngeli mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi ahimizwe kutumia lugha

kwa ufasaha shuleni na nje ya shule ili

kuimarisha mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kuona watumie breli kutambua

viambishi vipatanishi vya ngeli ya

I-ZI.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia wasome maelezo kuhusu

viambishi vipatanishi vya ngeli ya

I-ZI ubaoni au kwenye chati. Pia,

mwalimu anaweza kuwaeleza kwa

lugha ishara ikiwa anaifahamu

au amshirikishe mfasiri wa lugha

ishara.

• Wanafunzi wenye uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

haraka wapewe fursa ya kutunga

sentensi zaidi wakitumia nomino

za ngeli ya I-ZI.

• Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kuelewa na kufahamu

wanayojifunza washirikishwe

katika shughuli zaidi na

kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya somo.

4.2.1 Umoja na wingi wa

sentensi: Ngeli ya I-ZI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 52-54)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Andaa vifaa vya ujifunzaji hasa vile vya

kidijitali kwa kuhakikisha vinaweza

kutumika wakati wa kipindi hiki.

Vilevile,

• Andaa chati zenye maelezo ya

viambishi vya upatanisho wa ngeli

ya I-ZI.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika.

• Andika mifano ya sentensi kadhaa

katika ngeli ya I-ZI zitakazokusaidia

katika ufunzaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 52

2. Chati zilizoandikwa maelezo ya

viambishingeli vya ngeli ya I-ZI

3. Mashine za breli, tarakilishi

4. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa shughuli ya 1

ambapo mwanafunzi ataandika nomino

kumi za ngeli ya I-ZI alizojifunza.

Tathmini nomino za wanafunzi.

Kimeidhinishwa na KICD

• Mwelekeze mwanafunzi kutunga

sentensi sahihi katika umoja na wingi

akitumia nomino za ngeli ya I-ZI

alizoandika. Waelekeze wanafunzi

watathmini sentensi za wenzao.

Wanafunzi waelezane kuhusu

viambishi vipatanishi vya ngeli ya I-ZI

ambavyo ni i- katika umoja na zi-

katika wingi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi ya tarakilishi zilizopo kisha

kila mwanafunzi aandike kwenye

tarakilishi sentensi mbili katika

ngeli ya I-ZI katika umoja na wingi.

Akoleze rangi nomino za ngeli I-ZI

katika sentensi hizo na apigie mistari

viambishi vipatanishi vya ngeli ya

I-ZI. Iwapo hakuna tarakilishi, kila

mwanafunzi aandike sentensi hizo

kwenye daftari lake na kupigia mistari

nomino za ngeli ya I-ZI pamoja

na viambishi vipatanishi vyake.

Viambishi vipatanishi vya ngeli ya

I-ZI ni i- na zi-.

• Mwongoze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 3, ambapo ataandika

sentensi zilizo kitabuni mwake katika

umoja au wingi. Majibu tarajiwa:

a) Nyumba zao zilijengwa vizuri.

b) Saa yangu imenunuliwa. c) Nguo

hizi zilifuliwa asubuhi. d) Kalamu

zilianguka zikavunjika. e) Kamba

iliyokatika ilikuwa ndefu. f) Dakika

hii itanitosha kula. g) Ndizi zilizooza

zilitupwa jana usiku.

• Wanafunzi wapigie mistari viambishi

vipatanishi vya ngeli ya I-ZI katika

sentensi walizoandika katika umoja

au wingi.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Kubali sentensi zozote sahihi

zilizoandikwa na mwanafunzi

akitumia nomizo za ngeli ya I-ZI.

Awasomee wenzake sentensi

alizotunga darasani ili wazitathmini

na kujifunza.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua viambishi

vipatanishi vya ngeli ya I-ZI

kwenye sentensi.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kuunda sentensi sahihi

zenye maana akitumia nomino

za ngeli ya I-ZI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa

kisarufi.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anashirikiana na kuwasiliana

vyema na wenzake darasani.

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi wakiwa kwenye

gwaride watambue majina ya walimu

wao wote pamoja na vyeo vyao. Pia,

waelekeze wanafunzi watambue majina

ya viranja wao wote pamoja na vyeo

vyao. Wasaidie wanafunzi watambue

majina ya viongozi wa eneo la

shule yenu pamoja na vyeo vyao.

Baadhi ya viongozi halisi wanaweza

kuhudhuria gwaride hiyo ili wanafunzi

wawaone na kuwatambua.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwongoze kila mwanafunzi kuandika

insha ya wasifu kuhusu mwalimu,

kiranja au kiongozi yeyote

anayemfahamu vizuri.

Kila mwanafunzi aambatishe insha hiyo

kwenye baruapepe atakayokutumia ili

uitathmini na kuisahihisha. Shughuli hii

itawasaidia wanafunzi kufahamu vyeo

vya watu mbalimbali katika jamii

na kuimarisha utangamano na

uzalendo wao.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali kifungu chochote sahihi

kilichotungwa kwa kutumia maneno

yanayohusiana na udugu.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi anaweza

kutafuta mtandaoni matini salama

inayohusu jinsi ya kutumia muda

wake vizuri na kuandika muhtasari

wake kwenye daftari lake kwa

usahihi.

3. Sifa za baruapepe ni: huwa na anwani

ya anayeituma, anwani ya mpokeaji,

salamu, mada ya baruapepe, mwili

wa baruapepe, hitimisho/mwisho wa

baruapepe.

4. Kubali sentensi zozote sahihi

alizotunga mwanafunzi katika umoja

na wingi akitumia nomino alizopewa.

Kimeidhinishwa na KICD

KUKABILIANA NA

UMASKINI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 55-67)

Utangulizi

Umaskini ni hali ya mtu kukosa uwezo

wa kuyakimu mahitaji yake hasa

kutokana na changamoto za kiuchumi.

Umaskini huathiri mtu binafsi, familia

na taifa zima. Wananchi wenye umaskini

mara nyingi hukosa mahitaji ya kimsingi

kama vile chakula cha kutosha, nyumba

nzuri za kuishi na mavazi bora. Taifa

lenye umaskini linaweza kushindwa

kuwapa wananchi wake elimu bora,

miundomsingi, matibabu na mahitaji

mengine muhimu katika maisha. Ni

jukumu la kila mtu kufanya bidii ili

kukabiliana na umaskini nchini.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Methali: Methali zinazohusu bidii),

Kusoma kwa ufahamu (Lugha katika

shairi), Kuandika insha ya maelezo na

Sarufi (umoja na wingi wa nomino – ngeli

ya U-ZI na umoja na wingi wa sentensi

katika ngeli ya U-ZI).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 55-57)

Methali

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua methali zinazohusu bidii

ili kuzitofautisha na aina nyingine

za methali.

b) Kueleza maana na matumizi ya

methali mbalimbali zinazohusu

bidii katika jamii.

c) Kutumia methali zinazohusu bidii

katika mawasiliano.

d) Kuchangamkia matumizi ya

methali katika kuhimiza bidii.

Maswali dadisi

1. Je, umuhimu wa methali ni upi

katika jamii?

2. Unajua methali zipi zinazohusu

bidii zinazotumiwa katika jamii?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu maana na matumizi ya methali

zinazohusu bidii.

Kimeidhinishwa na KICD

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili maana na matumizi

ya methali zinazohusu bidii.

Unakuzwa mwanafunzi anapotumia

methali zinazohusu bidii katika

maandishi (kuandika insha au

vifungu) na maongezi yake.

(d) Ujuzi wa kidijitali

Unakuzwa mwanafunzi anapotumia

vifaa vya kidijitali kutafuta mtandaoni

maana za methali zinazohusu bidii.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Mwanafunzi atajifunza kuwa mwenye

bidii maishani kutokana na kujifunza

methali zinazohusu bidii.

• Ushauri nasaha

Mwanafunzi atakuwa mwenye

maadili kutokana na kujifunza na

kutumia methali zinazohusu bidii

katika mawasiliano.

• Uraia na utangamano

Utakuzwa mwanafunzi akishirikiana

na wenzake kutoka maeneo

mbalimbali katika vikundi kujadili

maana na matumizi ya methali

zinazohusu bidii.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake kwa

heshima wakati wa kujifunza methali

za bidii katika vikundi. Pia, kwa

kuyaheshimu maoni ya wenzake

kuhusiana na maana za methali

wanazojadili na kuwapa fursa ya

kuchangia katika majadiliano.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi wanapojifunza kuhusu

maana na matumizi ya methali

zinazohusu bidii bila kuzua fujo.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

zinafundisha kuhusu methali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapojifunza methali

zinazohusu bidii anatarajiwa kuwa

kielelezo bora kwa jamii katika matumizi

ya lugha na kuwa mwenye ubunifu katika

mawasiliano.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Hakikisha kuwa wanafunzi wasio

na uwezo wa kuona wamepata

mashine za breli ili ziwasaidie

katika kutambua methali

zinazohusu bidii pamoja na

maana na matumizi yao.

• Unaweza kumwalika mfasiri

wa lugha ishara ili kuwasaidia

wanafunzi wenye changamoto

ya kusikia na kuzungumza ili

washiriki katika ujifunzaji.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

viungo vya mwili washirikishwe

katika shughuli kwa kupewa

majukumu ambayo hayatawatia

Kimeidhinishwa na KICD

katika hatari ya kuumia hasa

wakiwa katika vikundi.

waliyojifunza kuhusu methali katika gredi

ya nne. Wanafunzi wakiwa katika vikundi

wataje mifano ya methali wanazokumbuka.

Pia, wataje mifano ya methali zinazohusu

bidii na kujadili maana na umuhimu wa

methali hizo. Mifano: Mchumia juani hulia

kivulini. Mgaagaa na upwa hali wali mkavu.

Atafutaye hachoki, akichoka keshapata n.k.

Tathmini majibu ya wanafunzi. Waongoze

wajadili umuhimu wa methali za bidii

kama vile kuhimiza watu kuwa na bidii.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi wawili kusoma

mazungumzo kati ya mjomba na

mpwa yaliyo kwenye Kitabu cha

Mwanafunzi, ukurasa 54-55.

• Wanafunzi wengine wasikilize

mazungumzo hayo kwa makini

yakisomwa na wenzao darasani.

• Waongoze wanafunzi kujibu maswali

waliyopewa. Majibu tarajiwa:

1. Yalitokea shambani. 2. Wote

wana maadili mema, wanapenda

kufanya bidii, wanawasiliana vyema,

wanatangamana vyema, mpwa ni

mtiifu kwa sababu yeye huzingatia

ushauri wa mwalimu wake. Mjomba

ana hekima, anamshauri mpwa wake

kuwa mwenye bidii.

• Wanafunzi watambue na kueleza

maana za methali zinazohusu bidii

katika kifungu walichosoma.

• Waelekeze wanafunzi katika kuigiza

mazungumzo waliyosoma kati ya

mjomba na mpwa wake.

• Katika shughuli ya 3, waelekeze

wanafunzi kucheza mchezo wa

kukamilisha methali zinazohusu

1.1 Methali zinazohusu bidii

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 55-57)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu methali mbalimbali

zinazohusu bidii pamoja na maana na

matumizi yao ili kufanikisha ufunzaji na

ujifunzaji wa somo hili. Pia,

• Andaa kapu lenye kadi ambazo

zimeandikwa methali mbalimbali

zinazohusu bidii na ambazo

hazijakamilishwa.

• Andika methali mbalimbali

kamilifu zinazohusu bidii kwenye

chati.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara mapema kuhusu somo hili

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

• Hakikisha una kamusi ya methali

za Kiswahili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 55

2. Kamusi ya methali za Kiswahili

3. Mashine za breli

4. Chati iliyoandikwa methali

zinazohusu bidii

5. Kapu lenye kadi zilizoandikwa

methali zinazohusu bidii zenye

nafasi za kukamilishwa

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa shughuli ya 1 kwa

kuwauliza wanafunzi ikiwa wanakumbuka

Kimeidhinishwa na KICD

bidii wakiwa katika vikundi viwili.

Tathmini majibu ya kila kikundi na

utoe jibu sahihi kwa methali ambayo

wanafunzi watashindwa kukamilisha.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Tathmini methali

atakazoandika mwanafunzi. Wenzake

darasani wataeleza maana na

umuhimu wa methali hizo. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

c) Kuchangamkia kusoma shairi

akizingatia mapigo ya sauti.

Maswali dadisi

1. Je, shairi ni nini?

2. Je, kuna tofauti gani kati ya mashairi

na maandishi mengine?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu ujumbe unaojitokeza kwenye

shairi.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili msamiati uliotumika

katika ushairi.

Ubunifu unakuzwa mwanafunzi

anapofafanua ujumbe wa shairi

kwa maneno yake mwenyewe bila

kunakili ya wenzake.

(d) Ujuzi wa kidijitali

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutafuta shairi mtandaoni kwa

kutumia vifaa vya kidijitali.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Ushauri nasaha

Unakuzwa kupitia kwa mafunzo

yanayotokana na ujumbe wa shairi

kuhusu bidii.

• Stadi za maisha

Zitakuzwa kupitia kwa mwanafunzi

kujifunza kutumia lugha kwa ustadi

maishani.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua methali

zinazohusu bidii katika matini.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kueleza maana na

matumizi ya methali mbalimbali

zinazohusu bidii katika jamii.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutumia methali

sahihi zinazohusu bidii katika

mawasiliano.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 58-59)

Kusoma kwa ufahamu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vina na mizani katika

shairi ili kuvibainisha.

b) Kusoma shairi akizingatia vina,

mizani na ujumbe ili kuimarisha

ufahamu.

Kimeidhinishwa na KICD

shairi na kutambua vina na

mizani katika shairi.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia na kuzungumza watazame

shairi kwenye vitabu vyao na

kulisoma kimoyomoyo kisha

watoe maelezo kwa maandishi.

Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa.

• Wanafunzi wasioweza kung’amua

wanayojifunza upesi wapewe

mazoezi zaidi. Unaweza

kuwatumia wanafunzi ambao

wana uwezo wa kujifunza

upesi kuwasaidia wenzao

wanaong’amua mambo polepole

kutambua vina na mizani katika

shairi.

• Uraia

Uraia unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali kufafanua ujumbe

wa shairi na kutambua vina na mizani ya

shairi.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapojadili shairi

walilosoma. Pia, anapotumia lugha ya

adabu.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kukariri na kujadili shairi kwa

amani bila kuzua ugomvi wowote.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

hushughulikia ufunzaji wa mashairi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anaweza kutumia ushairi

kuwahamasisha wanajamii kuhusu masuala

mbalimbali. Pia, anaweza kutumia ushairi

kuwatumbuiza wanajamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Tumia nyenzo mbalimbali

ili kukidhi mahitaji ya kila

mwanafunzi kulingana na mahitaji

maalum aliyo nayo. Wanafunzi

wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia breli kusoma

2.1 Lugha katika ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 58-59)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu ushairi ili kufanikisha

ufunzaji wako. Vilevile:

• Andaa chati yenye maelezo kuhusu

vina na mizani ya shairi.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara kuhusu somo hili ili

ajiandae ifaavyo.

• Pia, unaweza kutafuta mashairi

mbalimbali mtandaoni au vitabuni

ili kufanikisha ufunzaji wako.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 58

2. Rununu, tarakilishi, breli

3. Rekodi ya shairi

4. Chati yenye maelezo kuhusu shairi.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa shughuli ya

1 kwa kuwauliza wanafunzi iwapo

wamewahi kukariri mashairi yoyote.

Wanaweza kuwakariria wenzao

mashairi wanayokumbuka. Tathmini

matamshi sahihi na bora.

• Katika shughuli ya 2, wachezee

wanafunzi rekodi ya shairi

iliyoambatanishwa na kitabu hiki.

Waongoze wanafunzi kukariri kwa

sauti shairi walilosikiliza. Baadaye,

kila mwanafunzi asome shairi hilo

kimyakimya halafu ajibu maswali

aliyopewa.

Majibu tarajiwa:

1. Ujumbe unaojitokeza katika shairi hili

ni umuhimu wa bidii. Kubali jibu lolote

sahihi kulingana na ujumbe wa shairi.

2. Idadi ya silabi katika shairi zima ni 192.

Mstari wa 1 una silabi 16, mstari wa 2

una silabi 16, mstari wa 3 una silabi 16,

mstari wa 4 una silabi 16, mstari wa 5

una silabi 16, mstari wa 6 una silabi 16,

mstari wa 7 una silabi 16, mstari wa 8

una silabi 16, mstari wa 9 una silabi

16, mstari wa 10 una silabi 16, mstari

wa 11 una silabi 16, mstari wa 12 una

silabi 16.

3. Silabi za kati na mwisho wa mistari 1,

2 na 3 ni mu, ni, mstari wa 4 ni a, li,

mistari 5, 6 na 7 ni ni, ni, mstari wa 8

ni a, li, mistari 9, 10 na 11 ni ka, ka,

mstari 12 ni a, li.

Wanafunzi watambue kuwa silabi za

kati ya kila mstari katika kila ubeti

zinafanana. Silabi za mwisho wa kila

mstari wa kila ubeti zinafanana.

4. Shairi huwa na vina, mizani, beti

na huandikwa kwa mtindo maalum.

Maandishi mengine hupangwa katika

sentensi au aya. (Kubali maelezo

yoyote sahihi kuhusu tofauti ya shairi

na maandishi mengine).

• Katika shughuli ya 3, mwongoze

mwanafunzi kuandika katika daftari

lake shairi alilosoma kisha ataje idadi

ya beti zake, idadi ya mizani katika

mshororo wa pili katika ubeti wa tatu.

Majibu tarajiwa: Beti tatu. Mizani

16.

• Mwelekeze mwanafunzi kuonyesha

vina vya kati na vya mwisho katika kila

ubeti kwa kuvipigia mstari.

• Waeleze wanafunzi kuwa ikiwa

kuna mshororo unaorudiwarudiwa

mwishoni mwa kila ubeti vina vyake

havitazingatiwa katika kutaja vina vya

kati na vya mwisho katika ubeti wa shairi.

• Mhimize kila mwanafunzi afanye

kazi ya ziada katika Kitabu cha

Mwanafunzi, ukurasa 59. Tathmini

majibu ya mwanafunzi kulingana na

shairi atakaloandika.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua kwa usahihi

vina na mizani katika shairi.

2. Tathmini kama mwanafunzi

anaweza kusoma shairi akizingatia

vina, mizani na ujumbe ili

kuimarisha ufahamu.

Kimeidhinishwa na KICD

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60-62)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha za maelezo katika

matini mbalimbali.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa

kufuata kanuni zifaazo.

c) Kuchangamkia utunzi mzuri wa

insha ili kuimarisha uandishi.

Maswali dadisi

1. Je, insha ya maelezo huhusu nini?

2. Unazingatia nini unapoandika

insha nzuri ya maelezo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia tarakilishi kuandika

insha ya maelezo.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadiliana kuhusu uandishi

wa insha ya maelezo pamoja na jinsi

ya kukabiliana na umaskini katika

jamii.

Huu unajengeka mwanafunzi

anapobuni na kuandika insha

ya maelezo kwa maneno yake

mwenyewe bila kunakili insha za

wenzake.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoyatafakari maswali dadisi

na anapoendelea kujifunza kwa

kuandika insha mbalimbali za

maelezo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapojifunza

uandishi bora pamoja na utoaji bora

wa maelezo.

• Uraia

Unakuzwa kutokana na mwanafunzi

kushirikiana na wenzake katika vikundi

wanapojifunza kuhusu uandishi wa

insha ya maelezo.

• Elimu ya pesa

Inakuzwa mwanafunzi anapoandika

insha kuhusu njia mbalimbali za

kukabiliana na janga la umaskini

katika jamii.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

atakaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa heshima na adabu hata

kwa kutumia lugha ya adabu.

• Umoja na amani

Maadili haya yatakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kushirikiana na wenzake

katika vikundi kwa amani bila kuzua

fujo.

3. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kusoma shairi akizingatia

mapigo ya sauti.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hushughulikia stadi za

uandishi wa kila aina.

2. Somo la Jamii

Somo hili lina mada zinazofunza

kuhusu jinsi ya kupata mapato

kwa njia mbalimbali kama vile

kutokana na kilimo, utalii na biashara

mbalimbali na kuboresha uchumi

wa taifa ili kukabiliana na janga la

umaskini.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atawahamasisha wenzake

akiwa shuleni na nje ya shule kuhusu

umuhimu wa uandishi mzuri.

• Kutokana na maelezo ya jinsi

ya kukabiliana na umaskini,

mwanafunzi atapata maarifa

ya kukabiliana na umaskini na

kuanzisha miradi ya kumpa mapato

nyumbani kama vile kufuga kuku,

sungura na kumsaidia mlezi

kutekeleza shughuli kama vile kulisha

mifugo.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie mashine za breli

kujifunza muundo wa insha ya

maelezo. Pia, wasikilize maelezo

kuhusu uandishi wa insha ya

maelezo kutoka kwa mwalimu au

wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kusikia na kuzungumza watazame

na kusoma kimoyomoyo insha ya

maelezo vitabuni mwao au kwenye

tarakilishi kisha wajibu maswali

kwa kuandika majibu au kutumia

lugha ishara ikiwa mwalimu

anaifahamu. Ikiwa mwalimu

haifahamu lugha ishara, anaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara darasani ili kuwasaidia

wanafunzi hao.

• Wanafunzi wenye changamoto

ya kuandika polepole waongezwe

muda wa kuandika ili waweze

kujieleza zaidi. Baadaye, mwalimu

awape wanafunzi hao mafunzo

ya ziada yanayohusu kuandika

maneno kwa kasi ili waweze

kuandika insha kwa muda

unaofaa.

3.1 Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60-62)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Hakikisha mwanafunzi ana vifaa muhimu

vya kuandikia insha kama vile penseli,

daftari na kifutio au raba ili kutumia muda

uliotengewa kila shughuli katika kipindi

ipasavyo. Pia,

• Andaa nakala za aina mbalimbali

za insha zikiwemo nakala za insha

za maelezo ili wanafunzi waweze

kuzitambua na kuzitofautisha.

Unaweza kupata nakala hizi kutoka

kwa wanafunzi wa gredi nyingine.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu funzo hili ili ajiandae ifaavyo.

• Unaweza kuandaa michoro au picha

mbalimbali ambazo wanafunzi

wanaweza kutumia kutolea

Kimeidhinishwa na KICD

maelezo kuhusu njia mbalimbali za

kukabiliana na umaskini pamoja.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60

2. Mashine za breli

3. Nakala zenye insha ya maelezo na

insha nyingine.

4. Michoro na picha kuhusu njia za

kukabiliana na umaskini.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Unaweza kutanguliza somo

hili kwa shughuli ya 1 kwa

kuwauliza wanafunzi waelezane

wanayokumbuka kuhusu uandishi wa

insha za maelezo waliyojifunza katika

gredi ya nne. Tathmini maelezo ya

wanafunzi.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na uwezo wao.

Waelekeze kujadiliana kuhusu

jinsi ya kukabiliana na umaskini.

Mwanafunzi mmoja katika kila

kikundi aandike maelezo ya wenzake

kisha mwingine ayasome maelezo

hayo mbele ya wanafunzi wengine.

Shughuli hii itawasaidia wanafunzi

kukuza ujasiri wao wa kuongea

mbele ya watu hivyo kujiamini na

kujithamini. Tathmini maelezo ya

wanafunzi pamoja na matamshi yao.

• Waongoze wanafunzi kufanya

shughuli ya 2 kwa kusoma nakala

mbalimbali za insha utakazowapa.

Wanafunzi waweze kutambua insha

za maelezo kutoka kwa nakala

hizo. Waelekeze wanafunzi katika

kujadili ujumbe wa insha za maelezo

walizotambua. Hatimaye, wanafunzi

wajadili sifa za insha ya maelezo.

• Katika shughuli ya 3, mwongoze

mwanafunzi kusoma kwa usahihi

insha ya maelezo iliyo kitabuni

mwake. Kosoa tabia isiyofaa wakati

wa usomaji na kumwelekeza

mwanafunzi ili kuboresha mbinu za

usomaji.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi yao kisha wajibu

maswali waliyopewa. Majibu

tarajiwa:

1. Tathmini majibu ambayo wanafunzi

watajadili kulingana na ujumbe wa

insha waliyosoma.

2. Sofia ni msichana mwenye bidii. Pia,

hakati tamaa maishani.Tathmini

majibu ya wanafunzi kuhusu tabia ya

Sofia kulingana na insha waliyosoma.

3. Tathmini majibu ya wanafunzi.

Kwa mfano: a) Mgaagaa na upwa

hali wali mkavu. – Mtu anayefanya

bidii hufanikiwa. b) Ukiona vyaelea

vimeundwa. – Ufanisi huchangiwa na

bidii. c) Mtaka cha mvunguni sharti

ainame. - Mtu akitaka kufanikiwa

lazima afanye bidii. d) Atafutaye

hachoki akichoka keshapata. – Ikiwa

mtu anatafuta ufanisi hafai kukata

tamaa hadi afaulu. e) Mchumia

juani hulia kivulini. – Anayevumilia

changamoto hatimaye hufurahia

mafanikio.

4. Tathmini majibu ya wanafunzi

kuhusu mafundisho waliyopata

kutokana na insha waliyosoma. Kwa

mfano: kutokata tamaa maishani,

bidii huleta mafanikio n.k.

• Katika shughuli ya 4, waongoze

wanafunzi kujadili mchoro ulio

Kimeidhinishwa na KICD

vitabuni mwao wakiwa katika

vikundi. Kubali jibu lolote sahihi

kulingana na matukio katika mchoro

huo. Mwanafunzi aandike vidokezo

kuhusiana na mchoro waliojadili

kisha atumie vidokezo hivyo kubuni

insha ya maelezo yenye mada.

• Mpe mwanafunzi kazi ya ziada

ambayo atafanya akisaidiwa na

mzazi au mlezi wake. Tathmini

insha atakayokutumia mtandaoni

inayohusu jinsi ulipaji ushuru

husaidia katika kukabiliana na

umaskini. Pia, tathmini iwapo

mwanafunzi alifahamu njia

mbalimbali zinazotumiwa katika

familia yake kukabiliana na umaskini.

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya

U-ZI.

b) Kuandika nomino za ngeli ya U-ZI

katika umoja na wingi.

c) Kuandika umoja na wingi wa

mafungu ya maneno katika ngeli

ya U- ZI.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za

ngeli ya U-ZI katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Ni nomino zipi hupatikana katika

ngeli ya U-ZI?

2. Je, nomino za ngeli ya U-ZI

hubadilika vipi katika umoja na

wingi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Ubunifu unakuzwa mwanafunzi

anapoandika mafungu ya maneno

sahihi akitumia nomino za ngeli ya

U-ZI akiwa pekee yake bila kunakili

ya wenzake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za ngeli ya

U-ZI na kuziandikia mafungu sahihi.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiria kuhusu nomino za ngeli

ya U-ZI na kuzitofautisha na nomino

nyingine.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano

Unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua insha

za maelezo katika matini

mbalimbali.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya

maelezo kwa kufuata mtindo,

muundo na kanuni zifaazo.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

amefahamu njia mbalimbali za

kukabiliana na umaskini katika

jamii.

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63-64)

Umoja na wingi wa nomino

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

Kimeidhinishwa na KICD

vikundi kutoka maeneo mbalimbali

kutambua nomino za ngeli ya U-ZI

pamoja na kuzitungia mafungu

sahihi.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapofanya

kazi inayohusisha ngeli ya U-ZI darasani

akiwa pekee hivyo kumwezesha kukuza

stadi ya kujitegemea maishani.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuvitunza vifaa vyake vya kusomea na

kuandikia darasani na nyumbani.

• Uzalendo

Uzalendo unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutoka maeneo mbalimbali

kufanya shughuli mbalimbali za

ujifunzaji.

• Heshima na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapojadili kuhusu

nomino za ngeli ya U-ZI na mafungu

yao. Pia, mwanafunzi anaposhirikiana

na wenzake bila kuzua ugomvi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

hufundisha ngeli mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi ataimarisha mawasiliano

katika jamii anapojifunza kutunga

mafungu sahihi katika ngeli ya U-ZI kwa

kutumia lugha sahihi na fasaha. Anaweza

kuwafundisha wanajamii wengine.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kuzungumza au kusikia,

watambue nomino za ngeli ya

U-ZI kwa kuziandika kwenye

madaftari yao au kuzipigia mistari

kwenye tarakilishi. Pia, unaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kuona wanaweza kutumia breli

au wasikilize mafungu ya maneno

ya ngeli ya U-ZI yakisomwa na

mwalimu au wanafunzi wenzao.

Pia, wanaweza kugusa vifaa halisi

vinavyopatikana katika ngeli ya

U-ZI ili kuvitambua.

• Wanafunzi wasiojimudu kufahamu

vipengele vyote walivyojifunza

kuhusu ngeli ya U-ZI waandaliwe

kipindi cha ziada cha kujifunza

zaidi baada ya masomo ya siku ili

kufikia matarajio ya mada.

4.1.1 Umoja na wingi wa

nomino: Ngeli ya U-ZI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63-64)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

• Fanya utafiti kuhusu ngeli ya U-ZI ili

kumwelekeza mwanafunzi vyema.

• Tafuta mapema vifaa halisi ambavyo

vinapatikana katika ngeli ya U-ZI kama

vile wembe (nyembe), uteo, uta, uzi,

ufunguo n.k. Vifaa hivi vitakusaidia

katika ufunzaji wa ngeli ya U-ZI.

• Hakikisha mashine za breli zipo ili

wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wazitumie kujifunza.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63

2. Vifaa halisi katika ngeli ya U-ZI

kama vile: uzi, wembe, uteo, uta,

ufunguo n.k.

3. Mashine za breli

4. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo kwa kuwauliza wanafunzi

wataje ngeli ambazo tayari wamejifunza.

Wataje mifano ya nomino katika ngeli hizo.

• Katika shughuli ya 1, mwongoze

mwanafunzi kutambua michoro iliyo

kitabuni mwake na kuandika majina

yao. Majibu tarajiwa: a) ukuta

b) uzi c) uteo d) wembe e) ulimi

f) uta. Waelekeze wanafunzi kutambua

kuwa majina waliyoandika ni ya ngeli

ya U-ZI.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi wawiliwawili wakamilishe

jedwali lililo vitabuni mwao kwa

kuandika umoja au wingi wa nomino

walizopewa. Majibu tarajiwa: a) teo

b) uso c) ndevu d) mbao e) wakati

f) njiti g) unywele h) nyimbo.

• Waelekeze wanafunzi katika vikundi

kuchunguza maneno waliyoandika.

Waongoze kutambua mabadiliko

ya nomino za ngeli ya U-ZI katika

umoja na wingi.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi kutambua nomino za

ngeli ya U-ZI katika mchoro aliopewa

kitabuni mwake kisha aziandike

nomino hizo daftarini mwake katika

umoja na wingi. Majibu tarajiwa:

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino katika

ngeli ya U-ZI pamoja na viambishi

vyake.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kuandika nomino za ngeli

ya U-ZI katika umoja na wingi.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika umoja na wingi

wa mafungu ya maneno katika

ngeli ya U-ZI.

4. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutumia nomino za

ngeli ya U-ZI kwa usahihi katika

mawasiliano.

uwanja – nyanja, waraka – nyaraka,

uzi – nyuzi, ulimi –ndimi, uta –

nyuta, uteo - teo. Tathmini majibu ya

mwanafunzi.

• Katika shughuli ya 4, waongoze

wanafunzi wawiliwawili wasome

mafungu ya maneno yaliyo kwenye

vitabu vyao. Mwelekeze mwanafunzi

kuandika mafungu ya maneno

katika umoja na wingi akitumia

nomino alizopewa kitabuni mwake.

Wanafunzi wabadilishane madaftari

ili watathmini mafungu yao.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi ya

ziada akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini usahihi wa nomino

za ngeli ya U-ZI atakazoandika katika

umoja na wingi za sehemu za mwili

na vitu vinavyopatikana nyumbani

kwao.

Kimeidhinishwa na KICD

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 65-67)

Umoja na wingi wa sentensi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vipatanishi

vya ngeli ya U-ZI kwenye sentensi.

b) Kuunda sentensi akitumia nomino

za ngeli ya U-ZI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa

kisarufi.

c) Kufurahia matumizi ya ngeli ya

U-ZI katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, unajua nomino gani za ngeli ya

U-ZI?

2. Je, nomino za ngeli ya U-ZI

huchukua viambishi vipatanishi

gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Ubunifu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutunga sentensi sahihi

kwa maneno yake mwenyewe katika

umoja na wingi akitumia nomino za

ngeli ya U-ZI.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotafuta mtandaoni picha

za nomino za ngeli ya U-ZI na

kuzitungia sentensi katika umoja na

wingi.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutambua

viambishi vipatanishi vya ngeli ya

U-ZI.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapofanya

shughuli zinazohusu ngeli ya U-ZI

akiwa peke yake hivyo kujifunza

kujitegemea maishani.

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kuunda sentensi sahihi katika

ngeli ya U-ZI.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi

anapotunza vifaa vyake vya

ujifunzaji anavyotumia kama vile

tarakilishi, madaftari na vifaa halisi

vinavyopatikana katika ngeli ya U –

ZI.

• Uzalendo

Unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa asili

mbalimbali katika vikundi kuunda

sentensi katika ngeli ya U-ZI katika

umoja na wingi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazofunza

kuhusu nomino na ngeli.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapojifunza kutunga

sentensi sahihi katika ngeli ya U-ZI

atatumia lugha kwa ufasaha hivyo

kuimarisha mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wanaweza kutumia breli

kutambua viambishi vipatanishi

vya ngeli ya U-ZI katika sentensi.

Pia, wanaweza kusikiliza maelezo

kuhusu vipatanishi vya ngeli ya

U-ZI kutoka kwa mwalimu au

wanafunzi wenzao na kujifunza.

• Wanafunzi wanaong’amua

wanayojifunza upesi wanaweza

kupewa mazoezi zaidi ya

kubuni na kuandika aya moja

au zaidi wakitumia sentensi

zenye vipatanishi vya ngeli ya

U-ZI. Wanafunzi wanaong’amua

wanayofundishwa polepole

watengewe muda zaidi wa

kuendelea kujifunza baada ya

masomo.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kusikia au kuzungumza

wanaweza kusaidiwa na mfasiri

wa lugha ishara katika ujifunzaji

wao.

4.2.1 Umoja na wingi wa

sentensi: Ngeli ya U–ZI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 65-67)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu viambishi

vipatanishi vya sentensi katika ngeli

ya U-ZI ili kufanikisha ufunzaji wako.

Vilevile,

• Andaa sentensi zenye vipatanishi vya

ngeli ya U-ZI.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kuweza kutumika

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona katika ujifunzaji wao.

• Andaa vifaa halisi kama vile uteo, uzi,

wembe, ufunguo, uta n.k. Vifaa hivi

vitakusaidia katika ufunzaji wa mada

hii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 65

2. Kamusi ya Kiswahili

3. Vifaa halisi kama vile uteo, uzi,

ufunguo, wembe, uta n.k.

4. Mfasiri wa lugha ishara, breli.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo kwa kuwauliza

wanafunzi wataje mifano ya nomino za

ngeli ya U-ZI ambazo walijifunza katika

kipindi kilichotangulia. Tathmini majibu

ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 1, waongoze

wanafunzi wawiliwawili kukamilisha

sentensi zilizo chini ya michoro iliyo

vitabuni mwao. Majibu tarajiwa:

a) ubao, mbao b) uteo, teo

c) uta, nyuta. Waelekeze wanafunzi

kuchunguza sentensi walizokamilisha

na kutambua kuwa viambishi

vipatanishi katika sentensi hizo ni u-

katika umoja na zi- katika wingi.

• Mwelekeze mwanafunzi ajaze jedwali

lililo kitabuni mwake katika umoja

na wingi kwa usahihi katika shughuli

Kimeidhinishwa na KICD

ya 2. Majibu tarajiwa: 1. Nyuzi zetu

zimekatika. 2. Uta ule umevunjika.

3. Ukuta mkubwa utajengwa.

4. Pembe ndefu zimevunjika.

5. Nyaraka hizi zimeandikwa.

• Katika shughuli ya 3, mwongoze

mwanafunzi kutunga na kuandika

kwenye daftari lake sentensi tano

katika umoja na wingi akitumia

nomino za ngeli ya U-ZI. Azingatie

upatanisho sahihi wa kisarufi na

apigie mistari viambishi vya ngeli

ya U-ZI katika sentensi alizotunga.

Wanafunzi wabadilishane madaftari

ili watathmini sentensi zao.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi

ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Tathmini sentensi

atakazotunga mwanafunzi. Hakikisha

ni sahihi na zimezingatia upatanisho

sahihi wa kisarufi.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua viambishi

vipatanishi vya ngeli ya U-ZI

kwenye sentensi.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuunda sentensi akitumia

nomino za ngeli ya U-ZI katika

umoja na wingi akizingatia

upatanisho sahihi wa kisarufi.

3. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutumia sentensi za

ngeli ya U-ZI kwa usahihi katika

mawasiliano.

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kutembelea

mtaa wowote wa mabanda ulio

karibu na shule yenu. Wanafunzi

wawaeleze wanajamii kuhusu njia

mbalimbali za kukabiliana na umaskini

walizofundishwa. Wanajamii pia

wawaeleze njia mbalimbali wanazotumia

kukabiliana na umaskini katika mtaa

wao. Mwongoze kila mwanafunzi

kuandika insha ya maelezo kuhusu

njia mbalimbali za kukabiliana na

umaskini walizojifunza kutoka kwa

wanajamii hao. Shughuli hii itakuza

utangamano, uzalendo, uwazaji kina na

ujasiri wa kujieleza.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali methali zozote tano

zinazohusu bidii. Hakikisha maana

na matumizi ya methali hizo ni

sahihi.

2. Mwalimu akubali ubeti wowote wa

shairi linalohusu bidii lililotungwa na

mwanafunzi. Hakikisha mwanafunzi

ameonyesha vina, idadi ya mizani

na idadi ya mishororo katika ubeti

aliotunga.

3. Kubali insha ya maelezo inayohusu

jinsi mwanafunzi anavyoweza

kuweka pesa akiba ili kukabiliana

na umaskini. Insha hiyo izingatie

muundo, mtindo na kanuni zifaazo.

4. Majibu ya jedwali: a) nyayo b) ufa

c) nyimbo d) ubao e) udevu

5. Kubali sentensi zozote tano sahihi

zilizoandikwa katika umoja na wingi

zenye nomino za ngeli ya U-ZI.

Kimeidhinishwa na KICD

MAADILI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 68-78)

Utangulizi

Maadili ni tabia njema ya ubinadamu.

Mtu mwenye maadili huwa na utu.

Maadili humfanya mtu kuwa mwadilifu

katika kila shughuli anayotekeleza.

Maadili yatawasaidia wanafunzi kuwa

wazalendo na viongozi wa kutegemewa

nchini na watakuwa kielelezo kwa vizazi

vijavyo.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Matamshi bora: Ushairi), Kusoma kwa

mapana (Makala), Kuandika insha za

wasifu na Sarufi (umoja na wingi wa

nomino – ngeli ya U-YA na umoja na

wingi wa sentensi katika ngeli ya U-YA).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 68-70)

Matamshi bora

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kukariri shairi kwa kuzingatia

matamshi na mahadhi mbalimbali.

b) Kueleza maana ya msamiati ambao

umetumiwa katika shairi.

c) Kutumia msamiati uliotumiwa

katika shairi kuboresha

mawasiliano.

d) Kuonyesha ufahamu wa ujumbe

katika shairi kwa kujibu maswali.

e) Kuchangamkia ushairi kama njia

ya kujieleza kwa ufasaha.

Maswali dadisi

1. Ushairi unatofautiana vipi na

maandishi mengine?

2. Ushairi unaweza kuboresha vipi

mazungumzo yako?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kujiamini na kujithamini

Mwanafunzi atakuza umilisi huu kwa

kuweza kukariri shairi kwa mahadhi

mbalimbali na kujibu maswali kuhusu

shairi kwa usahihi.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu utakuzwa mwanafunzi

akishirikiana na wenzake katika

vikundi kukariri shairi, kutunga

shairi, kujadili ujumbe wa shairi na

kutambua vina na mizani katika

shairi.

Ujuzi huu utakuzwa mwanafunzi

akiweza kutafuta shairi mtandaoni

na kulisoma na hata kuwasomea

wenzake darasani.

Kimeidhinishwa na KICD

(d) Ubunifu

Umilisi huu utakuzwa mwanafunzi

atakapoweza kutunga shairi akiwa

peke yake au akishirikiana na

wenzake katika vikundi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Kukariri mashairi kutamwezesha

mwanafunzi kuwasiliana kwa ufasaha

na ukakamavu hivyo kuyaboresha

mawasiliano yake. Pia, anaweza

kuibukia kuwa malenga au manju

stadi maishani.

• Elimu ya mazingira

Hii itakuzwa kutokana na ujumbe katika

mashairi mbalimbali ambao unaweza

kuhusu utunzaji wa mazingira. Mtu

mwenye maadili huyatunza na kuyajali

mazingira yake.

• Uraia

Uraia utakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kujadili mashairi yanayohusu

maadili.

Uhusiano na maadili

Kutokana na mafunzo na ujumbe

wa mashairi katika muktadha wa

maadili, mwanafunzi atajifunza

maadili mbalimbali kama vile

heshima, uwajibikaji, umoja, amani,

haki n.k.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya ushairi.

• Muziki

Somo hili hushughulikia mashairi na

nyimbo za mahadhi mbalimbali.

• Somo la Dini

Somo hili hushughulikia maadili

mbalimbali anayopaswa kuwa nayo

kila mcha Mungu.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anapokariri

mashairi katika hafla mbalimbali

atawahamasisha wanajamii

kuhusu maadili na masuala ibuka

mbalimbali.

• Mwanafunzi anapotunga shairi

anawaza kwa kina. Kutokana na hilo

atakuza ubunifu wake na hivyo kuwa

mbunifu katika kutatua changamoto

zinazomkumba na kuikumba jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

watumie mashine za breli kusoma

shairi. Pia, wanaweza kusikiliza shairi

likisomwa na kukaririwa na mwalimu

au wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza wanaweza

kutambua maana za msamiati wa

shairi kwa kuandika au kutumia

lugha ishara ikiwa mwalimu

anaifahamu. Mfasiri wa lugha ishara

anaweza kushirikishwa.

• Wanafunzi walio na matatizo mengine

ya kiafya au kisaikolojia wasaidiwe ili

waweze kutekeleza ujifunzaji wao.

Kimeidhinishwa na KICD

• Wanafunzi wanaoelewa

wanayofundishwa upesi wapewe

mazoezi zaidi ya kufanya kama vile

kutunga shairi kuhusu maadili.

Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuelewa wanayofundishwa upesi

watengewe muda zaidi wa kujifunza

baada ya masomo jioni.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 68

2. Mashine za breli

3. Nakala za mashairi mbalimbali

4. Rekodi ya shairi

5. Kamusi ya Kiswahili

6. Rununu, tarakilishi au redio.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wakariri shairi lolote

ambalo wamewahi kujifunza. Tathmini

matamshi yao.

• Katika shughuli ya 1, wachezee

wanafunzi rekodi ya shairi ambayo

imeambatanishwa na kitabu hiki.

Wanafunzi wasikilize kwa makini.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na uwezo wao kisha

wakariri shairi hilo kwa zamu na kwa

mahadhi mbalimbali wakiwa katika

vikundi.

• Waongoze kujadili ujumbe wa

shairi hilo. Ikiwa kuna muda, kila

mwanafunzi akariri shairi hilo

akiwa peke yake huku mwenzake

wakimsikiliza na kutathmini

matamshi yake.

• Waelekeze wanafunzi kujadili maana

za msamiati uliokolezwa rangi

kwenye shairi walilokariri. Wanaweza

kutumia kamusi ya Kiswahili.

Mwanafunzi atambue vina vya kati

na vya mwisho wa ubeti wa tatu. Jibu

tarajiwa: ko, ja.

• Waongoze wanafunzi kujadiliana

kuhusu umuhimu wa maadili

maishani. Majibu tarajiwa: Maadili

1.1 Matamshi Bora: Ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 68-70)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu maadili mbalimbali na

jinsi ya kuandika na kuchambua shairi ili

kuwaelekeza wanafunzi ipasavyo. Vilevile,

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Andaa mashairi mbalimbali

yanayohusu maadili ambayo

wanafunzi watatumia katika

ujifunzaji wao. Unaweza

kuyatoa kwenye magazeti ya

Kiswahili, vitabu vya Kiswahili au

mtandaoni.

• Hakikisha unafahamu mahadhi

mbalimbali ya kukariri mashairi

ili uwafunze wanafunzi kukariri

mashairi mbalimbali.

• Unaweza kurekodi mashairi

mbalimbali yaliyokaririwa kwa

mahadhi tofautitofauti.

• Hakikisha una simu, tarakilishi

au tepurekoda ambayo itatumiwa

na wanafunzi kurekodi mashairi

watakayotunga na kuyaimba

darasani.

Kimeidhinishwa na KICD

huongoza utaratibu wa shughuli

za kila jamii. Maadili huwezesha

watu kuishi kwa amani. Maadili

huzuia visa vya utovu wa nidhamu

katika jamii. Maadili husababisha

maendeleo ya kiuchumi katika jamii.

Maadili yanaweza kuzuia baadhi

ya magonjwa na ajali. Maadili

hutuwezesha kuwa na mazingira safi.

Mwalimu akubali jibu lolote sahihi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi yao kisha uwaelekeze

kutunga shairi la beti mbili kuhusu

maadili. Wahakikishe mashairi

yao yanazingatia kanuni za ushairi

zifaazo. Wanafunzi watambue vina

vya kati na vya mwisho katika

beti walizotunga kisha wawaimbie

wenzao mashairi waliyotunga kwa

mahadhi mbalimbali. Mwalimu ampe

mwanafunzi mmoja simu au redio

ili awarekodi wenzake wakikariri au

wakiimba mashairi yao. Shughuli

hii itawasaidia wanafunzi kukuza

kujiamani na kujithamini kwao. Pia,

itakuza ujuzi wao wa kidijitali.

• Katika kazi ya ziada, mwambie

mwanafunzi atafute shairi lolote

linalohusu maadili mtandaoni

au kwenye gazeti la Kiswahili

na aliandike katika daftari lake.

Amkaririe mzazi au mlezi wake

shairi hilo na wajadili ujumbe wake.

Tathmini kuwa kazi hii ilifanyika

kabla ya kipindi kingine.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kukariri shairi kwa

kuzingatia matamshi bora na

mahadhi mbalimbali.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kueleza maana ya

msamiati uliotumiwa kwenye

shairi na kuutumia kuboresha

mawasiliano yake.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kufahamu ujumbe katika

shairi.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 70-72)

Kusoma kwa mapana

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua makala ya kusoma

katika maktaba ili kuimarisha

uchaguzi bora wa makala.

b) Kusoma makala mbalimbali ili

kujenga ufasaha wa lugha.

c) Kufurahia kuyasoma makala

mbalimbali ili kujenga ufasaha wa

lugha.

Maswali dadisi

1. Unapenda kusoma makala ya aina

gani? Wewe huyapata wapi makala?

2. Ni ujumbe upi uliopata kwenye

makala uliyowahi kusoma?

3. Unazingatia nini unapochagua

makala ya kusoma?

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kujiamini

Mwanafunzi anaposoma makala

na kusimulia aliyojifunza ataukuza

umilisi huu.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapojadiliana na wenzake katika

vikundi kuhusu makala aliyosoma.

Unakuzwa mwanafunzi anapotafuta

makala ya kusoma mtandaoni kwa

kutumia vifaa vya kidijitali.

(d) Hamu ya kujifunza zaidi

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapochangamkia kusoma makala

kuhusu maadili na kuendelea

kutafuta makala zaidi ili asome na

kujifunza shuleni na nje ya shule.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapochagua makala ya

kusoma atapata uwezo wa kuongoza na

kuelekeza usomaji wake hivyo kuweza

kuwajibika na kujitegemea maishani.

• Ushauri nasaha

Utakuzwa mwanafunzi akisoma

makala mbalimbali kuhusu maadili

yatakayomfaa maishani ili kuwa

mwadilifu.

Uhusiano na maadili

Mwanafunzi anaposoma makala

mbalimbali yanayohusu maadili

atajifunza na kuzingatia maadili kama

vile: uzalendo, upendo, uwajibikaji,

haki, usawa, heshima na amani.

Uhusiano na masomo mengine

1. Somo la Dini

Mwanafunzi hujifunza maadili

mbalimbali katika somo hili

linalompasa kila mcha Mungu kuwa

mwadilifu.

2. Somo la Jamii

Somo hili huangazia maadili katika

jamii ili kuwawezesha wanajamii

kuishi vyema.

3. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hulenga kukuza umilisi

wa kusoma kwa ustadi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atatumia mawazo na

maadili aliyopata kutokana na makala

mbalimbali aliyosoma hivyo kuweza

kuwaelekeza wenzake katika jamii.

• Mwanafunzi akichangamkia usomaji

wa makala huenda akaanzisha mradi

wa maktaba kijijini au atakapoishi

baada ya kuhitimu masomo yake na

kukuza stadi ya kusoma katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kuona waletewe vifaa halisi

kama vile tarakilishi na magazeti

darasani ili waweze kuvitambua

kwa kuvigusa ili kutambua

makala hupatikana wapi. Pia,

wanaweza kutumia breli kusoma

makala mbalimbali.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kusikia au kuzungumza

waelekezwe kutambua makala

kwa kutumia lugha ishara.

Kimeidhinishwa na KICD

6. Nakala za majarida yenye makala

yanayohusu maadili.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwapanga

wanafunzi katika vikundi kisha uwaulize

iwapo wamewahi kusoma makala yoyote.

Makala hayo yalihusu nini? Waliyapata

wapi? Walipata mafunzo gani?

Wanapenda kusoma makala gani? Kwa

nini wanapenda makala hayo? Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Waelekeze wanafunzi wawiliwawili

kufanya shughuli ya 1 kwa kujadili

michoro iliyo vitabuni mwao.

Michoro hiyo ni ya gazeti, tarakilishi,

kitabu cha hadithi na kipakatalishi.

Waeleze wanafunzi kuwa makala

mbalimbali ya kusoma yanaweza

kupatikana kutoka kwenye vifaa hivi.

• Wanafunzi wajadiliane kuhusu makala

waliyowahi kusoma, wanachozingatia

wanapotafuta makala ya kusoma na

makala wanayopenda kusoma.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze kila

mwanafunzi kuchagua makala yoyote

kuhusu maadili katika maktaba na

ayasome. Somo hili linaweza kufanyikia

maktabani iwapo shule ina maktaba

yenye nafasi ya kutosha. Iwapo shule

haina maktaba, somo hili lifanyikie

darasani. Mwalimu anaweza kuwapa

wanafunzi makala tofauti tofauti ya

kusoma kisha wajadiliane kuhusu

mafunzo watakayopata.

• Mwanafunzi atumie kamusi ya

Kiswahili kupata maana ya msamiati

mpya uliotumika katika makala

aliyosoma.

Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa.

• Wanafunzi wasioweza kusoma na

kung’amua yaliyo kwenye makala

wakati wa kipindi watengewe

muda maalum baada ya masomo

jioni ili waweze kujifunza zaidi.

Pia, mwalimu anaweza kubuni

shughuli nyingine tofauti na zile

alizotumia wakati wa kipindi ili

kuwafaa wanafunzi hao katika

ujifunzaji wao.

2.1 Kusoma kwa mapana:

Makala

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 70-72)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu umuhimu wa maadili

mbalimbali ili kuboresha ufunzaji kwa

kuwaelekeza wanafunzi vyema. Pia,

• Hakikisha tarakilishi

utakayotumia ina makala

yanayohusu maadili unayotarajia

kutumia kuwafunzia wanafunzi.

• Kusanya magazeti na vitabu

vyenye makala kuhusu maadili.

Hivi vitakusaidia kufanikisha

ufunzaji wako.

• Hakikisha una mashine za breli

ili wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wazitumie kujifunzia.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 70

2. Kamusi ya Kiswahili

3. Mashine za breli na tarakilishi

4. Nakala za magazeti yenye makala

yanayohusu maadili

5. Vitabu vya hadithi zinazohusu

maadili

Kimeidhinishwa na KICD

• Katika shughuli ya 3, mwanafunzi

aelekezwe kusoma makala yaliyo

kitabuni mwake kisha ajibu maswali

aliyopewa. Tathmini majibu ya

mwanafunzi kulingana na makala

husika. Majibu tarajiwa:

1. Mtu mwenye maadili ni mpole, ni

mzalendo, anafanya kazi kwa hiari

yake mwenyewe, si mwizi, si fisadi na

anawaheshimu watu.

2. Wanafunzi watumie kamusi ya

Kiswahili kupata maana za maneno

yaliyokolezwa rangi kwenye makala.

3. Tathmini majibu ya wanafunzi. Kwa

mfano: Nchi yetu kuwa na amani,

kuwa na mazingira safi, wananchi

kuwa na afya njema, kupungua

kwa visa vya uhalifu na ajali za

barabarani, ufisadi utakwisha n.k.

4. Kubali kitendo chochote ambacho si

cha kimaadili.

• Katika kazi ya ziada, mwanafunzi

asaidiwe na mzazi au mlezi wake

kutafuta makala ya kusoma

yanayohusu maadili. Ayasome na

kuandika muhtasari wa ujumbe

aliopata. Tathmini kazi ya kila

mwanafunzi.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 73-74)

Insha za wasifu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vipengele vya kimuundo

vya insha za wasifu.

b) Kuandika insha ya wasifu kwa

kuzingatia muundo na mtindo

ufaao.

c) Kufurahia uandishi wa insha

za wasifu ili kukuza stadi ya

kuandika.

Maswali dadisi

1. Ni nini maana ya insha ya wasifu?

2. Unazingatia nini unapoandika

insha ya wasifu?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Hamu ya ujifunzaji

Mwanafunzi anapoweza kuandika insha

ya wasifu inayohusu maadili atakuwa

na hamu ya kuendelea kujifunza hasa

baada ya kutambua mada mbalimbali

zinazoweza kutungiwa insha hiyo.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili vipengele vya

kimuundo vya insha ya wasifu, mada

zinazoweza kutungiwa insha za

wasifu na ujumbe wa insha ya wasifu.

• Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua vizuri makala

yanayohusu maadili katika

maktaba kwa kuzingatia hatua

salama katika uchaguzi.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kusoma makala

mbalimbali na kueleza ujumbe

husika.

Kimeidhinishwa na KICD

kutunga insha ya wasifu kwa maneno

yake mwenyewe bila kunakili insha za

wenzake.

• Kujiamini na kujithamini

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutunga insha ya wasifu

iliyo bora na kuwasomea wenzake

darasani.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Kutokana na kufahamu kuandika

insha, mwanafunzi atakuza uandishi

wake ambao unaweza kumpa mapato

baadaye hasa ikiwa atashiriki katika

uandishi wa makala mbalimbali

kwa malipo. Pia, atajifunza mengi

yanayohusu maisha anapotunga

insha za wasifu kuhusu watu, vitu na

mahali mbalimbali.

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kuandika na kujadili insha za wasifu.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoiandika

insha ya wasifu akiwa peke yake

na hivyo kujifunza kuwajibika na

kujitegemea. Pia, anapokamilisha kazi

yake kwa muda unaofaa na kuvitunza

vifaa vyake vya kujifunzia.

• Umoja na amani

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua

ugomvi.

• Heshima na upendo

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi na kumpa kila mmoja

wao fursa ya kuweza kuchangia katika

majadiliano yao.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada ambazo

huangazia uandishi wa insha.

2. Somo la Jamii

Somo hili lina mada zinazoangazia

maelezo kuhusu watu na mahali

mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wanajamii

kuhusu umuhimu wa kuwa na maadili

kutokana na vitendo vyake vya kimaadili

katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kutumia mkono kuandika wapewe

muda wa kutosha kuandika kwa

kutumia kiungo kingine cha mwili

walichozoea kutumia.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia wanaweza kutumia vifaa

vya kuwawezesha kusikia au

watazame na kusoma maelezo

kuhusu insha za wasifu vitabuni

na ubaoni. Mfasiri wa lugha

ishara anaweza kushirikishwa.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

Kimeidhinishwa na KICD

kuona watumie mashine za breli

ili kujifunza.

wasifu mbalimbali na uwaongoze

kutambua vipengele vya muundo

na mtindo vilivyotumiwa kuandika

insha hizo. Tathmini majadiliano ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, waelekeze

wanafunzi wasome wasifu ulio

kitabuni mwao kisha wajibu maswali

waliyopewa. Tathmini majibu ya

wanafunzi. Majibu tarajiwa:

1. Sikiliza maelezo ya mwanafunzi ili

utathmini iwapo wameelewa ujumbe

wa wasifu huo. 2. Tathmini majibu

ya wanafunzi. Kwa mfano: kuwepo

kwa mada kuhusu mtu, kitu, mnyama

au mahali, kuwepo kwa aya na

kuzingatia lugha sahihi. 3. Wanafunzi

watumie kamusi ya Kiswahili kuelewa

maana ya msamiati uliokolezwa rangi

kwenye wasifu.

• Waongoze wanafunzi kujadili mada

mbalimbali zinazoweza kutungiwa

insha za wasifu. Hatimaye, wataje

maadili ambayo wangependa kiranja

wa darasa lao azingatie. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 3, mwongoze

mwanafunzi kuandika insha ya

wasifu kuhusu mtu yeyote anayemjua

mwenye maadili. Hakikisha insha

anayoandika mwanafunzi haipungui

maneno 150 na inazingatia mada,

muundo, mtindo wa kuandika insha

ya wasifu pamoja na lugha sahihi.

• Mpe mwanafunzi kazi ya ziada

atakayofanya akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake.

• Hakikisha kazi hii imefanyika kwa

3.1 Insha za wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 73-74)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Andaa nakala mbalimbali za insha

za wasifu utakazowapa wanafunzi ili

kutambua vipengele vya muundo na

mtindo vya insha za wasifu. Vilevile,

• Hakikisha una mashine za breli

zilizo sawa ili wanafunzi wasio

na uwezo wa kuona wazitumie

kujifunza.

• Hakikisha wanafunzi wana vifaa

vya kuandikia insha kama vile

penseli, kifutio na kichongeo.

• Tafiti kuhusu mada mbalimbali

ambazo zinaweza kutungiwa

insha za wasifu ili kuwaongoza

wanafunzi zaidi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 73

2. Kamusi ya Kiswahili

3. Nakala zenye insha ya wasifu

mbalimbali

4. Mashine za breli

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa shughuli

ya 1 kwa kuwaongoza wanafunzi

kujikumbusha kuhusu insha za wasifu

walizowahi kujifunza. Wanafunzi wajadili

sifa za insha hizo.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na uwezo wao

kisha uwape nakala zenye insha za

Kimeidhinishwa na KICD

kumwuliza mwanafunzi maswali

kuhusu wasifu wa mtu aliyeelezwa na

mzazi au mlezi wake.

3. Umoja na wingi wa mafungu ya

maneno katika ngeli ya U-YA

huandikwa vipi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kujiamini na kujithamini

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutambua kwa usahihi

nomino za ngeli ya U-YA, kuziandika

katika umoja na wingi na kuzitungia

mafungu ya maneno kwa usahihi.

(b) Ubunifu

Ubunifu unakuzwa mwanafunzi

anapotunga mafungu ya maneno

katika umoja na wingi akitumia

nomino za ngeli ya U-YA kwa

maneno yake mwenyewe bila

kunakili mafungu ya wenzake.

Mwanafunzi anaposhirikiana na

kuwasiliana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za ngeli

ya U-YA na kuzitungia mafungu ya

maneno sahihi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anapotangamana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kutambua nomino za ngeli ya U-YA

na kuzitungia mafungu sahihi.

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapotambua nomino za

ngeli ya U-YA na kuzitungia mafungu

ya maneno katika umoja na wingi kwa

usahihi akiwa peke yake atakuza stadi

ya kujitegemea maishani.

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 74-76)

Ngeli ya U-YA

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya

U-YA ili kuzitofautisha na nomino

katika ngeli nyingine.

b) Kuandika nomino za ngeli ya U-YA

katika umoja na wingi.

c) Kuandika umoja na wingi wa

mafungu ya maneno katika ngeli

ya U-YA.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za

ngeli ya U-YA katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, ni nomino zipi hupatikana

katika ngeli ya U-YA?

2. Nomino za ngeli ya U-YA

huandikwa vipi katika umoja na

wingi?

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua vipengele vya

kimuundo na kimtindo vya insha

ya wasifu.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya wasifu

kwa kuzingatia muundo na

mtindo ufaao.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutambua nomino za ngeli

ya U-YA na kuzitungia mafungu ya

maneno sahihi bila kuzua ugomvi.

• Uzalendo

Uzalendo unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

asili mbalimbali katika vikundi

kutambua nomino za ngeli ya U-YA

na kuzitungia mafungu ya maneno

yaliyo sahihi.

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapovitunza vifaa anavyotumia

kujifunzia pamoja na kukamilisha

kazi yake kwa wakati unaofaa.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazofunza

ngeli za nomino.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapotambua nomino za

ngeli ya U-YA na kuzitungia mafungu

ya maneno yaliyo sahihi ataboresha

mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza wanaweza

kutambua nomino za ngeli ya

U-YA kwa kuzikoleza rangi

kwenye tarakilishi au kuzipigia

mistari kwenye madaftari yao.

Mfasiri wa lugha ishara anaweza

kushirikishwa.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie breli kujifunza.

• Wanafunzi wasioweza kutambua

nomino za ngeli ya U-YA kwa

urahisi wapewe shughuli zaidi

ili wajifunze. Unaweza kutunga

wimbo au shairi kwa kutumia

nomino za ngeli ya U-YA ili

kuwawezesha wanafunzi hao

kuimba au kukariri ili kutambua

nomino za ngeli ya U-YA kwa

urahisi.

4.1.1 Umoja na wingi wa

nomino - Ngeli ya U-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 74-76)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu nomino za ngeli ya U-YA

ili kuwaongoza wanafunzi vyema wakati wa

ufunzaji. Vilevile,

• Ikiwa wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza watatambua

nomino za ngeli ya U-YA kwa

kuzikoleza rangi kwenye tarakilishi,

hakikisha tarakilishi zipo na zinaweza

kutumika. Pia, unaweza kumwarifu

mfasiri wa lugha ishara ili awasaidie

wanafunzi hawa kufanikisha ujifunzaji

wao.

• Wanafunzi wasioweza kung’amua

wanayofunzwa upesi watengewe

muda wa kujifunza zaidi baada ya

masomo jioni au asubuhi kabla ya

masomo kuanza. Katika mafunzo

ya ziada, unaweza kuwapa shughuli

tofauti na ulizowapa darasani ili

100

Kimeidhinishwa na KICD

wajifunze vyema. Mfano, unaweza

kutunga wimbo au shairi kwa

kutumia nomino za ngeli ya U-YA

na wanafunzi hao wakauimba

wimbo huo au kukariri shairi hilo na

kutambua nomino za ngeli ya U-YA.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 74

2. Kamusi ya Kiswahili

3. Kapu lenye kadi zilizoandikwa

nomino za ngeli ya U-YA pamoja

na nomino za ngeli nyingine

4. Mashine za breli, tarakilishi

5. Mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwauliza

wanafunzi wataje mifano ya nomino

za ngeli mbalimbali ambazo

wameshajifunza. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 1, wapange

wanafunzi katika vikundi viwili

kulingana na uwezo wao. Waongoze

kusoma umoja na wingi wa nomino

za ngeli ya U-YA zilizo vitabuni

mwao. Wanafunzi wabaini kuwa

nomino za ngeli ya U-YA walizosoma

huanza kwa herufi u- katika umoja

na ma- katika wingi.

• Waelekeze wanafunzi kujadili maana

za nomino walizosoma kwenye

jedwali. Wanaweza kutumia kamusi

ya Kiswahili. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 2, kwa kuchagua nomino

za ngeli ya U-YA kutoka kwenye

mchoro ulio kitabuni mwake.

Majibu tarajiwa: upishi, ulezi,

ugonjwa, ubele, manyoya. Mwongoze

mwanafunzi kuandika umoja au

wingi wa nomino za ngeli ya U-YA

alizoteua kutoka kapuni. Majibu

tarajiwa: mapishi, malezi, magonjwa,

mabele, unyoya.

• Katika shughuli ya 3, waongoze

wanafunzi kusoma mafungu ya

maneno yaliyo vitabuni mwao na

wajadili waliyogundua.

• Waongoze wanafunzi kutambua

kuwa vivumishi vinapotumiwa

pamoja na nomino za ngeli ya U-YA

huchukua m-/mw katika umoja na

ma-/me katika wingi: Ulezi mzuri -

malezi mazuri.

• Mwelekeze mwanafunzi kutumia

nomino tano za ngeli ya U-YA

kutunga mafungu ya maneno

akitumia mfano aliopewa katika

nambari 1. Mwalimu atathmini

usahihi wa kila fungu la maneno

ambalo mwanafunzi atatunga.

• Mhimize kila mwanafunzi afanye

kazi ya ziada ambapo anatarajiwa

kujaza kwa usahihi mapengo kwenye

kifungu alichopewa kitabuni mwake.

Majibu tarajiwa: Mapishi mazuri,

ulezi mwema, ubua mwembamba,

magonjwa mengi.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

ngeli ya U-YA na kuzitofautisha na

nomino za ngeli nyingine.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

101

Kimeidhinishwa na KICD

akiwasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutunga

sentensi sahihi akitumia nomino za

ngeli ya U-YA.

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi sahihi katika ngeli ya

U-YA kwa maneno yake mwenyewe

bila kunakili sentensi za wenzake.

(d) Uwazaji wa kina

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiria kuhusu sentensi sahihi

za kutunga katika ngeli ya U-YA

akizingatia muktadha wa maadili.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapojifunza viambishi

vipatanishi vya ngeli ya U-YA

ataweza kutunga sentensi sahihi na

kuzungumza kwa ufasaha hivyo

kuyaboresha mawasiliano yake.

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

asili mbalimbali katika vikundi

kutunga sentensi sahihi katika ngeli

ya U-YA.

Uhusiano na maadili

• Amani na umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa amani kusoma sentensi za

ngeli ya U-YA katika umoja na wingi

na kutambua viambishi vipatanishi vya

ngeli hiyo bila kuzua vurugu.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 76-78)

Ngeli ya U-YA

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vipatanishi

vya ngeli ya U-YA kwenye

sentensi.

b) Kuunda sentensi akitumia

nomino za ngeli ya U-YA katika

umoja na wingi akizingatia

upatanisho wa kisarufi.

c) Kufurahia matumizi ya ngeli ya

U-YA katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, ni nomino zipi hupatikana katika ngeli

ya U-YA?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Kujiamini na kujithamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi kwa usahihi

katika ngeli ya U-YA na kuwasomea

wenzake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaweza kuandika nomino za

ngeli ya U-YA katika umoja na

wingi.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuandika kwa usahihi

umoja na wingi wa mafungu ya

maneno katika ngeli ya U-YA.

102

Kimeidhinishwa na KICD

• Uwajibikaji na uaminifu

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapojitungia sentensi zake

mwenyewe akitumia nomino za

ngeli ya U-YA na anapotunza

vifaa anavyotumia kujifunzia. Pia,

anapokamilisha kazi zake kwa wakati

unaofaa.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazofunza

kuhusu ngeli za nomino.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapotunga sentensi sahihi

akitumia nomino za ngeli ya U-YA

atatumia lugha ya Kiswahili kwa ufasaha

na kuimarisha mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wanaweza kupewa vitu

halisi vinavyopatikana katika

ngeli ya U-YA kama vile unyoya,

ubua na mawele ili waviguse na

kuvitambua.

• Wanafunzi wasioweza kuona mbali

wakae karibu na ubao na wasioweza

kuona karibu wakae mbali na ubao.

• Ili kuboresha kumbukumbu

za anayojifunza mwanafunzi,

mwalimu atayarishe shughuli

maalum za ujifunzaji kulingana

na mahitaji ya kila mwanafunzi.

Kwa mfano, wanafunzi

wanaojifunza upesi kwa kutazama

wapewe picha za nomino za ngeli

ya U-YA ili waweze kuzitambua na

kujifunza.

• Wanafunzi wanaojifunza vyema

kupitia kwa kusikia watungiwe

wimbo au shairi lenye nomino

za ngeli ya U-YA na viambishi

vipatanishi vyake sahihi.

4.2 Umoja na wingi wa

sentensi: Ngeli ya U-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 76-78)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti kuhusu ngeli ya U-YA ili kuwaelekeza

wanafunzi ipasavyo katika kutunga sentensi

sahihi. Pia,

• Unaweza kutunga shairi au wimbo

wenye nomino za ngeli ya U-YA

kabla ya kipindi ikiwa utautumia

kuwafunzia wanafunzi.

• Tafuta vifaa halisi kama vile

mabua, manyoya, mabele na

mawele ili uvitumie kutoa mifano

ya nomino katika ngeli ya U-YA.

• Hakikisha umeandaa sentensi

kadhaa sahihi za ngeli ya U-YA

ambazo utatumia kuwafunzia

wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 76

2. Chati iliyoandikwa sentensi za

ngeli ya U-YA

3. Vifaa halisi kama vile: mabua,

mawele, mabele, manyoya

4. Kamusi ya Kiswahili

5. Wimbo au shairi lenye nomino za

ngeli ya U-YA.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa shughuli ya

103

Kimeidhinishwa na KICD

1 kwa kuwaambia wanafunzi wasome

sentensi zilizo kwenye jedwali lililo

vitabuni mwao katika umoja na wingi

wakiwa wawiliwawili. Wanafunzi wajadili

walichobaini baada ya kusoma sentensi

hizo. Jibu tarajiwa: Vitenzi kwenye

sentensi katika ngeli ya U-YA, huanza kwa

u- katika umoja na ya- katika wingi.

• Mwongoze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 2 kwa kutunga sentensi

zenye upatanisho wa kisarufi katika

umoja na wingi akitumia maneno

ya ngeli ya U-YA aliyopewa kitabuni

mwake. Mwanafunzi atambue

viambishi vya ngeli ya U-YA katika

sentensi alizotunga ambavyo ni u-

katika umoja na ya- katika wingi.

Wanafunzi wabadilishane madaftari

ili watathmini sentensi zao. Waelekeze

wanafunzi ipasavyo.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi kujaza kwa usahihi

nafasi kwenye sentensi alizopewa

kitabuni mwake. Majibu tarajiwa: 1.

Magonjwa, yatatibiwa 2. Ulezi

3. upishi 4. manyoya 5. mawele.

• Mhimize mwanafunzi afanye kazi

ya ziada, akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Atunge kisa kifupi

sahihi akitumia nomino katika ngeli

ya U-YA kisha amsomee mzazi au

mlezi wake kifungu hicho. Tathmini

kifungu atakachotunga mwanafunzi.

Hakikisha anazingatia viambishi

vipatanishi vya ngeli ya U-YA kwa

usahihi.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi anaweza

kutambua viambishi vipatanishi vya

ngeli ya U-YA kwenye sentensi.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kuunda sentensi sahihi

akitumia nomino za ngeli ya U-YA

katika umoja na wingi akizingatia

upatanisho sahihi wa kisarufi.

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kutembelea

makao ya wakongwe iliyo karibu na

shule yenu. Wanafunzi wawakaririe

wakongwe hao mashairi yanayohusu

maadili waliyojifunza darasani.

Wakongwe nao wawakaririe wanafunzi

mashairi wanayofahamu hasa

yanayohusu maadili. Wanafunzi

watumie vifaa vya kidijitali kuwarekodi

wakongwe wakikariri mashairi yao.

Shughuli hii itakuza utangamano,

uthamini, uzalendo, upendo na

mawasiliano kuboreshwa.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali majibu ambayo ni maadili.

2. Kubali insha yoyote iliyoandikwa na

mwanafunzi kuhusu mtu mwenye

maadili ya kuigwa. Hakikisha

imezingatia muundo na mtindo

wa kuandika insha za wasifu na

mwanafunzi akutumie insha hiyo

mtandaoni.

3. a) ugonjwa b) ubele c) unyoya

4. a) Uwele wa nyanya umekauka.

b) Upishi mzuri ulimvutia mgeni.

c) Ulezi huu utamkuza mtoto mwenye

maadili.

104

Kimeidhinishwa na KICD

ELIMU YA MAZINGIRA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 79-88)

Utangulizi

Mazingira ni vitu au maumbile ambayo

yanamzunguka kiumbe anapoishi. Elimu

ya mazingira ni muhimu sana katika

maisha ya binadamu. Ni mojawapo ya

masuala mtambuko yanayoangaziwa

na mtaala mpya wa elimu nchini

Kenya. Katika elimu hii, mwanafunzi

atafahamu njia mbalimbali za kuyatunza

na kuyahifadhi mazingira. Vilevile,

atapata kufahamu athari za kuyaharibu

mazingira. Kuyaharibu mazingira ni

kujidhuru mwenyewe na kuidhuru jamii.

Utunzaji wa mazingira ni jukumu letu.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Nahau: Nahau za usafi na mazingira),

Kusoma kwa mapana (Matini), Kuandika

insha ya maelezo na Sarufi (Umoja na

wingi wa nomino – ngeli ya KU-KU na

umoja na wingi wa sentensi katika ngeli

ya KU-KU).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 79-80)

Nahau za usafi na mazingira

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua kwa usahihi nahau za

usafi na mazingira katika matini

mbalimbali.

b) Kufafanua maana ya nahau

mbalimbali za usafi na mazingira

kwa kutoa mifano.

c) Kutumia nahau za usafi na

mazingira katika mawasiliano.

d) Kuthamini matumizi ya nahau

za usafi na mazingira katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, nahau ni nini?

2. Je, unajua nahau zipi zinazohusu

usafi na mazingira?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Hamu ya kuendelea kujifunza

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutafuta maana

za nahau na kuzitumia vyema

anapowasiliana na wenzake shuleni

na nje ya shule.

(b) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiria kwa undani kuhusu

maana ya nahau na hata matumizi

yake. Uwazaji huu utamwezesha

105

Kimeidhinishwa na KICD

kutatua changamoto zinazomkumba

maishani kadri ya uwezo wake.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kujadili

maana na matumizi ya nahau

zinazohusu usafi na mazingira.

(d) Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kujadiliana maana na matumizi ya

nahau za usafi na mazingira.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa kijamii

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili kuhusu nahau za

usafi na mazingira.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapojiamini

na kutumia nahau za usafi na

mazingira katika kuyaboresha

mawasiliano katika jamii.

• Elimu ya mazingira

Itakuzwa mwanafunzi anaposhiriki

katika majadiliano kuhusu umuhimu

wa kuyatunza mazingira na njia

mbalimbali za kuyahifadhi mazingira.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana kwa amani na wenzake

katika vikundi kujadili nahau za usafi

na mazingira bila kuzua ugomvi.

• Upendo na heshima

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhiriki katika majadiliano

kuhusu nahau za usafi na mazingira

na njia mbalimbali za kuyatunza

mazingira kwa kuyaheshimu maoni

ya kila mwanafunzi. Pia, kwa kumpa

kila mwanafunzi fursa ya kutoa

mchango wake katika majadiliano.

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapoyahifadhi mazingira yake kwa

kutotupa takataka ovyoovyo, kutokata

miti n.k. Pia, kwa kuhifadhi vifaa

vyake vya kujifunzia na kukamilisha

kazi zake kwa wakati unaofaa.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya huangazia mada kuhusu

usafi na mazingira.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili lina mada zinazoangazia

usafi, utunzaji wa mazingira na

umuhimu wake.

3. Sayansi Kimu

Somo hili lina mada zinazohusu usafi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anapotumia nahau

ifaavyo katika mawasiliano yake

atakuwa kielelezo kwa wengine katika

jamii.

• Mwanafunzi atatumia mafunzo

kuhusu elimu ya mazingira

kuihamasisha jamii yake kuhusu njia

mbalimbali za kuyatunza mazingira

pamoja na umuhimu wa kuyatunza

na athari za kutoyatunza.

106

Kimeidhinishwa na KICD

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza wanaweza

kutumia lugha ishara katika

mawasiliano yao. Pia, unaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara pamoja na kutumia vifaa

vya kuwawezesha kusikia. Pia,

wanafunzi hawa wanaweza

kuwasiliana na wenzao kupitia

kwa maandishi.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kitabia au kisaikolojia wapewe

ushauri nasaha na sheria za

kufuata ziwepo ili kuwawezesha

kujifunza bila usumbufu.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kuona wanaweza kutumia

mashine za breli kusoma

maelezo kuhusu nahau za usafi

na matumizi yao. Pia, wanaweza

kusikiliza maelezo kuhusu nahau

hizi yakitolewa na mwalimu au

wanafunzi wenzao ili kujifunza.

• Unaweza kuandaa picha

au michoro mbalimbali

inayoonyesha njia mbalimbali za

usafi pamoja na njia mbalimbali

za kuyatunza mazingira.

• Unaweza kuandaa hadithi

au kifungu cha kuwasomea

wanafunzi darasani kinachohusu

utunzaji wa mazingira, madhara

ya kuyaharibu mazingira au

umuhimu wa usafi. Hivi vitasaidia

kufanikisha ufunzaji wako.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 79

2. Michoro au picha zinazoonyesha

usafi na utunzaji wa mazingira

3. Kamusi ya Kiswahili

4. Kamusi ya misemo na nahau

5. Mfasiri wa lugha ishara, breli

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo kwa kuwashirikisha

wanafunzi kufanya shughuli ya

1. Waongoze katika kukumbuka

waliyojifunza katika gredi ya nne kuhusu

nahau. Wanafunzi waelezane maana

ya nahau kisha wataje nahau zozote

wanazojua. Nahau ni usemi unaoundwa

kwa kitenzi na nomino wenye maana

isiyo ya moja kwa moja. Mifano ya

nahau: andika meza (kuweka vyakula

mezani kwa ajili ya kula), piga mswaki

(kusafisha meno kwa kutumia mswaki na

dawa maalum), piga deki (safisha sakafu

kwa maji, sabuni na dasta), fyata ulimi

(kunyamaza na kuacha kuongea), piga

kelele (kuongea kwa sauti) n.k. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

1.1 Nahau za usafi na

mazingira

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 79-80)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti zaidi kuhusu mifano ya

nahau za usafi na mazingira pamoja na

maana na matumizi yazo ili kufanikisha

ujifunzaji wa wanafunzi. Pia,

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona katika ujifunzaji wao.

107

Kimeidhinishwa na KICD

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi wakiwa wawiliwawili

wajadili vitendo vya watu katika

michoro iliyo vitabuni mwao kisha

wajadili nahau zinazoweza kutumiwa

kwa michoro hiyo. Majibu tarajiwa:

a) piga mswaki b) piga deki c) futa

vumbi/pangusa vumbi. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Waelekeze wanafunzi kutaja mifano

zaidi ya nahau za usafi na mazingira

kisha wajadili maana za nahau hizo.

Mifano: tandika kitanda (tandaza

shuka na blanketi juu ya godoro kwa

njia nadhifu), piga kelele (kuongea

kwa sauti) n.k. Wanafunzi watunge

sentensi sahihi kwa kutumia

nahau walizotaja. Mifano: Zawadi

anatandika kitanda chake.Wanafunzi

wanapiga kelele darasani.

• Katika shughuli ya 3, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha wabuni

kifungu kifupi kwa kutumia nahau

za usafi na mazingira walizopewa

vitabuni mwao. Wanafunzi wanaweza

kutumia mifano zaidi ya nahau

za usafi na mazingira kando na

walizopewa vitabuni mwao.

• Kila mwanafunzi apewe fursa

ya kuchangia katika utungaji wa

kifungu husika. Waongoze wanafunzi

kuvihariri vifungu vyao ili kuondoa

makosa ya kisarufi. Mwanafunzi

mmoja kutoka katika kila kikundi

awasomee wanafunzi wengine

kifungu walichobuni ili wakitathmini

na kujifunza. Shughuli hii itakuza

ujasiri wa wanafunzi wa kuzungumza

mbele ya watu hivyo kujiamani na

kujithamini.

• Mwalimu ahitimishe somo hili kwa

kumhimiza mwanafunzi kufanya

kazi ya ziada akisaidiwa na mzazi

au mlezi wake. Tathmini maelezo

ya mwanafunzi anapowaeleza

wenzake darasani kuhusu namna

wanavyodumisha usafi nyumbani

kwao.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kueleza maana ya nahau

na kutambua nahau za usafi

na mazingira katika matini

mbalimbali.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutaja mifano ya nahau

za usafi na mazingira, kufafanua

maana yake na kuzitumia katika

mawasiliano.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 80-83 )

Kusoma kwa mapana

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini anazotaka

kusoma kwenye maktaba.

b) Kusoma matini ili kufaidika na

ujumbe na lugha inayotumiwa.

c) Kufurahia usomaji wa matini

za aina mbalimbali ili kujenga

utamaduni wa kusoma.

108

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Unapenda kusoma matini za aina

gani? Kwa nini?

2. Unaweza kupata matini za

kusoma vipi na wapi?

3. Kusoma matini mbalimbali kuna

faida gani kwako?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kujadili njia

mbalimbali za kuyatunza mazingira.

(b) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kusoma matini

mbalimbali kuhusu uhifadhi wa

mazingira akiwa shuleni na nje ya

shule.

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kutafuta matini mbalimbali za

kusoma.

(d) Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anapotangamana na wanafunzi

wa asili mbalimbali katika vikundi

kusoma na kujadili matini

mbalimbali zinazohusu elimu ya

mazingira.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya afya

Inakuzwa mwanafunzi anaposoma

matini mbalimbali kuhusu elimu ya

mazingira na kufahamu magonjwa

mbalimbali yanayoweza kusababishwa

na mazingira machafu au mazingira

yasiyotunzwa.

• Elimu na maendeleo endelevu

Masuala haya yanashughulikiwa

mwanafunzi anaposoma matini

mbalimbali kuhusu mazingira na

jinsi ya kuyahifadhi mazingira kwa

ajili ya vizazi vijavyo.

• Utangamano

Utangamano unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wengine katika

vikundi darasani kujadili kuhusu

elimu ya mazingira.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kupata matini mbalimbali na kuzisoma

hivyo kupanua uwezo wake wa kufikiri

na kuwajibika maishani.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana kwa amani na

wenzake katika kufanya kazi za

vikundi bila kuzua fujo.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wanapojadiliana katika vikundi. Pia,

mwanafunzi anapowapa wenzake

fursa ya kuchangia katika majadiliano

kwenye vikundi.

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi anapopata

elimu ya mazingira na kuwajibika kwa

kuyatunza mazingira na kuwaelimisha

wanajamii wengine.

109

Kimeidhinishwa na KICD

• Wanafunzi wanaositasita

wakisoma wasiharakishwe

kusoma bali wapewe muda zaidi

wa kufanya hivyo hadi wapate

uzoefu wa kusoma kwa ufasaha

na kujithamini.

• Mshirikishe mfasiri wa lugha ishara

iwapo kuna wanafunzi wasio na

uwezo wa kusikia au kuzungumza

ili kufanikisha ujifunzaji wao.

Uhusiano na masomo mengine

1. Somo la Jamii

Somo hili lina mada zinazoangazia

elimu ya mazingira.

2. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hushughulikia usomaji

wa matini mbalimbali kuhusu mada

tofautitofauti.

3. Sayansi na Teknolojia

Somo hili linashughulikia elimu ya

mazingira.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapopata elimu ya

mazingira ataweza kuihamasisha jamii

kuhusu njia mbalimbali za kuyatunza

mazingira pamoja na madhara ya

kutoyatunza mazingira.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kuona wanaweza kutumia

mashine za breli kusoma matini

kuhusu elimu ya mazingira.

Pia, wanaweza kusikiliza matini

zikisomwa na mwalimu au

wanafunzi wenzao na kujifunza.

• Wanafunzi ambao hawana

uwezo wa kuelewa kwa urahisi

wanayofundishwa watengewe

muda zaidi wa kusoma baada

ya masomo jioni ili kujifunza

zaidi. Wanafunzi wenye uwezo

wa kuelewa wanayofundishwa

kwa upesi wapewe mazoezi

zaidi ya kusoma. Pia, wanaweza

kuwasaidia wenzao wanaojifunza

polepole.

2.1 Kusoma matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 80-83)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 3)

Tafiti zaidi kuhusu matini mbalimbali za

kusoma zinazohusu elimu ya mazingira

ili kufanikisha ufunzaji wako. Unaweza

kufanya utafiti wako mtandaoni au

maktabani kwenye vitabu na majarida

mbalimbali. Vilevile:

• Tafuta nakala za matini

mbalimbali zinazohusu elimu ya

mazingira ili wanafunzi wazisome

darasani na kujifunza. Matini

hizi mbalimbali zitasaidia katika

kuboresha ufunzaji wako.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara kuhusu somo hili ili

ajiandae kwa wakati.

• Tafuta magazeti ya Kiswahili yenye

matini mbalimbali kuhusu elimu

ya mazingira ili kuwapa wanafunzi

darasani wazisome.

110

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 80

2. Breli

3. Magazeti ya Kiswahili yenye

matini kuhusu elimu ya mazingira

4. Nakala za matini mbalimbali

kuhusu elimu ya mazingira

5. Mfasiri wa lugha ishara

6. Kamusi ya Kiswahili.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa kuwaongoza

wanafunzi kufanya shughuli ya

1. Wanafunzi watambue kwa

usahihi majina ya michoro iliyo

vitabuni mwao. Majibu tarajiwa:

kitabu, jarida, gazeti, simu. Matini

mbalimbali za kusoma hupatikana

maktabani.Waelekeze wanafunzi

kukumbuka kuhusu waliyojifunza

katika gredi ya nne kuhusu maktaba

na umuhimu wake.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaongoze kujadili umuhimu wa

miti kulingana na matini ambazo

wamewahi kuzisoma.Waelezane

waliyojifunza kutoka kwa matini

hizo. Wanafunzi waelezane

walikopata matini walizosoma.

Tathmini majibu ya wanafunzi.

• Waongoze wanafunzi kusoma

kimyakimya matini zilizo vitabuni

mwao katika shughuli ya 3 kisha

wajibu maswali waliyopewa.

Wanafunzi wajadiliane kuhusu

usafi wa kibinafsi unavyodumishwa

(kupenga kamasi, kupiga mswaki,

kuchokonoa meno, kuzikata na

kuziangua kucha n.k.) na madhara

yanayotokana na mazingira machafu

(magonjwa, wadudu hatari, harufu

mbaya n.k.). Pia, wanafunzi wabaini

kuwa nahau za usafi na mazingira

zimetumiwa katika kifungu

walichosoma (futa vumbi, piga

deki, fyeka nyasi, angua kucha n.k.).

Hatimaye, waongoze wanafunzi

kuelezana wanavyodumisha usafi wa

mazingira yao. Tathmini maelezo ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 4, mwongoze

mwanafunzi kutafuta matini

maktabani kuhusu njia mbalimbali

za kuyatunza mazingira. Mwanafunzi

aisome matini hiyo na kuandika

mafunzo anayopata. Awasimulie

wenzake darasani kuhusu mafunzo

hayo. Shughuli hii itaukuza ujasiri

wa mwanafunzi wa kusimama na

kuongea mbele ya wanafunzi hivyo

kujiamani na kujithamini. Somo

hili linaweza kufanyika maktabani

au mwalimu anaweza kuleta matini

kadhaa darasani na wanafunzi

wakazisomea darasani.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

iliyo kitabuni mwake. Tathmini iwapo

kazi hii imefanyika kwa kumwuliza

mwanafunzi aeleze kuhusu magonjwa

yanayosababishwa na mazingira

machafu kama vile kipindupindu,

malaria, homa ya matumbo, homa,

kichocho, waba n.k. Pia, mwanafunzi

aeleze iwapo walishirikiana na mzazi

au mlezi wake kusafisha mazingira ya

111

Kimeidhinishwa na KICD

nyumbani kwao. Awaeleze wenzake

njia walizotumia kusafisha mazingira

yao nyumbani. Tathmini maelezo ya

mwanafunzi.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Mwanafunzi anapowasiliana na

kushirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili na kuandika insha za

maelezo atakuza umilisi huu.

(b) Ubunifu

Huu utakuzwa mwanafunzi anapoweza

kubuni insha za maelezo za kuvutia

kwa kuzingatia mada mbalimbali.

Mwanafunzi atakuza ujuzi huu

anapotumia vifaa vya kidijitali

kutafuta mtandaoni njia mbalimbali

za kuzuia mmomonyoko wa udongo

kama njia mojawapo ya kuyatunza

mazingira. Pia, anapoandika insha za

maelezo kwenye tarakilishi.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii itakuzwa mwanafunzi

atakapoendelea kujifunza kuhusu

uandishi wa insha ya maelezo pamoja

na njia mbalimbali za kuyatunza

mazingira akiwa shuleni na nje ya

shule.

Uhusiano ma masuala mtambuko

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali kufanya kazi za

vikundi kama vile kuandika insha za

maelezo na kujadili kuhusu utunzaji

wa mazingira.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua matini salama za

kusoma maktabani au mtandaoni.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kusoma matini na kufaidi

kutokana na ujumbe uliopo na

kuyaboresha mawasiliano yake.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 83-84)

Insha ya maelezo

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha za maelezo katika

matini mbalimbali.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa

kuzingatia muundo na mtindo

ufaao.

c) Kuchangamkia utungaji wa insha

za maelezo ili kuimarisha uandishi

bora.

Maswali dadisi

1. Je, insha ya maelezo inatofautiana

vipi na insha nyingine?

2. Je, ni shughuli gani zinaweza

kuandikiwa insha za maelezo?

3. Ni mambo yapi yanayofaa

kuzingatiwa katika uandishi wa

insha za maelezo?

112

Kimeidhinishwa na KICD

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapojiamini

na kujithamini katika uandishi wa insha

akirejelea mazingira yake. Kufahamu

kuhusu njia mbalimbali za kuyatunza

mazingira kutamfaa maishani pamoja

na vizazi vijavyo.

• Elimu ya mazingira

Mwanafunzi anapofahamu jinsi ya

kuyatunza mazingira na madhara ya

kutoyatunza ataweza kuwahamasisha

wanajamii wenzake. Atafahamu haya

kutokana na maudhui ya insha za

maelezo atakazoandika akiwa peke

yake au katika vikundi.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wanapojadili na kuandika insha za

maelezo kuhusu elimu ya mazingira.

Pia, anapotumia lugha ya adabu na

kuwapa wenzake fursa ya kuchangia

katika majadiliano yao.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapovitunza

vifaa vyake vya kujifunzia na

kumaliza kazi zake kwa wakati

unaofaa. Pia, mwanafunzi anapoweza

kuyatunza mazingira yake.

• Uzalendo

Uzalendo huu unakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake wa asili

mbalimbali katika kufanya kazi za

vikundi za kuandika insha za maelezo

kuhusu elimu ya mazingira.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada zinazohusu

uandishi.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili lina mada zinazoshughulikia

elimu ya mazingira.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atawaeleza wenzake

shuleni na nje ya shule kuhusu

umuhimu wa uandishi bora katika

kuyaboresha mawasiliano.

• Pia, mwanafunzi ataihamasisha jamii

kuhusu umuhimu wa kuyatunza

mazingira.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wanaochukua muda

mrefu kuandika kwa sababu ya

ulemavu fulani wapewe muda wa

kutosha wa kuandika.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kisaikolojia wapewe ushauri

nasaha na kuwekewa sheria za

kufuata ili waweze kujifunza bila

usumbufu.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kuona wanaweza kutumia

mashine za breli kusoma maelezo

kuhusu uandishi wa insha za

maelezo pamoja na kuandika

insha zao.

• Mshirikishe mfasiri wa lugha

ishara iwapo una wanafunzi

darasani wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza. Pia,

113

Kimeidhinishwa na KICD

wanafunzi hawa wanaweza

kuwasiliana na wenzao na

mwalimu kwa maandishi hivyo

wanaweza kuandika insha

za maelezo kuhusu elimu ya

mazingira.

katika gredi ya nne. Tathmini maelezo

ya wanafunzi. Sifa za insha za maelezo ni

kama vile: huhusu maelezo ya jambo au

kitu fulani, huandikwa kwa lugha nathari,

huwa na mada n.k.

• Katika shughuli ya 2, wape wanafunzi

nakala za insha mbalimbali ulizoandaa

ili waweze kutambua insha za maelezo.

• Waongoze katika kuzisoma insha hizo.

Wajadili sifa zake (wakilinganisha na

sifa walizojadili katika shughuli ya 1)

na ujumbe unaojitokeza. Tathmini

majadiliano ya wanafunzi.

• Wanafunzi wakiwa katika vikundi

washirikishwe katika shughuli ya 3.

Wayajadili matukio kwenye michoro

iliyo vitabuni mwao.

• Waongoze wanafunzi kuandika

vidokezo kutokana na michoro

waliyojadili kisha uwaelekeze

kuandika insha ya maelezo

wakitumia vidokezo hivyo.

Wanafunzi wahariri insha zao kisha

mwanafunzi mmoja kutoka katika

kila kikundi awasomee wanafunzi

wengine insha yao ili waitathmini na

kujifunza. Shughuli hii itakuza ujasiri

wa wanafunzi wa kuongea mbele ya

watu hivyo kujiamini na kujithamini.

• Tathmini insha za wanafunzi. Hakikisha

zinazingatia muundo na mtindo ufaao

pamoja na kanuni za kisarufi zifaazo.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini insha atakayoandika

mwanafunzi kuhusu njia mbalimbali

za kuzuia mmomonyoko wa udongo.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 83-84)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafuta nakala za insha mbalimbali

zikiwemo insha za maelezo ili kuzitumia

kuwafunzia wanafunzi darasani.

Unaweza kupata nakala hizi kutoka

kwa wanafunzi wa gredi nyingine au

ukaziandika mwenyewe. Vilevile,

• Fanya utafiti zaidi kuhusu uandishi

wa insha za maelezo pamoja

na elimu ya mazingira. Kutafiti

huku kutakusaidia kufanikisha na

kurahisisha ufunzaji wako darasani.

• Hakikisha mashine za breli

zitakazotumiwa na wanafunzi wasio

na uwezo wa kuona ziko katika hali

nzuri ya kutumika.

• Mfahamishe mapema mfasiri wa

lugha ishara ili aweze kujiandaa

ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 83

2. Kamusi ya Kiswahili, breli

3. Nakala za insha mbalimbali

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza funzo hili kwa kuwaelekeza

wanafunzi kufanya shughuli ya 1. Wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi

na uwezo wao. Wajikumbushe kuhusu sifa

za insha ya maelezo kama walivyojifunza

3.1 Insha ya maelezo

114

Kimeidhinishwa na KICD

Njia za kuzuia mmomonyoko wa

udongo ni kama vile: upandaji wa

miti, nyasi, kutokata miti kwenye

vyanzo vya maji, kutolima karibu

na kingo za mito, kuchimba mitaro,

kutofuga mifugo wengi kwenye sehemu

ndogo ya malisho n.k. Mwanafunzi

anaweza kupiga chapa insha kwenye

tarakilishi au aiandike kwenye daftari

lake.

2. Je, ni nomino zipi zinapatikana

katika ngeli ya KU-KU?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kufanya

kazi za vikundi za kutambua na

kujadili nomino za ngeli ya KU-KU.

(b) Kufikiri kwa kina

Kunakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu mafungu sahihi ya maneno

atakayotunga katika ngeli ya KU-KU

katika umoja na wingi.

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapobuni mafungu ya nomino

kwa maneno yake mwenyewe bila

kunakili mafungu ya wenzake.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia na utangamano

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa

asili mbalimbali katika vikundi

kutambua nomino za ngeli ya KU-

KU na kuziandikia mafungu sahihi

ya maneno.

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapofahamu kutunga

mafungu sahihi ya maneno katika ngeli

ya KU-KU atayaboresha mawasiliano

yake. Pia, anapoweza kujifanyia kazi

darasani.

• Elimu endelevu

Inakuzwa mwanafunzi anapoendelea

kutumia nomino za ngeli ya KU-KU

pamoja na mafungu yake shuleni na

nje ya shule kuboresha mawasiliano.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua insha za maelezo

kwenye matini mbalimbali.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya

maelezo akizingatia mtindo na

muundo ufaao na mada lengwa.

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 84-86)

Ngeli ya KU-KU

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya

KU-KU.

b) Kuandika nomino za ngeli ya KU-

KU katika umoja na wingi.

c) Kuandika umoja na wingi wa

mafungu ya maneno katika ngeli

ya KU-KU.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za

ngeli ya KU-KU katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, unajua vitenzi gani?

115

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Uzalendo

Unakuzwa mwanafunzi anapofanya

kazi na wenzake wa asili mbalimbali

katika vikundi darasani wakitambua

nomino za ngeli ya KU-KU na

kuzitungia mafungu sahihi.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa

mwanafunzi anapoyaheshimu maoni

yanayotolewa na wenzake katika

majadiliano kuhusu nomino za

ngeli ya KU-KU. Pia, mwanafunzi

anapowapa wenzake fursa ya

kuchangia majadiliano yao.

• Uwajibikaji

Mwanafunzi anapohakikisha

amefanya mazoezi yaliyotolewa kwa

wakati unaofaa. Pia, anapovitunza

vifaa vyake vya kujifunzia darasani na

nyumbani.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hufunza kuhusu ngeli

za nomino.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kutokana na kutumia nomino za ngeli ya

KU-KU kwa usahihi, mwanafunzi ataweza

kutumia lugha sanifu na fasaha hivyo

kuyaboresha mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye matatizo ya

kuona wanaweza kuketi karibu au

mbali na ubao. Wanafunzi wasio

na uwezo wa kuona watumie breli

katika ujifunzaji wao.

• Wanafunzi wasio na uwezo

wa kusikia wanaweza kutumia

vifaa vya kuwawezesha kusikia.

Mshirikishe mfasiri wa lugha

ishara iwapo una wanafunzi wasio

na uwezo wa kusikia kabisa ili

kufanikisha ujifunzaji wao.

• Wanafunzi wanaochukua muda

mrefu kuelewa wanayofundishwa

watengewe muda zaidi baada ya

masomo jioni ili wajifunze zaidi.

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka

wanayofundishwa wapewe shughuli

zaidi za ujifunzaji au wawasaidie

wenzao wanaojifunza polepole.

4.1.1 Umoja na wingi wa

nomino: Ngeli ya KU-KU

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 84-86)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti zaidi kuhusu ngeli ya KU-KU

ili kufanikisha ufunzaji wako. Vilevile:

• Andaa kadi zilizoandikwa

nomino za ngeli mbalimbali

zikiwemo za ngeli ya KU-KU ili

wanafunzi waweze kutambua

nomino za ngeli ya KU-KU.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mapema mfasiri wa

lugha ishara ili aweze kujiandaa

ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 84

2. Mfasiri wa lugha ishara

116

Kimeidhinishwa na KICD

3. Kadi zilizoandikwa nomino za

ngeli mbalimbali

4. Breli

5. Michoro au picha zinazoonyesha

vitendo mbalimbali.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Unaweza kutanguliza somo hili kwa

kuwashirikisha wanafunzi katika

shughuli ya 1. Waulize wanafunzi

iwapo wanakumbuka walichosoma

katika sura ya pili kuhusu nomino

za vitenzi-jina. Wanafunzi

wataje mifano ya vitenzi-jina

wanavyokumbuka. Mifano: kuimba,

kuandika, kucheza, kulala, kuoga,

kusafisha, kufyeka, kuokota, kutupa,

kuosha, kupanda n.k. Waelekeze

wanafunzi kutambua kuwa vitenzi-

jina ni nomino zilizo katika ngeli ya

KU-KU.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kusoma na kuchagua

nomino za vitenzi-jina katika

mchoro waliopewa vitabuni mwao

kisha wazijadili. Majibu tarajiwa:

kupanda, kula, kupalilia, kunyunyizia.

Wanafunzi waelezane maana za

vitenzi-jina walivyochagua. Tathmini

maelezo ya wanafunzi.

• Waongoze wanafunzi katika shughuli

ya 3 kuandika katika madaftari yao

nomino kumi za ngeli ya KU-KU katika

umoja na wingi.

• Kila mwanafunzi awasomee wenzake

nomino alizoandika katika umoja na

wingi. Wanafunzi wajadiliane kuhusu

mabadiliko ya nomino za ngeli ya

KU-KU katika umoja na wingi.

Wabaini kuwa nomino za ngeli ya KU-

KU hazibadiliki katika umoja na wingi.

Mifano:

Umoja Wingi

1. kucheza kucheza

2. kupalilia kupalilia

3. kuosha kuosha

• Katika shughuli ya 4, waelekeze

wanafunzi kuandika mafungu sahihi

ya maneno wakitumia nomino za

ngeli ya KU-KU. Wanafunzi watumie

nomino walizoandika katika shughuli

ya 3 swali la 1. Wafuate mfano

waliopewa vitabuni mwao. Majibu

tarajiwa:

Umoja Wingi

1. Kuoga kwako Kuoga kwenu

2. Kulima kwingi Kulima kwingi

3. Kusafisha kwake Kusafisha kwao

• Tathmini mafungu ya maneno

yatakayoandikwa na wanafunzi.

Hakikisha ni sahihi.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

ataifanya akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Majibu tarajiwa:

Kubali vitenzi vyovyote vitano

vinavyohusu usafi na mazingira na

vilivyobadilishwa na kuwa nomino

katika ngeli ya KU-KU. Nomino hizo

ziwe zimeandikwa katika umoja na

wingi. Mfano: osha (kitenzi) – kuosha

(nomino), kuosha (umoja) – kuosha

(wingi).

117

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua nomino za

ngeli ya KU-KU na kuziandika

katika umoja na wingi kwa

usahihi.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kuandika umoja na wingi

wa mafungu ya maneno kwa

usahihi katika ngeli ya KU-KU.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi sahihi katika umoja

na wingi kwa maneno yake mwenyewe

bila kunakili za wenzake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi hii unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutunga

sentensi sahihi katika ngeli ya KU-

KU na kuzijadili.

Kunakuzwa mwanafunzi anapowaza

kwa kina kuhusu kutunga sentensi

sahihi katika ngeli ya KU-KU katika

umoja na wingi.

(d) Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anapotangamana na wenzake wa asili

mbalimbali katika vikundi kutunga

sentensi sahihi za ngeli ya KU-KU

katika umoja na wingi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano

Unakuzwa mwanafunzi anapofanya

kazi pamoja na wenzake katika vikundi

kutunga sentensi sahihi katika ngeli ya

KU-KU na kuzijadili.

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapofanya kazi yake

mwenyewe ya kutunga sentensi sahihi

katika ngeli ya KU-KU katika umoja

na wingi, atakuza ukakamavu wake

na kujiamini.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 86-87)

Ngeli ya KU-KU

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vipatanishi

vya ngeli ya KU-KU kwenye

sentensi.

b) Kuunda sentensi akitumia

nomino za ngeli ya KU-KU

katika umoja na wingi akizingatia

upatanisho wa kisarufi.

c) Kufurahia matumizi ya ngeli ya

KU-KU katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, sentensi katika ngeli ya

KU-KU huchukua viambishi gani

vya upatanisho?

2. Je, sentensi katika ngeli ya KU-

KU hubadilika vipi katika umoja

na wingi?

118

Kimeidhinishwa na KICD

• Elimu endelevu

Mwanafunzi anapoendelea kutumia

nomino za ngeli ya KU-KU kwa

usahihi atayaboresha mawasiliano

yake shuleni na nje ya shule.

Uhusiano na maadili

• Uzalendo

Unakuzwa mwanafunzi anapofanya

kazi pamoja na wenzake wa asili

mbalimbali kwenye vikundi kutunga

sentensi sahihi katika ngeli ya KU-

KU.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapotunga sentensi

sahihi katika ngeli ya KU-KU. Pia,

anapotumia lugha ya adabu na

kuwapa wenzake fursa ya kuchangia

majadiliano yao.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hufunza umoja na wingi

wa sentensi kwa kuzingatia ngeli.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kutokana na mwanafunzi kufahamu

matumizi ya ngeli kwa usahihi atatumia

lugha kwa ufasaha hivyo kuimarisha

mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye changamoto za

kusikia wanaweza kutumia vifaa

maalum vya kuwasaidia kusikia.

Wasio na uwezo wa kusikia

kabisa watumie lugha ishara

katika ujifunzaji wao. Mshirikishe

mfasiri wa lugha ishara hapa

iwapo huifahamu lugha hiyo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona watumie mashine za

breli katika ujifunzaji wao. Pia,

wanaweza kusikiliza maelezo

kuhusu sentensi za ngeli ya KU-

KU yakitolewa na mwalimu au

wanafunzi wenzao na kujifunza.

• Wanafunzi wasioelewa kwa

urahisi wanayofundishwa

watengewe muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

Wanafunzi wanaong’amua kwa

upesi wanayofundishwa darasani

wapewe shughuli zaidi za kutunga

kifungu kifupi wakitumia nomino

za ngeli ya KU-KU. Pia, wanaweza

kuwasaidia wenzao wanaojifunza

polepole.

4.2.1 Umoja na wingi wa

sentensi: Ngeli ya KU-KU

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 86-87)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu ngeli ya KU-KU

ili kuweza kuwafaa wanafunzi darasani

wakati wa ujifunzaji. Vilevile,

• Andaa kapu lenye kadi zilizoandikwa

nomino za ngeli ya KU-KU.

• Hakikisha mashine za breli ziko katika

hali nzuri ya kutumiwa na wanafunzi

wasio na uwezo wa kuona.

• Mshirikishe mfasiri wa lugha ishara ili

awasaidie wanafunzi wasio na uwezo

wa kusikia au kuzungumza.

119

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 86

2. Kapu lenye kadi zilizoandikwa

nomino za ngeli ya KU-KU

3. Breli

4. Mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa

kuwashirikisha wanafunzi katika

shughuli ya 1. Waongoze wanafunzi

kutunga sentensi sahihi wakitumia

nomino za ngeli ya KU-KU

walizoandika katika kazi ya ziada

ya kipindi kilichotangulia. Tathmini

sentensi za wanafunzi. Hakikisha ni

sahihi kisarufi.

• Waelekeze wanafunzi wapigie mistari

viambishi vya ngeli ya KU-KU katika

sentensi walizotunga kisha wavijadili.

Wanafunzi wabaini kuwa viambishi

vipatanishi vya ngeli ya KU-KU ni

ku- katika umoja na ku- katika wingi.

Mfano: 1. Kusoma kwingi kulimfanya

apite mtihani. – Kusoma kwingi

kuliwafanya wapite mitihani.

2. Kulima kwake kunafaa katika

shamba hili. – Kulima kwao kunafaa

katika mashamba haya.

• Katika shughuli ya 2, waelekeze

wanafunzi katika kuucheza mchezo

wa kuchopoa kadi kutoka kapuni.

Hakikisha umeandaa kadi hizi

mapema kabla ya kipindi hiki ili

kuhifadhi wakati. Mwanafunzi

mmoja achopoe kadi iliyoandikwa

nomino ya ngeli ya KU-KU kutoka

kapuni kisha wanafunzi wengine

watunge sentensi katika umoja

na wingi wakitumia nomino

iliyoandikwa kwenye kadi hiyo.

• Mwanafunzi mmoja aandike ubaoni

sentensi iliyotungwa na kupigia

mistari viambishi vya ngeli ya KU-

KU. Wanafunzi wengine wasome

sentensi hiyo na kuitathmini.

Tathmini sentensi za wanafunzi.

Hakikisha kuwa ni sahihi kisarufi na

zina maana.

• Mchezo huu uendelee hadi kadi

zote kapuni ziishe. Mchezo huu

utawasaidia wanafunzi kuweza

kutunga sentensi sahihi katika ngeli

ya KU-KU na kutambua viambishi

vyake sahihi.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada.

Tathmini iwapo kazi hii imefanyika

kabla ya kipindi kingine kuanza.

Kubali vitenzi vyovyote vitano

vinavyorejelea usafi wa mtu binafsi.

Tathmini vitenzi vilivyobadilishwa

na kuwa katika ngeli ya KU-KU na

usahihi wa sentensi zilizotungwa

katika umoja na wingi. Mfano: oga

(kitenzi) – kuoga (nomino), Kuoga

kwangu kulinisaidia. (sentensi katika

umoja) – Kuoga kwetu kulitusaidia.

(sentensi katika wingi).

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua viambishi

vipatanishi vya ngeli ya KU-KU

kwenye sentensi.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

120

Kimeidhinishwa na KICD

wa kutunga sentensi sahihi

akitumia ngeli ya KU-KU katika

umoja na wingi akizingatia

upatanisho sahihi wa kisarufi.

Shughuli ya nje ya darasa

Shirikiana na mamlaka ya shule,

mamlaka ya eneo la shule yenu pamoja

na wanafunzi kupanda miti katika

eneo lililo karibu na shule yenu. Kila

mwanafunzi angalau apande mti mmoja.

Shughuli hii itakuza uthamini wao

wa mazingira pamoja na kufahamu

umuhimu wa kuyatunza mazingira.

Pia, unaweza kuwashirikisha

wanafunzi katika kulifagia soko lililoko

karibu na shule yenu. Hakikisha

wanafunzi wanazingatia usalama wao

wakati wa shughuli hii. Wanafunzi

wawaeleze wanajamii umuhimu wa

kuyatunza mazingira yao. Shughuli hii

itawahamasisha wanajamii kuyatunza

mazingira yao kwa manufaa yao

wenyewe.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali nahau zozote tatu zinazohusu

usafi na mazingira na maana zao.

2. Tathmini maelezo ya mwanafunzi.

Kwa mfano: ili kujikinga na maradhi

mbalimbali, kuepuka hatari na ajali,

kupata hewa safi, kuepuka vifo vya

watu na wanyama n.k.

3. Mahali pa kupata matini za kusoma

ni kama vile: kwenye vitabu,

majarida, magazeti na mtandaoni.

4. Tathmini insha ya mwanafunzi.

Hakikisha imezingatia mada lengwa,

muundo na mtindo wa kuandika

insha ya maelezo. Pia, hakikisha

haijapungua maneno 150.

5. a) Kuoga kwao kulizuia harufu mbaya.

b) Kunyunyizia mimea maji kunafaa.

c) Kufagia huko kunatifua mavumbi.

d) Kunawa mikono kwao kulizuia

kipindupindu.

121

Kimeidhinishwa na KICD

NDEGE WA PORINI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 89-101)

Utangulizi

Ndege wa porini ni viumbe wenye

mabawa ambao hawaishi nyumbani.

Dini nyingi huamini kuwa Mungu ndiye

muumba wa viumbe hawa. Baadhi ya

ndege wa porini kama vile tai, mwewe,

bundi, kasuku, chiriku n.k. huishi mitini

na huweza kupaa juu angani. Ndege

hawa hujenga viota vyao mitini. Hawa

hula nafaka, wadudu wadogo wadogo,

mimea, mbegu na matunda mbalimbali.

Ndege wengine kama vile heroe na

korongo huishi majini. Ndege wa majini

hula samaki, wadudu wadogo wadogo na

mimea. Ndege huwa kivutio cha watalii

nchini kwetu. Watalii hutoka sehemu

mbalimbali kuja kuwaona ndege wetu

hivyo kuuboresha uchumi wa taifa letu.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Visawe: Visawe vya maneno matatu),

Kusoma kwa ufahamu (Mchezo wa

kuigiza), Kuandika insha za masimulizi

na Sarufi (Mnyambuliko wa vitenzi: Kauli

za kutendewa, kutendeka na kutendana).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 89-91)

Visawe

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno matatu yenye

maana sawa katika kundi la

maneno.

b) Kutumia visawe ifaavyo katika

mawasiliano.

c) Kuthamini matumizi ya maneno

matatu yenye maana sawa katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, visawe ni nini?

2. Unajua visawe vipi katika

Kiswahili?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Umilisi huu utakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kufikiria sana kuhusu

maneno matatu yaliyo na maana sawa

pamoja na maana hiyo. Kufikiria

122

Kimeidhinishwa na KICD

huku kutamwezesha kutatua matatizo

yanayomkumba na yanayoikumba

jamii kadri ya uwezo wake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu utakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kujadili

kuhusu maana za maneno matatu

yenye maana sawa.

Huu utakuzwa mwanafunzi

anapotunga sentensi sahihi kwa

maneno yake mwenyewe akitumia

visawe sahihi bila kunakili sentensi za

wenzake.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutafuta maana za

visawe vya maneno matatu kwenye

kamusi au mtandaoni akiwa shuleni

na nje ya shule. Pia, anapoendelea

kutumia visawe katika kuyaboresha

mawasiliano yake.

(e) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutambua visawe vya maneno matatu

kutoka kwenye kundi la maneno na

kueleza maana yavyo. Pia, anapoweza

kutunga sentensi sahihi akitumia

visawe.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Mwanafunzi anapofahamu maana za

visawe mbalimbali ataweza kuvitumia

kuboresha mawasiliano yake.

• Utunzaji wa mazingira

Utunzaji huu unadhihirika

mwanafunzi anapofahamu kuwa

makao ya ndege wengi wa porini

ni msituni kwenye miti hivyo

atahakikisha mazingira yanatunzwa

vilivyo.

• Umoja wa kijamii na uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa asili

mbalimbali kufanya shughuli za

ujifunzaji katika vikundi kwa amani.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya

wenzake wakiwa katika vikundi

kuhusu ndege mbalimbali wa

porini. Pia, anapotumia lugha ya

adabu kuwasiliana na wenzake na

kuwapa fursa ya kuchangia katika

majadiliano.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua

ugomvi wanapojadili visawe vya

maneno matatu na ndege wa porini.

• Uaminifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi kwa maneno yake mwenyewe

akitumia visawe vya maneno matatu

bila kunakili sentensi za wenzake.

• Uzalendo

Uzalendo unakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake wa asili

mbalimbali katika vikundi kujadili

ndege wa porini na maana za visawe

vya maneno matatu.

123

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mafunzo kuhusu

visawe mbalimbali na majina ya

ndege wa porini.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili lina mada zinazoangazia

ndege wa porini.

3. Somo la Jamii

Somo hili hushughulikia utalii

kutokana na ndege wa porini.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakuwa kielelezo kwa

wanajamii wenzake anapotumia lugha

kwa ufasaha na maneno tofauti yenye

maana moja kujieleza. Pia, ataifahamisha

jamii kuhusu utalii wa ndege wa porini

na jinsi ya kuyatunza mazingira.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

Ili kuweza kufanikisha ujifunzaji wa kila

mwanafunzi,

• Unaweza kumhusisha mfasiri wa

lugha ishara ili kuwasiliana na

wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia

na kuzungumza.

• Washirikishe wanafunzi wote

wanaojifunza na kuvielewa visawe

vya maneno matatu kwa haraka na

wepesi katika kuwafunza wenzao

wanaojifunza na kuelewa polepole.

• Hakikisha kuwa wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona wana mashine za

breli ili kufanikisha ujifunzaji wao.

Pia, wanaweza kusikiliza maelezo

kuhusu maana za visawe vya maneno

matatu yakitolewa na mwalimu au

wanafunzi wenzao.

• Weka rekodi za wanafunzi wenye

changamoto za kiafya au kisaikolojia

ili ujue jinsi ya kuwashughulikia

nyakati za dharura. Pia, ni vyema

uwe na stadi za kuwapa wanafunzi

hao huduma ya kwanza iwapo

watakabiliwa na tatizo wakiwa

darasani.

1.1 Visawe vya maneno

matatu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 89-91)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli za ufunzaji pamoja na ujifunzaji

huimarishwa ikiwa mwalimu na wanafunzi

watakuwa wamejiandaa ipasavyo kabla ya

kipindi kuanza.

• Unaweza kuandaa michoro au

picha za kuonyesha visawe vya

maneno matatu, kwa mfano: picha

za nyumba, barabara, pesa n.k. ili

zikusaidie katika ufunzaji wako.

• Andaa michoro au picha za ndege

mbalimbali wa porini.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ili zitumiwe

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara mapema kuhusu somo hili

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

• Hakikisha kuwa una kamusi ya

Kiswahili na kamusi ya visawe

zitakazokusaidia katika ufunzaji.

124

Kimeidhinishwa na KICD

ya michoro hiyo yaliyo sahihi na

ambayo ni visawe. Mwanafunzi

atumie visawe hivyo kutunga

sentensi sahihi. Abadilishane daftari

na mwanafunzi mwenzake ili

watathmini na kusahihisha sentensi

zao. Tathmini sentensi za wanafunzi.

Mifano tarajiwa: 1. Mwewe anaishi

kwenye msitu/pori/mwitu. 2. Kiingilio

cha mbuga hii ni pesa/ngwenje/fulusi

kidogo. 3. Hii ni nyumba yangu./Haya

ni makao/maskani yangu.

4. Msichana/banati/binti huyu

anapenda kuwatazama heroe majini.

Tathmini sentensi atakazotunga

mwanafunzi.

• Katika shughuli ya 3, mwelekeze

mwanafunzi kutambua visawe vya

maneno matatu kutoka kwenye

mti maneno ulio kitabuni mwake.

Majibu tarajiwa: Mungu/Mola/

Maulana, mja/binadamu/mtu,

mwandani/sahibu/rafiki, pori/

mwitu/msitu. Akiwa na mwanafunzi

mwenzake wajadili maana za maneno

waliyochagua. Wanaweza kutumia

kamusi ya Kiswahili kupata maana

hizo. Tathmini maana ambazo

wataeleza ili kuhakikisha ni sahihi.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na uwezo wao ili

wafanye shughuli ya 4. Wanafunzi

wataje mifano ya visawe vya maneno

matatu kisha wajadili maana za

visawe hivyo. Wanaweza kutumia

kamusi za Kiswahili. Tathmini

maelezo yao ili kuhakikisha ni sahihi.

• Kila mwanafunzi atunge sentensi

sahihi kwa kutumia visawe

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 89

2. Picha au michoro ya kuonyesha

visawe vya maneno matatu

3. Picha au michoro ya ndege wa

porini

4. Kamusi ya Kiswahili, breli

5. Kamusi ya visawe

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwauliza

wanafunzi wataje ndege wowote wa

porini wanaowajua. Wanafunzi waeleze

ndege wa porini ambao wamewahi

kuwaona na walikowaona.

• Katika shughuli ya 1, waulize

wanafunzi iwapo wanakumbuka

waliyojifunza katika gredi ya nne

kuhusu maana ya visawe. Wanafunzi

waelezane maana ya visawe na wataje

mifano miwili ya visawe vya maneno

mawili wanavyokumbuka. Tathmini

maelezo na mifano ya wanafunzi.

Visawe ni maneno yaliyo na maana

sawa, kwa mfano: kinyonga – lumbwi,

ndovu – tembo, ndege – nyuni n.k.

• Waelekeze wanafunzi wakiwa

wawiliwawili watambue visawe

katika shughuli ya 2. Wataje majina

ya michoro iliyo vitabuni mwao.

Waongoze wanafunzi kutambua

visawe vya maneno matatu kutokana

na michoro husika. Majibu tarajiwa:

msitu/pori/mwitu, pesa/ngwenje/

fulusi, nyumba/maskani/makao,

msichana/banati/binti.

• Wanafunzi wawasomee wenzao

visawe walivyotaja ili wavitathmini

na kujifunza. Kubali majina yote

125

Kimeidhinishwa na KICD

walivyotaja na kuwasomea wenzake

katika kikundi chao. Wenzake

watathmini sentensi hizo na

wajifunze. Tathmini sentensi za

wanafunzi ili kuhakikisha ni sahihi

kisarufi.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada

atakayofanya akisaidiwa na mzazi

au mlezi wake. Tathmini sentensi za

mwanafunzi. Majibu tarajiwa:

1. Njia/baraste/ghurufa ya kwenda

sokoni huwa na kanga wengi.

2. Msichana/banati/binti huyu

anaogopa mlio wa bundi.

3. Mungu/Mola/Jalali/Maulana

aliumba ndege wa porini na wa

nyumbani.

4. Kasuku wengi wamejaa katika

msitu/mwitu/pori hii.

5. Mwewe amepaa juu ya nyumba/

makao/maskani/auta yao.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91-93)

Kusoma kwa ufahamu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua mchezo wa kuigiza

katika matini.

b) Kusoma mchezo mfupi wa

kuigiza kwa ufasaha.

c) Kueleza maana ya msamiati

uliotumiwa katika mchezo wa

kuigiza.

d) Kuonyesha ufahamu wa mchezo

wa kuigiza kwa kujibu maswali.

e) Kuigiza mchezo mfupi ili kukuza

uwezo wa kujieleza.

f) Kufurahia kusoma michezo na

kuigiza.

Maswali dadisi

1. Je, mchezo wa kuigiza ni nini?

2. Umewahi kusoma michezo ipi ya

kuigiza?

3. Unakumbuka nini katika mchezo

wa kuigiza uliowahi kuusoma au

kuutazama?

4. Kusoma michezo ya kuigiza kuna

umuhimu gani kwako?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Mawasiliano na ushirikiano

unakuzwa kupitia kwa wanafunzi

kufanya shughuli mbalimbali kwa

kushirikiana katika vikundi. Kusoma

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anafahamu maana ya visawe.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutambua maneno

matatu yenye maana sawa katika

kundi la maneno.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kueleza maana za visawe

vya maneno matatu kwa usahihi.

4. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutumia visawe vya

maneno matatu kutunga sentensi

sahihi na katika mawasiliano.

5. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anafahamu ndege wa porini.

126

Kimeidhinishwa na KICD

• Uraia

Huu unakuzwa wanafunzi wa asili

mbalimbali wanapofanya shughuli

za ujifunzaji kwa ushirikiano katika

vikundi kwa kuigiza na kubuni

michezo ya kuigiza. Wakosoane na

kukubaliana bila fujo ili kuonyesha

uraia mwema.

• Elimu ya maendeleo endelevu

Suala hili linashughulikiwa

mwanafunzi anapowathamini

ndege wa porini na kuwahamasisha

wenzake kuyatunza mazingira.

• Elimu ya mazingira

Suala hili linashughulikiwa

mwanafunzi anapofahamu kuwa

makao ya ndege wa porini ni mwituni

hasa mitini hivyo kuwahamasisha

wenzake na jamii kuyatunza

mazingira.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Mwanafunzi ayaheshimu maoni ya

wenzake katika shughuli za vikundi.

Ashirikiane na wanafunzi wenzake

kwa kutumia lugha ya adabu na

kuwapa wenzake fursa ya kuchangia

katika majadiliano yao. Pia, aonyeshe

uthamini wa ndege wa porini nchini.

• Umoja na amani

Mwanafunzi ashirikiane na wenzake

katika shughuli za vikundi za kusoma

na kuigiza michezo ya kuigiza kwa

amani bila kuzua fujo.

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kuyatunza mazingira na

kuwahamasisha wenzake na jamii

michezo ya kuigiza na kuiigiza

darasani. Pia, kuwasiliana na kufanya

kazi ya ziada pamoja na walezi wao.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi

atatarajiwa kutafuta mtandaoni

au kwenye runinga mchezo wa

kuigiza unaoigizwa kwa Kiswahili

na kuujadili akiwa na mlezi wake.

Itambidi atumie vifaa vya kidijitali

kutekeleza shughuli hii hivyo kukuza

ujuzi wake.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutafuta michezo

mingine ya kuigiza kwenye makala

mbalimbali, runingani au mtandaoni

ili kujifunza zaidi.

(d) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoigiza

michezo ya kuigiza akiwa shuleni na

nje ya shule pamoja na kubuni michezo

ya kuigiza kwa kuzingatia miktadha na

mada mbalimbali.

(e) Kujiamini na kujithamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuigiza michezo ya kuigiza kwa

ustadi na kwa lugha sahihi na fasaha.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinadhihirika mwanafunzi

anapojifunza uigizaji hodari kwa

lugha fasaha. Ataweza kujitegemea

baadaye kwa kuwa mwigizaji

mashuhuri wa michezo ya kuigiza na

drama na kuyakimu mahitaji yake.

127

Kimeidhinishwa na KICD

kufanya hivyo ili kuhifadhi makao

ya ndege wa porini. Pia, avitunze

vifaa vyake vya kujifunzia pamoja

na kukamilisha kazi zake kwa wakati

ufaao.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya pia hushughulikia

kusoma na kuigiza michezo ya

kuigiza na upanuzi wa msamiati.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili lina mada zinazoangazia

ndege wa porini.

3. Somo la Jamii

Somo hili hushughulikia ndege wa

porini kama kivutio cha watalii

nchini ili kuboresha uchumi wa taifa.

Mapendekezo ya shughuli za kijamii

zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atakuwa kielelezo kwa

wenzake shuleni na nje ya shule

katika usomaji na uigizaji wa michezo

ya kuigiza.

• Pia, mwanafunzi ataweza

kuwahamasisha watu katika jamii

kuhusu umuhimu wa kuyatunza

mazingira ili kuhifadhi makao na

lishe ya ndege wa porini.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

Ili kuweza kufanikisha ujifunzaji wa kila

mwanafunzi,

• Unaweza kumshirikisha mfasiri

wa lugha ishara ili kuwasiliana

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza. Pia, unaweza

kuwaeleza maana ya mchezo wa

kuigiza na wakawasikiliza wenzao

wakisoma mchezo wa kuigiza.

• Hakikisha wanafunzi wasio na uwezo

wa kuona wana mashine za breli zilizo

katika hali nzuri ili waweze kusoma

na kubuni michezo ya kuigiza.

• Washirikishe wanafunzi wanaong’amua

wanayojifunza haraka katika

kuwafunza wenzao wanaojifunza

polepole.

• Mwalimu awashughulikie wanafunzi

wengine walio na matatizo

mbalimbali ya kiafya na kisaikolojia

kadri ya uwezo wake.

2.1 Mchezo wa kuigiza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91-93)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 3)

Fanya utafiti zaidi kuhusu michezo

mbalimbali ya kuigiza ili kufanikisha

ufunzaji wako. Pia,

• Andaa nakala za matini

mbalimbali zilizo na michezo

ya kuigiza pamoja na maandishi

mengine ambazo utawapa

wanafunzi darasani ili watambue

matini zinazohusu michezo ya

kuigiza.

• Unaweza kurekodi vipindi vya

Kiswahili ambavyo ni michezo

ya kuigiza na ukawaonyesha

wanafunzi darasani.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara mapema kuhusu somo hili

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

128

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91

2. Rekodi za vipindi vya Kiswahili

(michezo ya kuigiza)

3. Mfasiri wa lugha ishara

4. Projekta, breli na tarakilishi.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo kwa kuwaelekeza

wanafunzi washiriki katika

majadiliano katika shughuli ya 1.

Wapange katika vikundi kulingana

na uwezo na idadi yao kisha wajadili

kuhusu vipindi ambavyo wanapenda

kutazama kwenye vyombo vya

kidijitali. Wataje majina ya wahusika

kwenye vipindi hivyo, maudhui ya

vipindi hivyo na watoe sababu zao za

kuvipenda vipindi hivyo. Hakikisha

wanajadili vipindi vilivyo na maudhui

chanya. Tathmini majadiliano ya kila

kikundi.

• Katika shughuli ya 2, wape wanafunzi

nakala za matini mbalimbali ulizoandaa

mapema zilizo na michezo ya kuigiza

na maandishi mengine ili wasome na

kutambua matini zinazohusu michezo

ya kuigiza.

• Waelekeze wanafunzi kujadili tabia za

wahusika na ujumbe katika michezo

ya kuigiza waliyotambua. Tathmini

majadiliano ya wanafunzi katika

vikundi vyao. Wakosoe wanapokosea.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

viwili kisha uwaongoze kusoma

mchezo wa kuigiza ulio vitabuni

mwao katika shughuli ya 3. Kikundi

kimoja kiwakilishe mhusika Dennis

na kikundi cha pili kiwakilishe

mhusika Farida. Hakikisha wanafunzi

wanasoma kwa usahihi na ufasaha.

Rekebisha makosa yoyote ya

kimatamshi.

• Wanafunzi wajadili ujumbe uliopo

katika mchezo wa kuigiza waliosoma.

Mchezo huo unahusu Dennis ambaye

amewahi kuwaona ndege wa porini

na Farida ambaye hajawahi kuwaona

ndege wa porini. Tathmini maelezo ya

wanafunzi.

• Wanafunzi waeleze maana za maneno

yaliyokolezwa rangi nyeusi kwenye

mchezo wa kuigiza waliosoma.

Watumie kamusi za Kiswahili.

• Waongoze wanafunzi kuandika

visawe vya maneno yaliyopigiwa

mistari katika mchezo waliosoma.

Majibu tarajiwa: Mungu/Rabana/

Maulana/Jalali, rafiki/mwandani,

pori/mwitu.

• Wanafunzi wakiwa wawiliwawili

waigize mchezo wa kuigiza

waliosoma. Tathmini uigizaji wao na

mazungumzo yao.

• Katika shughuli ya 4, wanafunzi

watunge michezo ya kuigiza

wakitumia ndege wa porini kuwa

wahusika na kuihariri. Tathmini

maendeleo yao katika vikundi vyao.

• Waelekeze kuigiza michezo ya kuigiza

waliyobuni huku wanafunzi wenzao

wakiwatazama, wakiwasikiliza na

kutathmini maigizo yao. Tathmini

maigizo na mazungumzo ya kila

kikundi.

129

Kimeidhinishwa na KICD

• Mwelekeze kila mwanafunzi

jinsi atakavyofanya kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Tathmini iwapo kazi hii ilifanyika

kabla ya kipindi kingine kuanza.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Unajengeka mwanafunzi

anapoandika insha ya masimulizi

kuhusu ndege wa porini kwa

kubuni matukio yake mwenyewe

kwa maneno yake mwenyewe bila

kunakili insha za wenzake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa wanafunzi

wanaposhirikiana katika vikundi

kujadili muundo, mtindo na mada

mbalimbali za kuandika insha ya

masimulizi. Wanapoandika insha na

kuwasomea wenzao wanakuza uwezo

wao wa kuwasiliana.

Ujuzi huu utakuzwa mwanafunzi

atakapofanya kazi ya ziada kwa

kuandika insha ya masimulizi

(kuhusu umuhimu wa ndege wa

porini) kwenye tarakilishi na

kuwatumia wenzake na mwalimu

mtandaoni ili waitathmini. Pia,

anaweza kutumia intaneti kutafuta

picha na maelezo kuhusu ndege

mbalimbali wa porini.

(d) Kujiamini

Unajengeka mwanafunzi anapoweza

kuandika insha ya masimulizi kuhusu

ndege wa porini kwa kubuni matukio

yake mwenyewe na kuwasomea

wenzake darasani na nyumbani.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Unakuzwa wanafunzi wa asili

mbalimbali wanapofanya kazi kwa

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kutambua mchezo wa

kuigiza katika matini mbalimbali.

2. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kusoma mchezo wa

kuigiza kwa ufasaha na kueleza

maana za msamiati mpya

uliotumiwa.

3. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kubuni mchezo wa

kuigiza na kuuigiza kwa ustadi

akiwa na wenzake.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 94-96)

Kuandika insha

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kueleza sifa za insha ya masimulizi

ili kuibainisha.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa

kufuata kanuni zifaazo.

c) Kuchangamkia utunzi mzuri.

Maswali dadisi

1. Insha ya masimulizi ni ipi?

2. Unakumbuka jinsi ya kuandika

insha ya masimulizi?

3. Je, wewe huzingatia mambo gani

unapoandika insha ya masimulizi?

130

Kimeidhinishwa na KICD

kushirikiana katika vikundi licha ya

tofauti zao anuwai.

• Stadi za maisha

Kutokana na insha za masimulizi

kuhusu ndege wa porini,

mwanafunzi atafahamu kuwatunza

na kuwathamini ndege wa porini.

Kwa hivyo, anaweza kufanya kazi

na serikali, mashirika ya kuhifadhi

ndege wa porini na katika mbuga

mbalimbali.

Mwanafunzi ataweza kuwafundisha

wanajamii kuhusu umuhimu wa

kuwathamini ndege wa porini.

• Elimu ya mazingira

Mwanafunzi atafahamu umuhimu

wa kuyatunza mazingira kwani

ndiyo maskani ya ndege wa porini.

Pia, ataihamasisha jamii kuhusu

umuhimu wa kuyatunza mazingira

na kuwalinda ndege wa porini.

Uhusiano na maadili

• Uzalendo

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kujadili na kuandika insha za

masimulizi. Pia, kuwathamini ndege

wa porini pamoja na kuyatunza

mazingira ni ishara ya uzalendo.

• Amani na umoja

Maadili haya yatakuzwa mwanafunzi

anapotambua na kujadili insha ya

masimulizi akiwa na wenzake katika

vikundi na kuweza kutumia maneno

ya heshima kuwasiliana bila kuzua

fujo.

• Heshima na upendo

Mwanafunzi anapoyaheshimu maoni

ya wenzake katika vikundi kuhusu

ndege wa porini na kutumia lugha ya

adabu kuwasiliana. Pia, anapowapa

wenzake fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Uaminifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

insha ya masimulizi inayohusu

ndege wa porini akiwa peke yake bila

kunakili insha za wenzake.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya kuandika.

2. Somo la Jamii

Somo hili linafundisha kuhusu

ndege wa porini na umuhimu wao

kama kivutio cha watalii nchini. Pia,

uhifadhi wa mazingira hufundishwa

katika somo hili.

3. Sayansi na Teknolojia

Somo hili linafundisha kuhusu

utunzaji wa ndege wa porini,

umuhimu wao na mazingira yao.

Pia, utunzaji wa mazingira hufunzwa

katika somo hili.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atawahamasisha

wenzake shuleni na nyumbani

kuhusu umuhimu wa kuhifadhi

mazingira na kuwatunza ndege wa

porini.

131

Kimeidhinishwa na KICD

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa

kuona watambue maelezo kuhusu

muundo na mtindo wa kuandika

insha ya masimulizi kwa kutumia

breli. Pia, wanaweza kukusikiliza

ukiyasoma maelezo hayo au

yakisomwa na wenzao darasani ili

wajifunze.

• Wanafunzi walio na changamoto

za viungo vya mwili kama vile

mikono wasaidiwe kuandika kwa

kutumia viungo vingine vya mwili

walivyozoea kutumia.

• Mwalimu awe mvumilivu ili aweze

kuwasaidia wanafunzi wanaochukua

muda mrefu kujifunza uandishi wa

insha ili waweze kujifunza bila kukata

tamaa.

• Mwalimu atambue hatua yoyote

inayopigwa na mwanafunzi

anayejifunza kuandika insha

polepole.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuongea au kusikia wanaweza

kusaidiwa na mfasiri wa lugha ishara

kujifunza.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona ili kujifunza.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara kuhusu funzo hili ili

ajiandae vilivyo.

• Unaweza kuandaa chati yenye

insha ya masimulizi itakayokuwa

kielelezo kwa wanafunzi wakati

wa ufunzaji darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 94

2. Picha au michoro ya aina

mbalimbali za ndege wa porini

3. Chati yenye insha kielelezo (insha

ya masimulizi)

4. Mfasiri wa lugha ishara, breli

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza somo hili kwa kuwauliza

wanafunzi wataje aina mbalimbali za

insha wanazofahamu. Tathmini majibu

ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 1, waongoze

wanafunzi wakiwa wawiliwawili

wajadiliane kuhusu maana ya insha

ya masimulizi kama walivyojifunza

hapo awali. Insha ya masimulizi

huandikwa kwa mtindo na muundo

maalum wa kusimulia matukio fulani.

Wanafunzi wajadili sifa za insha ya

masimulizi pamoja na kueleza tofauti

zilizopo kati ya insha za masimulizi

na insha nyingine wanazofahamu.

Tathmini maelezo ya wanafunzi.

Insha za masimulizi huhusisha

kusimulia matukio kwa njia ya

kinathari.

3.1 Kuandika: Insha za

masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 94-96)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu uandishi bora wa

insha za masimulizi pamoja na ndege wa

porini. Pia,

• Andaa picha au michoro ya aina

mbalimbali za ndege wa porini.

132

Kimeidhinishwa na KICD

• Wapange wanafunzi katika vikundi

ili washiriki katika shughuli ya

2. Waelekeze wanafunzi kuelezana

kuhusu majina, sifa, vyakula na

upekee wa ndege walio vitabuni

mwao.

• Majibu tarajiwa: a) bundi –

anaaminiwa kuwa na mlio wa

kuleta msiba, ana macho makubwa,

anafanana na paka usoni, hula

wanyama na wadudu wadogo wadogo

b) mwewe – ana kidona chenye

ncha kali, hupenda kula vifaranga,

wanyama wadogo wadogo, wadudu

na nafaka c) tai – hupaa juu sana

angani, ana mabawa makubwa,

hula wanyama wadogo, wadudu na

samaki d) kasuku - yeye huvutia kwa

rangi zake mbalimbali, anajulikana

kwa uwezo wake wa kuiga sauti,

hula wanyama wadogo, wadudu,

nafaka, mabaki ya vyakula e) chiriku

– anajulikana kwa kupenda kuimba

sana, hula wadudu na nafaka f)

njiwa - anajulikana kwa upole wake,

hula wadudu na nafaka.

• Katika shughuli ya 3, waelekeze

wanafunzi kujadili matukio katika

michoro iliyo vitabuni mwao wakiwa

katika vikundi. Waandike vidokezo

kutokana na michoro hiyo kisha

wajadili muundo wa kuandika insha

ya masimulizi.

• Kila mwanafunzi avitumie vidokezo

walivyoandika kutunga insha ya

masimulizi. Awasomee wenzake

insha aliyotunga ili waitathmini (kwa

kutumia vigezo vilivyotajwa vitabuni

mwao) na kujifunza. Tathmini insha

za wanafunzi.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

kazi ya ziada akisaidiwa na mzazi au

mlezi wake. Tathmini iwapo kazi hii

imefanyika kabla ya kipindi kijacho.

Mwanafunzi akutumie mtandaoni

insha aliyobuni kuhusu umuhimu

wa ndege wa porini. Pia, hakikisha

ameandika majina ya ndege wa

porini kwenye daftari lake kutokana

na picha za ndege hao alizoziona

mtandaoni.

4. Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 96-101)

Mnyambuliko wa vitenzi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vitenzi katika kauli

za kutendewa, kutendeka na

kutendana katika matini.

Tathmini

1. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kueleza sifa za insha ya

masimulizi ili kuibainisha.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya

masimulizi kwa ubunifu

akizingatia kanuni zifaazo za

lugha, mtindo, muundo na

mpangilio mzuri wa mawazo.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuandaa vidokezo na

kuandika insha ya masimulizi kwa

kutumia matukio ya michoro.

133

Kimeidhinishwa na KICD

b) Kutumia vitenzi katika kauli

za kutendewa, kutendeka

na kutendana ipasavyo

anapowasiliana.

c) Kuchangamkia matumizi ya

vitenzi katika kauli za kutendewa,

kutendeka na kutendana katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Mnyambuliko wa vitenzi ni nini?

2. Je, vitenzi vinaweza kubadilika

vipi mwishoni ili kuleta maana

mbalimbali?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

changamoto

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiri kuhusu jinsi ya

kunyambua vitenzi katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana.

Pia, katika kutunga sentensi sahihi

kuhusu masuala mbalimbali akitumia

vitenzi vilivyonyambuliwa katika

kauli hizo.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Wanafunzi watashirikiana

kunyambua vitenzi katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana

wakiwa katika vikundi. Wanafunzi

watatunga sentensi na kusomeana ili

kuzitathmini hivyo kuboresha uwezo

wao wa kuwasiliana.

Unakuzwa wanafunzi wanapotumia

vifaa vya kidijitali kama vile tarakilishi

kuandika kifungu na kupigia mistari

vitenzi vilivyo katika kauli ya kutendeka

vilivyotumiwa katika kifungu hicho.

(d) Ubunifu

Unajengeka mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi sahihi na vifungu

kwa maneno yake mwenyewe kwa

kutumia vitenzi katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana.

(e) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu

kunyambua vitenzi katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana

na kuvitumia kutunga sentensi sahihi.

Pia, mwanafunzi anapoweza kutunga

sentensi sahihi na kuwasomea

wenzake anajithamini zaidi.

Uhusiano na masuala mtambuko

Masuala mbalimbali kama vile:

utunzaji wa mazingira, usalama,

lishe bora, magonjwa mbalimbali

na utunzaji wa wanyama

yatashughulikiwa mwanafunzi

anapotunga sentensi akitumia vitenzi

vilivyonyambuliwa katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana

kwa kurejelea masuala hayo.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unadhihirika mwanafunzi

anapovitunza vifaa vyake vya ujifunzaji.

Pia, anapotekeleza majukumu yake

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi.

• Amani na umoja

Maadili haya yatakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kutangamana kwa amani

na wenzake katika vikundi bila kuzua

ugomvi wowote.

134

Kimeidhinishwa na KICD

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kunyambua vitenzi katika

kauli za kutendewa, kutendeka na

kutendana na kuheshimu maoni

yao. Pia, anapotumia lugha ya adabu

kuwasiliana na wenzake pamoja na

kuwapa wenzake fursa ya kuchangia

katika majadiliano yao.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yana mada

zinazoangazia mnyambuliko wa

vitenzi.

• Masomo mengine yote hutumia

vitenzi vilivyonyambuliwa katika

matini zao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakapotumia sentensi zenye

vitenzi vilivyonyambuliwa katika kauli za

kutendewa, kutendeka na kutendana kwa

usahihi katika mawasiliano ataboresha

lugha na mawasiliano katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Mshirikishe mfasiri wa lugha ishara

iwapo una wanafunzi wasio na

uwezo wa kusikia au kuzungumza.

Pia, wanaweza kusikiliza maelezo

kuhusu mnyambuliko wa vitenzi

kutoka kwako au wanafunzi wenzao

ili kujifunza.

• Hakikisha kuna mashine za breli

zilizo katika hali nzuri ya kutumiwa

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona ili wajifunze. Pia, wanafunzi

hawa wanaweza kutolewa maelezo

kuhusu mnyambuliko wa vitenzi na

wakayasikiliza na kujifunza.

• Wanafunzi wanaochukua muda

kuelewa yale wanayofundishwa

watengewe muda zaidi baada ya

masomo jioni ili wajifunze zaidi.

Wanafunzi wanaoweza kuelewa

wanayofundishwa kwa wepesi

wapewe shughuli zaidi za ujifunzaji

au watumiwe kuwasaidia wenzao

wanaojifunza polepole.

• Mwalimu awe tayari kuwasaidia

wanafunzi wengine walio na

changamoto mbalimbali.

4.1 Kauli za kutendewa,

kutendeka na kutendana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 96-101)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 3)

Tafiti zaidi kuhusu mnyambuliko wa

vitenzi katika kauli za kutendewa,

kutendeka na kutendana kabla ya kipindi

ili uweze kumwelekeza mwanafunzi

vyema. Pia,

• Andaa chati iliyoandikwa vitenzi

mbalimbali vilivyonyambuliwa katika

kauli za kutendewa, kutendeka na

kutendana.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika na

wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

ili wajifunze.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 96

135

Kimeidhinishwa na KICD

2. Mfasiri wa lugha ishara, breli

3. Chati ambayo imeandikwa vitenzi

vilivyonyambuliwa.

Utaratibu wa ujifunzaji

Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wataje vitenzi mbalimbali

wanavyofahamu. Tathmini majibu yao.

Hakikisha maneno wanayotaja ni vitenzi.

• Waelekeze wanafunzi wote kufanya

shughuli ya 1 kwa kuwapanga katika

vikundi kulingana na uwezo na idadi

yao. Waulize wasome kisha wajadili

sentensi zilizo vitabuni mwao na

kuelezana ugunduzi wao. Vitenzi

katika sentensi hizo viko katika kauli

ya kutendewa. Kauli ya kutendewa

huonyesha kuwa kitendo kimefanyiwa

mhusika fulani.

• Waelekeze wanafunzi kufahamu jinsi

ya kunyambua vitenzi katika kauli ya

kutendewa. Mifano: imba – imbiwa,

andika – andikiwa, soma – somewa,

chora – chorewa, fuga – fugiwa n.k.

• Katika shughuli ya 2, waongoze

wanafunzi kukamilisha jedwali

lililo vitabuni mwao kwa kuandika

vitenzi katika kauli ya kutenda na

kutendewa. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

Majibu tarajiwa: c) kata d) abudiwa

e) jengewa f) fuliwa. Wanafunzi

wafahamu jinsi ya kunyambua

vitenzi katika kauli ya kutendewa.

Wajadiliane wakiwa wawiliwawili

mabadiliko kwenye vitenzi husika.

• Mwelekeze mwanafunzi afanye

shughuli ya 3. Aandike sentensi

zilizo kitabuni mwake upya katika

kauli ya kutendewa. Wanafunzi

wabadilishane madaftari ili

watathmini sentensi zao. Tathmini

sentensi zao. Hakikisha vitenzi viko

katika kauli ya kutendewa. Majibu

tarajiwa:

1. Waumini wanaombewa na padri.

2. Kifaranga amenyakuliwa na

mwewe.

3. Maji yananywewa na bundi.

4. Nyama inaliwa na tai.

5. Babu amebebewa mizigo na

watoto.

6. Ndege wale wanatibiwa na

daktari wa wanyama.

• Hitimisha kipindi hiki kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Mwanafunzi abuni kifungu

kifupi akitumia vitenzi katika kauli ya

kutenda na kutendewa.

Tanguliza kipindi cha pili kwa kumwuliza

mwanafunzi awasomee wenzake kifungu

alichotunga akitumia vitenzi katika kauli

ya kutenda na kutendewa katika kazi ya

ziada aliyopewa. Tathmini kifungu cha

mwanafunzi. Hakikisha ametumia vitenzi

katika kauli ya kutenda na kutendewa.

• Waelekeze wanafunzi wote wafanye

shughuli ya 4. Wapange katika

vikundi kulingana na uwezo na idadi

yao. Wajadili sentensi zilizo vitabuni

mwao kisha waelezane ugunduzi

wao. Vitenzi katika sentensi hizo

viko katika kauli ya kutendeka.

Waelekeze wanafunzi watambue jinsi

ya kunyambua vitenzi katika kauli ya

kutendeka.

136

Kimeidhinishwa na KICD

• Wafahamu kuwa kauli ya kutendeka

huonyesha vitendo ambavyo tayari

vishakamilika au vishatendeka.

Mifano: pika- pikika, andika –

andikika, fua – fulika, soma –someka,

chora – choreka n.k.

• Katika shughuli ya 5, waongoze

wanafunzi kukamilisha jedwali lililo

vitabuni mwao. Waandike vitenzi

katika kauli ya kutendeka. Tathmini

majibu yao. Majibu tarajiwa:

c) katika d) abudika e) jengeka

f) fulika. Wanafunzi wajadili mabadiliko

ya vitenzi katika kauli ya kutendeka.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 6 kwa kuandika sentensi

zilizo kitabuni mwake katika kauli ya

kutendeka. Wanafunzi wabadilishane

madaftari ili watathmini sentensi zao.

Hakikisha sentensi zao ziko katika

kauli ya kutendeka. Majibu tarajiwa:

a) Nyumba ya nyanya imejengeka.

b) Kifaranga amenyakulika.

c) Maji yamenyweka.

d) Nyama imelika.

e) Mizigo ya babu imebebeka.

f) Ndege wale wametibika.

• Hitimisha kipindi cha pili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Atunge kifungu kifupi akitumia

vitenzi katika kauli ya kutenda,

kutendewa na kutendeka.

Tanguliza kipindi cha tatu kwa

kuwauliza wanafunzi wawasomee

wenzao vifungu walivyotunga katika

kazi ya ziada. Tathmini vifungu vyao.

Hakikisha vimetumia vitenzi katika kauli

ya kutenda, kutendewa na kutendeka.

• Waongoze wanafunzi kufanya

shughuli ya 7 ambapo watajadili

sentensi zilizo vitabuni mwao kisha

waelezane ugunduzi wao wakiwa

katika vikundi. Waelekeze wanafunzi

kutambua kuwa vitenzi katika

sentensi hizo viko katika kauli ya

kutendana. Wanafunzi wafahamu

jinsi ya kunyambua vitenzi katika

kauli ya kutendana. Katika kauli hii,

watenda hufanyiana vitendo, mifano:

beba - bebana, soma – somana, chana

– chanana, suka – sukana, penda –

pendana n.k.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 8 kwa kukamilisha

jedwali lililo kitabuni mwake.

Tathmini majibu ya mwanafunzi.

Majibu tarajiwa:

b) chunga c) sukana d) oshana

e) jengana f) onana. Wanafunzi wajadili

mabadiliko ya vitenzi katika kauli ya

kutendeka.

• Katika shughuli ya 9, mwelekeze

mwanafunzi aunganishe sentensi

zilizo kitabuni mwake ili ziwe

sentensi moja moja. Wanafunzi

wabadilishane madaftari ili

watathmini sentensi zao. Hakikisha

sentensi zao ni sahihi kisarufi na

zimetumia vitenzi katika kauli ya

kutendana. Majibu tarajiwa:

1. Baba na mtoto wanapendana.

2. Mwalimu na mwanafunzi

wameonana.

3. Fahali na punda wamepigana.

4. Dada na kaka wamebebana.

5. Rita na Anita wanaoshana.

137

Kimeidhinishwa na KICD

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kuandaa mchezo

wa kuigiza kuhusu umuhimu wa

ndege wa porini. Waelekeze wanafunzi

kufanya mazoezi ya mchezo huo wa

kuigiza. Wanafunzi wapewe fursa ya

kuigiza mchezo huo wa kuigiza wakati

wa siku ya wazazi shuleni. Wanafunzi

wawahimize wazazi na wageni

watakaohudhuria siku hiyo umuhimu

wa kuwatunza na kuwathamini ndege

wa porini. Shughuli hii itakuza ujasiri wa

wanafunzi wa kuzungumza na kuigiza

mbele ya watu pamoja na kuboresha

mawasiliano yao. Pia, itakuza uzalendo

wao.

Majibu ya Zoezi la Mwisho wa

Sura

1. Kubali sentensi zozote zilizo sahihi

zilizotumia visawe vya maneno

matatu.

2. Kubali sifa zozote sahihi za korongo,

mbuni na heroe.

3. Tathmini mchezo wa kuigiza ambao

mwanafunzi atatunga. Hakikisha

unahusu ndege wa porini na ni sahihi

kisarufi na kimantiki.

4. Tathmini majibu ya mwanafunzi:

a) limiwa, limika, limana

b) fuga, fugika, fugana

c) nyoa, nyolewa, nyoana

d) tunza, tunziwa, tunzika

e) chora, choreka, chorana

• Hitimisha kipindi hiki kwa

kumhimiza mwanafunzi afanye

kazi ya ziada iliyo kitabuni mwake

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Abuni kifungu kifupi akitumia vitenzi

katika kauli ya kutenda, kutendewa,

kutendeka na kutendana.

• Wanafunzi wasomeane vifungu

walivyobuni ili kuvitathmini na

kujifunza kabla ya kipindi kingine

kuanza. Tathmini vifungu vyote vya

wanafunzi.

• Hakikisha vifungu vyao vimetumia

vitenzi katika kauli ya kutenda,

kutendewa, kutendeka na kutendana.

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kunyambua vitenzi

kwa usahihi katika kauli za

kutendewa, kutendeka na

kutendana.

2. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kutunga sentensi na

vifungu kwa usahihi akitumia

vitenzi katika kauli za kutendewa,

kutendeka na kutendana.

3. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kubadilisha sentensi

kutoka kauli moja hadi kauli

nyingine kwa usahihi.

138

Kimeidhinishwa na KICD

MAGONJWA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102-110)

Utangulizi

Magonjwa ni hali inayoufanya mwili

wa kiumbe kudhoofika na kukosa afya

njema. Magonjwa pia huitwa maradhi

au ndwele. Magonjwa huwafanya viumbe

kuwa wanyonge na kutoweza kutekeleza

kazi zao za kuyakidhi maisha yao. Ni

muhimu kwa mwanafunzi kufahamu

kuhusu magonjwa mbalimbali na

namna ya kuyazuia. Ufahamu huu

utamwezesha kuyatunza mazingira yake,

kuhifadhi usafi na kupata lishe bora.

Kujikinga dhidi ya magonjwa mbalimbali

kutamwezesha mwanafunzi kuwa na afya

njema shuleni na hata nyumbani.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Mazungumzo ya kimuktadha:

Mazungumzo katika miktadha rasmi),

Kusoma kwa mapana (Matini), Kuandika

insha za maelezo na Sarufi (Vinyume vya

vitenzi).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102-103)

Mazungumzo ya kimuktadha

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua miktadha rasmi

kunakotumiwa lugha rasmi ili

kukuza mawasiliano.

b) Kutumia lugha katika miktadha

rasmi ili kufanikisha mawasiliano.

c) Kuchangamkia matumizi ya lugha

katika miktadha rasmi.

Maswali dadisi

1. Ni wapi katika shughuli zetu za

kila siku tunaitumia lugha rasmi?

2. Je, unaweza kutambua lugha rasmi

katika mawasiliano?

3. Lugha rasmi ni lugha gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Ubunifu unakuzwa wakati ambapo

mwanafunzi anashiriki katika

maigizo ya mazungumzo katika

miktadha mbalimbali ili kubaini

miktadha rasmi.

139

Kimeidhinishwa na KICD

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kujadili

miktadha rasmi na kuigiza

mazungumzo katika miktadha

mbalimbali.

Uwazaji huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiria kuhusu lugha ya

kutumia katika miktadha rasmi na

miktadha isiyo rasmi ili kuitofautisha.

(d) Uraia na utangamano

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kujadiliana kuhusu miktadha rasmi

na kuiigiza.

(e) Kujiamini na kujithamini

Mwanafunzi atakuza umilisi

huu atakapoweza kuigiza

maigizo mbalimbali ya miktadha

tofautitofauti akitumia lugha rasmi

kwa usahihi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya afya

Inakuzwa mwanafunzi anapofahamu

magonjwa mbalimbali, njia za

kupata magonjwa hayo na jinsi ya

kujikinga dhidi yao. Ufahamu huu

utamwezesha mwanafunzi kujikinga

dhidi ya magonjwa mbalimbali

pamoja na kuwahamasisha

wanajamii wenzake. Pia, mwanafunzi

anapofahamu madhara ya matumizi

ya dawa za kulevya kwa afya pamoja

na umuhimu wa mazoezi ya viungo

vya mwili.

• Elimu ya mazingira

Njia mojawapo ya kupata magonjwa

mbalimbali ni kutokana na mazingira

machafu. Elimu ya mazingira itakuzwa

mwanafunzi atakapoyatunza mazingira

yake ili kuzuia magonjwa mbalimbali

kama vile kipindupindu.

• Stadi za maisha

Kuigiza kutamwezesha mwanafunzi

kuwasiliana kwa ufasaha na ukakamavu

hivyo kuyaboresha mawasiliano yake.

Pia, anaweza kuibukia kuwa mwigizaji

stadi wa kulipwa.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

wakati wa majadiliano na maigizo

mbalimbali. Pia, yanaweza kukuzwa

mwanafunzi anapotumia lugha

ya adabu kuwasiliana na kuwapa

wenzake fursa ya kuchangia katika

majadiliano na maigizo yao.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa wanafunzi

wanaposhirikiana katika vikundi

kwa amani bila kuzua ugomvi

wowote wanapojadiliana na kuigiza

mazungumzo katika miktadha rasmi.

• Uwajibikaji

Utakuzwa mwanafunzi anapofahamu

jukumu lake katika maigizo

mbalimbali na kulitekeleza kwa

ustadi. Pia, mwanafunzi anapomaliza

kazi zake kwa wakati ufaao.

140

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hufunza matumizi ya

lugha rasmi katika miktadha rasmi.

• Masomo mengine yote huangazia

miktadha rasmi na lugha itumikayo

kuyafunzia huwa rasmi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapotumia lugha kwa

ufasaha na heshima atakuwa kielelezo

cha jamii katika kuboresha mawasiliano

kwenye miktadha mbalimbali kwa

kutumia lugha ifaavyo.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

Ili kuweza kufanikisha ujifunzaji wa kila

mwanafunzi:

• Unaweza kumhusisha mfasiri

wa lugha ishara ili kuwasiliana

na wanafunzi wasioweza kusikia

au kuzungumza. Pia, wanafunzi

hawa wanaweza kusikiliza

maelezo kuhusu miktadha rasmi

kutoka kwako au wenzao ili

wajifunze.

• Hakikisha kuwa wanafunzi

wasio na uwezo wa kuona wana

mashine za breli ili kufanikisha

ujifunzaji wao.

• Washirikishe wanafunzi

wanaojifunza na kuelewa kwa haraka

na wepesi katika kuwafunza wenzao

wanaojifunza na kuelewa polepole.

• Washugulikie wanafunzi wenye

changamoto nyingine kadri

ya uwezo wako ili kufanikisha

ujifunzaji wao.

1.1 Mazungumzo katika

miktadha rasmi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102-103)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu miktadha mbalimbali

rasmi na lugha itumikayo ili kuwaelekeza

wanafunzi ipasavyo. Vilevile,

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumika na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Unaweza kuandaa video fupifupi

za mazungumzo ya watu wakiwa

katika miktadha mbalimbali

rasmi ili kukusaidia katika

ufunzaji wa mada hii.

• Unaweza kurekodi kipindi kutoka

kwenye runinga kinachoigizwa kwa

Kiswahili katika miktadha rasmi na

kuwaonyesha wanafunzi darasani

ili kufanikisha ujifunzaji wao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102

2. Rekodi za mazungumzo mbalimbali

rasmi na mashine za breli

3. Rekodi ya kipindi cha Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa kuwachezea

wanafunzi rekodi ya mazungumzo

rasmi iliyoambatanishwa na kitabu

hiki. Waelekeze wanafunzi watazame

na kujadili michoro iliyo vitabuni

mwao katika shughuli ya 1. Majibu

tarajiwa:

a) Daktari anazungumza na mgonjwa

141

Kimeidhinishwa na KICD

akimtibu (muktadha rasmi).

b) Chifu anawahutubia wanakijiji

(muktadha rasmi). c) Mwalimu

mkuu anawahutubia wanafunzi

kwenye gwaride (muktadha rasmi).

d) Wanafunzi wawili wanazungumza

(muktadha usio rasmi). Waelekeze

wanafunzi kutambua miktadha rasmi

na isiyo rasmi kutokana na michoro

waliyojadili.

• Wapange wanafunzi katika vikundi

vinne kisha kila kikundi kiigize

mazungumzo yanayoendelea katika

kila mchoro. Kila kikundi kiigize

mbele ya wanafunzi wenzao darasani.

Shughuli hii itakuza ujasiri wa

wanafunzi wa kuongea mbele ya watu

hivyo kujiamini na kujithamini zaidi.

Tathmini uigizaji wa kila kikundi.

Rekebisha matamshi na lugha isiyo

sahihi.

• Katika shughuli ya 2, waelekeze

wanafunzi katika vikundi vyao

wajadili kuhusu magonjwa matano

wanayofahamu, dalili zao, kinga zao

pamoja na hospitali wanazofahamu

zilizo karibu na shule yao. Tathmini

majadiliano ya wanafunzi.

• Waongoze wanafunzi wawiliwawili

kushiriki maigizo ya mazungumzo

katika miktadha waliyopewa

vitabuni mwao katika shughuli ya

3. Wanafunzi hawa waigize mbele ya

wenzao darasani. Tathmini uigizaji

na lugha yao. Hakikisha wanatumia

lugha rasmi kwa sababu miktadha

waliyopewa ni rasmi. Wanafunzi

wajadili maigizo ya wenzao pamoja

na lugha wanayotumia.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Mwanafunzi atafiti kuhusu njia za

kuambukizwa ugonjwa wa korona,

dalili zake, kinga yake na njia za

kuudhibiti ugonjwa huo. Mwanafunzi

awasomee wenzake darasani maelezo

yake ili wayatathmini na kujifunza.

Majibu tarajiwa:

1. Njia za kuambukizwa ugonjwa wa

korona ni kama vile: Mgonjwa wa

korona anapokohoa au kupiga chafya

karibu nawe (iwapo hujavaa maski ya

uso), kugusa sehemu zilizo na virusi

vya korona kisha kujigusa kwenye

macho, mdomo au pua, kumgusa

mgonjwa wa korona kisha kujigusa

kwenye macho, mdomo au pua n.k.

2. Dalili za ugonjwa wa korona ni

kama vile: kuwa na joto jingi mwilini,

kukohoa, kupiga chafya, kuumwa

na kifua, kuumwa na koo, kupata

matatizo ya kupumua n.k.

3. Kinga za ugonjwa wa korona ni kama

vile: kunawa mikono kila wakati kwa

kutumia maji safi na sabuni, kutumia

kieuzi (‘sanitaiza’), kuvalia barakoa

(maski ya uso), kujizuia kuyagusa

macho yako, mdomo na pua, kukaa

mbali na watu, kutotangamana na

makundi ya watu wengi n.k.

4. Njia za kudhibiti ugonjwa wa korona

ni kama vile: kufika kwenye kituo cha

afya haraka iwezekanavyo ili kupata

dawa za kusaidia kupumua na kudhibiti

joto mwilini, kujitenga (kujikarantini)

na watu ili usiwaambukize virusi vya

korona, kupata ushauri nasaha n.k.

142

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua miktadha rasmi

kunakotumiwa lugha rasmi.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutumia lugha

rasmi katika miktadha rasmi

anapowasiliana na wengine.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapofanya shughuli mbalimbali

za ujifunzaji kwa kuwasiliana na

kushirikiana na wenzake katika

vikundi. Anapowasimulia wenzake

kuhusu matini anazopenda kusoma,

ujumbe na lugha ya matini hizo. Pia,

anapowasiliana na kufanya kazi ya

ziada pamoja na mlezi wake.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

atakapotumia vifaa vya kidijitali

kutafuta mtandaoni matini

za kusoma kuhusu magonjwa

mbalimbali.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kujitafutia matini

mbalimbali za kusoma maktabani au

mtandaoni ili kujifunza zaidi.

(d) Uwazaji wa kina na kutatua

matatizo

Kunakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu ujumbe wa matini

mbalimbali atakazosoma na kuweza

kudondoa mafunzo muhimu.Pia,

mwanafunzi anapofikiria kuhusu jinsi

ya kujikinga kutokana na magonjwa

mbalimbali maishani.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Huu unakuzwa wanafunzi

kutoka maeneo mbalimbali

wanapofanya shughuli za ujifunzaji

kwa ushirikiano katika vikundi.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 104-106)

Kusoma kwa mapana

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini ya aina

mbalimbali ya kusoma na

kuchagua yanayomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili

kufaidika na ujumbe na lugha

iliyotumiwa.

c) Kufurahia usomaji wa aina

mbalimbali za matini ili kupanua

mawazo yake.

Maswali dadisi

1. Wewe hupata matini za kusoma

kutoka wapi?

2. Ni habari zipi unazopenda

kusoma kwenye matini?

3. Kwa nini unapenda kusoma

matini unayochagua?

143

Kimeidhinishwa na KICD

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapojadiliana kuhusu

magonjwa mbalimbali na ujumbe wa

matini mbalimbali watakazosoma. Pia,

yanakuzwa mwanafunzi anapotumia

lugha ya adabu kuwasiliana na wenzake

katika vikundi na kuwapa wenzake

fursa ya kuchangia majadiliano yao.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi bila kuzua fujo

wanapojifunza kuhusu magonjwa

mbalimbali na kujadili ujumbe wa

matini mbalimbali watakazosoma.

• Kujiamini na kujithamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kusoma matini kwa ufasaha na

usahihi na kueleza ujumbe wake

pamoja na mafunzo anayopata.

Pia, anapoweza kutumia vifaa vya

kidijitali kutafuta mtandaoni matini

salama za kusoma.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hufunza kuhusu usomaji

wa matini mbalimbali.

2. Sayansi na Teknolojia na Sayansi

Kimu

Masomo haya huwa yana mada

zinazofundisha magonjwa

mbalimbali pamoja na umuhimu

wa usafi kama njia mojawapo ya

kujikinga dhidi ya magonjwa.

Wanafunzi wakosoane na

kukubaliana bila fujo ili kuonyesha

uraia mwema.

• Elimu ya afya bora

Inakuzwa mwanafunzi anapojifunza

kuhusu magonjwa mbalimbali,

visababishi vyake, dalili zake, jinsi ya

kujikinga na matibabu yanayostahili.

Maarifa haya yatamfaidi katika

kuboresha afya yake maishani.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapopata

maarifa kuhusu magonjwa

mbalimbali na jinsi ya kujikinga

dhidi ya magonjwa hayo hivyo

kuiboresha afya yake maishani. Pia,

zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kusoma matini kwa ufasaha na

usahihi kwani usomaji mahiri

unaweza kumfungulia milango ya

heri ya kupata kazi za usomaji au

utangazaji siku za usoni.

• Elimu kwa maendeleo endelevu

Inakuzwa mwanafunzi anapopata

maarifa kuhusu magonjwa

mbalimbali pamoja na dalili, kinga

na matibabu yake ambayo yatamfaidi

maishani.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapovitunza

vifaa vya kidijitali anavyotumia kutafuta

matini za kusoma mtandaoni. Pia,

unakuzwa mwanafunzi anapotekeleza

majukumu yake katika kazi za vikundi

pamoja na kukamilisha kazi zake kwa

wakati ufaao.

144

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atakuwa kielelezo

kwa wanafunzi wenzake pamoja na

wanajamii katika kukuza utamaduni

wa usomaji fasaha na sahihi.

• Mwanafunzi atayatumia maarifa

atakayopata kuhusu magonjwa

mbalimbali, visababishi vyake, dalili

zake, kinga zake na matibabu yake

kuihamasisha jamii ili kuboresha

afya zao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Tumia nyenzo mbalimbali ili

kuweza kukidhi mahitaji ya

kila mwanafunzi kulingana na

changamoto zinazomkumba.

Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wanaweza kutumia breli

kusoma matini kuhusu magonjwa

mbalimbali na mada nyingine ili

waweze kujifunza. Pia, wanaweza

kukusikiliza au kuwasikiliza

wanafunzi wenzo wakisoma matini

hizo na wakajifunza.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza waelekezwe

kusoma matini kimoyomoyo kisha

watoe maelezo kuhusu waliyojifunza

kwa maandishi kuhusiana na maswali

yaliyopo. Mfasiri wa lugha ishara

anaweza kushirikishwa ili kuwasaidia

katika ujifunzaji wao.

• Wanafunzi wasioweza kung’amua

wanayojifunza kwa upesi wapewe

mazoezi zaidi ya kusoma matini

nyingine.

Pia, unaweza kuwatumia wanafunzi

wanaoweza kujifunza kwa upesi

kuwasaidia wenzao wanaong’amua

mambo polepole katika kusoma

vifungu, kujibu maswali na kufafanua

msamiati lengwa.

• Washughulikie wanafunzi walio na

matatizo ya kiafya au kisaikolojia

kadri ya uwezo wako ili waweze

kujifunza bila usumbufu wowote.

2.1 Kusoma matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 104-106)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 3)

Tafiti kwa kina kuhusu matini

mbalimbali za kusoma hasa zenye mada

zinazohusiana na magonjwa na afya.

Unaweza kufanya utafiti wako kwenye

magazeti, majarida, vitabu au mtandaoni.

Utafiti huu utakusaidia katika

kufanikisha ufunzaji wako darasani. Pia,

• Unaweza kuandaa nakala za matini

mbalimbali ambazo utawapa

wanafunzi wasome darasani ili

kufanikisha ujifunzaji wao.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ya kuweza

kutumiwa na wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona.

• Unaweza kumfahamisha mapema

mfasiri wa lugha ishara kuhusu

somo hili ili aweze kujiandaa

ifaavyo.

• Andaa chati ambazo zimeandikwa

magonjwa mbalimbali, visababishi

vyao, dalili zao na kinga zao.

145

Kimeidhinishwa na KICD

• Unaweza kubeba vyanzo mbalimbali

vya matini za kusoma (kama vile

magazeti, majarida, vitabu n.k.) na

ukawaonyesha wanafunzi darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

104

2. Majarida, magazeti na vitabu

3. Chati zilizoandikwa maelezo

kuhusu magonjwa mbalimbali

4. Nakala za matini mbalimbali za

kusoma

5. Breli

6. Mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa

kuwashirikisha wanafunzi kujadili

michoro iliyo vitabuni mwao katika

shughuli ya 1. Majibu tarajiwa: a)

Msichana anasoma matini kutoka

kwenye mtandao kwa kutumia

tarakilishi. b) Babu anasoma matini

kutoka kwenye gazeti. c) Mwanafunzi

anasoma matini kutoka kwa kitabu

maktabani. Wanafunzi waelezane

kuhusu vyanzo mbalimbali vya

matini za kusoma wanavyopendelea

kutumia kupata matini za kusoma.

Waelekeze kufahamu kuwa matini za

kusoma zinaweza kupatikana kutoka

kwa magazeti, majarida, vitabu na

kwenye mtandao.

• Katika shughuli ya 2, mwongoze

mwanafunzi kusoma kimyakimya

matini iliyo kitabuni mwake kisha

ajibu maswali yaliyopo. Wape

wanafunzi wote fursa ya kujadiliana

kuhusu ujumbe wa matini

waliyosoma pamoja na mafundisho

waliyopata kutokana na matini hiyo.

Majibu tarajiwa:

1. Tathmini majibu ya mwanafunzi, kwa

mfano: kwenye magazeti, majarida,

vitabu, mtandao n.k.

2. Tathmini majibu ya mwanafunzi,

kwa mfano: Taifa Jumapili, Gazeti la

biashara, Gazeti la michezo.

3. Tathmini majibu ya wanafunzi

wakiwa katika vikundi, kwa mfano:

mtu hufahamu mambo asiyoyajua,

huburudika na kufurahishwa,

huonywa na kupata ushauri nasaha,

hukuza mbinu zake za usomaji bora

n.k.

4. Wanafunzi watumie kamusi za

Kiswahili kupata maana za maneno

yaliyokolezwa rangi katika matini

waliyosoma. Tathmini maana hizo.

5. Tathmini majibu ya wanafunzi.

Kubali majibu yanayohusu shughuli

ambazo hutendeka maktabani.

6. Tathmini majibu ya wanafunzi,

kwa mfano: kusoma matini faafu

zisizopotosha.

• Waelekeze wanafunzi katika kufanya

shughuli ya 3 wakiwa wawiliwawili

ambapo watasimuliana visa vyovyote

ambavyo wamewahi kusoma kuhusu

magonjwa. Wanafunzi waelezane

walikopata matini walizosoma na

mafundisho waliyopata kutokana

na matini hizo. Tathmini maelezo

ya wanafunzi. Hakikisha ni sahihi

kulingana na magonjwa husika.

146

Kimeidhinishwa na KICD

• Katika shughuli ya 4, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha uwape

nakala za matini mbalimbali (ambazo

ulikuwa ushaandaa mapema kabla

ya funzo hili). Kila kikundi kichague

matini itakayowavutia na waisome.

Wanafunzi wajadili ujumbe na lugha

ya matini zao kisha mmoja wao

awaeleze wanafunzi wengine kuhusu

waliyojadili. Tathmini majadiliano

na mawasilisho ya wanafunzi kutoka

kwa kila kikundi. Shughuli hii

itaboresha usomaji wa wanafunzi

pamoja na kukuza ujasiri wao wa

kuzungumza kwa ufasaha mbele ya

watu.

• Somo hili linaweza kufanyiwa

maktabani. Iwapo shule yako haina

maktaba, usijali, unaweza kufanyia

somo hili darasani na wanafunzi

wakajifunza.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Mwanafunzi atafute mtandaoni

matini itakayomvutia kuhusu

magonjwa yoyote manne. Aisome

kisha aandike muhtasari wa matini

hiyo katika daftari lake. Awasomee

wenzake muhtasari huo darasani ili

wautathmini na kujifunza. Tathmini

kazi za wanafunzi pamoja na

mawasilisho yao. Hakikisha matini

walizosoma zilihusu magonjwa

mbalimbali.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua aina mbalimbali za

matini salama za kusoma kutoka

kwa vyanzo mbalimbali salama.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kusoma matini kwa

ufasaha na kufaidika na ujumbe

uliomo.

3. Tathmini ikiwa mwanafunzi

amejua magonjwa mbalimbali

pamoja na visababishi vyao, dalili

zao na kinga zao.

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 106-108)

Insha za maelezo

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vifungu vya maelezo

vilivyoandikwa kwenye matini

mbalimbali.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa

kufuata mtindo na muundo

ufaao.

c) Kuchangamkia utunzi mzuri wenye

ujumbe mahususi.

Maswali dadisi

1. Insha ya maelezo ni gani?

2. Je, ni mada gani inaweza

kuandikiwa insha za maelezo?

3. Ni mambo gani yanafaa

kuzingatiwa unapoandika insha

za maelezo?

147

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kubuni na kuandika

insha ya maelezo kwa maneno yake

mwenyewe bila kunakili insha za

wenzake. Pia, anapoweza kuandika

vidokezo vya kuandikia insha ya

maelezo.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa wakati

mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi kujadiliana

kuhusu uandishi wa insha ya

maelezo. Pia, anapojadiliana

na wenzake kuhusu magonjwa

mbalimbali, dalili zao, jinsi ya

kujikinga na jinsi ya kuyatibu.

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika insha ya maelezo akisaidiwa

na mlezi wake katika kazi ya ziada.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoyatafakari maswali dadisi

husika na anapoendelea kujifunza

kuandika insha mbalimbali za

maelezo kwa kuzingatia mada

tofautitofauti.

(e) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga na kuandika insha ya maelezo

kisha kuwasomea wenzake darasani

bila woga ili waitathmini na kujifunza.

(f) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiri kuhusu mada ya insha

aliyopewa, vidokezo atakavyotumia

pamoja na insha ya maelezo ambayo

atatunga kwa ufasaha. Uwazaji wa

aina hii utamwezesha mwanafunzi

kujitegemea maishani kwa kuweza

kupata suluhu kwa changamoto

zitakazomkumba.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Uraia unakuzwa wanafunzi wa asili

mbalimbali wanapofanya kazi kwa

kushirikiana katika vikundi licha ya

tofauti zao anuwai. Pia, mwanafunzi

anapofahamu kuwa ugonjwa haujui

kabila kwani huweza kumpata mtu

yeyote hivyo kuthaminiana katika

jamii.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapojifunza

uandishi bora na utoaji bora

wa maelezo. Pia, mwanafunzi

anapojitambua na kujithamini

anapoiandika insha ya maelezo.

• Elimu ya afya bora

Elimu hii inakuzwa mwanafunzi

anapojadiliana na wenzake pamoja

na mlezi wake kuhusu magonjwa

mbalimbali, dalili zao, kinga zao

pamoja na tiba yao. Kutokana

na ufahamu huu, mwanafunzi

atafahamu jinsi ya kujikinga dhidi

ya magonjwa mbalimbali hivyo

kudumisha afya bora katika jamii.

148

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa heshima na adabu hata

kwa kutumia lugha ya adabu. Pia,

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

na kuwapa fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kuvitunza vifaa vyake

vya ujifunzaji. Pia, mwanafunzi

anapohakikisha kuwa amefanya

kazi yake ya uandishi wa insha

kama alivyoelekezwa na mwalimu

na kuikamilisha kwa wakati ufaao,

pamoja na kutekeleza majukumu

yake katika vikundi impasavyo.

• Umoja na amani

Maadili haya yatakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kushirikiana na wenzake

katika vikundi kwa amani bila kuzua

fujo wanapojadili kuhusu uandishi wa

insha ya maelezo.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya hushughulikia mada za

uandishi.

2. Sayansi na Teknolojia

Somo hili lina mada zinazofunza

kuhusu magonjwa mbalimbali.

Masomo mengine yote hutumia

maelezo katika ufunzwaji wao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi atawahamasisha

wenzake shuleni na hata nyumbani

kuhusu umuhimu wa uandishi mzuri

hivyo kuyaboresha mawasiliano

katika jamii.

• Kutokana na ufahamu wa magonjwa

mbalimbali, dalili zao, kinga zao na tiba

yao, mwanafunzi ataweza kuihamasisha

jamii kuhusu jinsi ya kujikinga dhidi ya

magonjwa mbalimbali hivyo kuboresha

afya zao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

watumie mashine za breli kujifunza

muundo na mtindo wa kuandika

insha ya maelezo. Pia, wanaweza

kusikiliza maelezo kuhusu uandishi

wa insha ya maelezo yakisomwa nawe

au wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi walio na changamoto

ya kusikia ama kuzungumza

wanaweza kusaidiwa kujifunza kwa

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara darasani.

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kuandika polepole waongezwe muda

wa kuandika ili waweze kujieleza

zaidi. Baadaye, mwalimu awape

wanafunzi hao mafunzo ya ziada

yanayohusu kuandika maneno kwa

kasi ili waweze kuandika insha kwa

muda unaofaa.

• Wanafunzi walio na uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

upesi baada ya kushirikishwa katika

shughuli za ujifunzaji wapewe fursa

ya kuandika insha za maelezo zaidi

katika mada husika.

• Wanafunzi wanaochukua muda

149

Kimeidhinishwa na KICD

kufanya shughuli ya 1 ambapo

watajikumbusha kuhusu waliyowahi

kujifunza kuhusiana na uandishi

wa insha za maelezo. Wanafunzi

wakumbushane kuhusu mambo

muhimu ya kuzingatia wanapoandika

insha za maelezo. Tathmini maelezo

yao. Insha ya maelezo hufafanua zaidi

kuhusu kitu au jambo na huwa na

mada, utangulizi, mwili na hitimisho.

• Katika shughuli ya 2, wape

wanafunzi matini mbalimbali

ulizoandaa mapema. Matini hizo

ziwe na mchanganyiko wa vifungu

vikiwemo vya maelezo ili wanafunzi

waweze kutambua vifungu vya

maelezo.

• Waongoze kutambua vifungu

vya maelezo kisha wavisome na

kujadiliana kuhusu ujumbe, mada

na muundo wa vifungu hivyo.

Mwakilishi mmoja kutoka kwa

kila kikundi awaeleze wanafunzi

wengine waliyojadiliana. Hakikisha

umewapanga wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na

uwezo wao. Tathmini majadiliano ya

wanafunzi.

• Washirikishe wanafunzi wakiwa

katika vikundi wajadili matukio

kwenye michoro iliyo vitabuni mwao

katika shughuli ya 3 kisha wajibu

maswali waliyopewa. Michoro hiyo

inaonyesha mtoto anayeumwa na

mbu, anakuwa mgonjwa, anapelekwa

hospitalini, anatibiwa na kushauriwa

kulala ndani ya chandarua.

• Kutokana na matukio ya michoro

zaidi kuelewa wanayojifunza

washirikishwe katika shughuli

zaidi kuhusu uandishi wa insha za

maelezo na kutengewa muda zaidi

wa kujifunza wakati wa jioni.

3.1 Insha za maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 106-108)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu uandishi wa insha

za maelezo, muundo wake, mtindo wake

na lugha yake ili kufanikisha ufunzaji

wako darasani. Vilevile,

• Tafuta matini mbalimbali zenye

mchanganyiko wa vifungu vikiwemo

vya maelezo (kutoka kwenye vitabu,

magazeti, majarida au mtandaoni)

utakazowapa wanafunzi darasani

ili waweze kuchagua vifungu vya

maelezo na kuwasaidia katika

ujifunzaji wao.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ya kutumiwa

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona ili waweze kuandika insha za

maelezo.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu funzo hili mapema ili aweze

kujiandaa ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 106

2. Matini zenye vifungu mbalimbali

vikiwemo vya maelezo

3. Mfasiri wa lugha ishara na breli

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa

kuwaongoza wanafunzi wawiliwawili

150

Kimeidhinishwa na KICD

hiyo, wanafunzi waandike vidokezo.

Kila mwanafunzi atumie vidokezo

watakavyoandika kutunga insha ya

maelezo na kuiandika katika daftari

lake. Tathmini insha za wanafunzi.

Hakikisha zina mada, utangulizi,

mwili, hitimisho na zinazingatia

kanuni za kisarufi.

• Katika shughuli ya 4, waongoze

wanafunzi kujadili mada, muundo,

ujumbe na mapambo waliyotumia

katika uandishi wa insha katika

shughuli ya 3. Tathmini majadiliano

yao.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini insha atakayoandika

mwanafunzi na kukutumia pamoja

na wanafunzi wenzake mtandaoni

ili muitathmini na kujifunza. Insha

hiyo iwe ya maelezo kuhusu ugonjwa

wowote unaoathiri watoto wadogo.

Pia, hakikisha insha hiyo inazingatia

kanuni zote za kuandika insha

za maelezo. Mifano ya magonjwa

ambayo huathiri watoto wadogo

ni: kifaduro, utapiamlo, surua,

kipindupindu/waba, choa, malaria

n.k.

3. Tathmini ikwa kila mwanafunzi

amefahamu kuhusu magonjwa

mbalimbali yanayowaathiri watoto

wadogo na jinsi ya kujikinga dhidi

yao.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua vifungu vya maelezo

kutoka kwenye matini mbalimbali.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuandika insha ya maelezo

kwa kufuata mtindo, muundo na

kanuni za kisarufi zinazofaa.

4. Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 108-110)

Vinyume

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vinyume vya vitenzi

katika matini.

b) Kuunda sentensi kwa kutumia

vinyume vya vitenzi.

c) Kuchangamkia matumizi sahihi

ya vinyume vya vitenzi katika

mawasiliano ya kila siku.

Maswali dadisi

1. Je, kuandika kinyume cha kitenzi

ni kufanya nini?

2. Je, ni vitenzi gani unavyoweza

kutambua vinyume vyake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutunga sentensi sahihi

akiwa peke yake akitumia vinyume

vya vitenzi bila kunakili sentensi za

wenzake.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutambua

151

Kimeidhinishwa na KICD

vinyume vya vitenzi mbalimbali

kwa usahihi. Pia, anaposhirikiana

na wenzake kuunda sentensi sahihi

akitumia vinyume vya vitenzi.

matatizo

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapofikiri kuhusu jinsi ya kuandika

vinyume vya vitenzi na kuvitumia

kutungia sentensi sahihi. Uwazaji

huu utamsaidia mwanafunzi kuweza

kufikiri kuhusu jinsi ya kupata suluhu

ya matatizo yanayoweza kumkumba

maishani.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu endelevu

Hii inakuzwa mwanafunzi

anapopanua mawazo yake kuhusu

mazingira yake kwa kutambua

vinyume vya vitenzi anavyofanya

kila siku au kutokana na vitendo

anavyoshuhudia katika jamii yake.

Pia, anapoendelea kujifunza shuleni

na nje ya shule kuhusu vitendo

vifaavyo kutendwa.

• Stadi za maisha

Zinakuwa mwanafunzi anapojifunza

kuhusu vitendo vinavyofaa kutendwa

katika maisha na jinsi ya kuishi

na wenzake. Pia, anapofanya kazi

inayohusisha kutunga sentensi

kwa kutumia vinyume vya vitenzi

darasani akiwa pekee hivyo

kumwezesha kukuza stadi ya

kujitegemea maishani.

• Uraia

Uraia unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa asili

mbalimbali kutambua vinyume vya

vitenzi mbalimbali na kuvitungia

sentensi sahihi.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuvitunza vifaa vyake vya kusomea

na kuandikia darasani na nyumbani.

Pia, anapotekeleza majukumu yake ya

kuigiza vitenzi na vinyume vyao kwa

ufasaha na kukamilisha kazi zake kwa

wakati ufao.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapoandika vinyume

vya vitenzi na kuvitungia sentensi

sahihi. Pia, anapowasiliana na wenzake

kwa lugha ya adabu na kuwapa fursa

ya kuchangia katika majadiliano yao.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kufanya

shughuli za vikundi kwa amani bila

kuzua ugomvi wowote.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya huwa yana mada

zinazoshughulikia vinyume vya

vitenzi.

• Masomo yote kwa kiwango fulani

hutumia vitenzi na vinyume vyao

katika maelezo yao.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapoelewa matumizi

sahihi ya vitenzi pamoja na vinyume

vyao katika mawasiliano atakuwa

152

Kimeidhinishwa na KICD

kielelezo cha lugha fasaha katika jamii.

Atawahamasisha wanajamii kuhusu jinsi

ya kutumia lugha ya Kiswahili ipasavyo

katika kuboresha mawasiliano yao.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasioweza kusikia au

kuzungumza, watambue vitenzi

na vinyume vyao kwa kuviandika

kwenye madaftari yao au kuvipigia

mistari kwenye tarakilishi. Pia,

unaweza kumshirikisha mfasiri wa

lugha ishara ili kuwafaa wanafunzi

hawa katika ujifunzaji wao.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kuona wanaweza kutumia breli

au wakusikilize ukiyasoma maelezo

kuhusu vitenzi na vinyume vyao

au wawasikilize wanafunzi wenzao

wakiyasoma maelezo hayo.

• Wanafunzi wasiojimudu kufahamu

vipengele vyote walivyojifunza

kuhusu vitenzi na vinyume vyao

waandaliwe kipindi cha ziada cha

kujifunza zaidi baada ya masomo ya

siku ili kuafikia matarajio ya mada.

• Wanafunzi wanaojimudu kufahamu

vipengele vyote walivyojifunza

kuhusu vitenzi na vinyume vyao

wapewe mazoezi ziada ya kufanya

au wawasaidie wenzao wanaojifunza

polepole.

pamoja na vinyume vyao ili kuweza

kumwelekeza mwanafunzi vyema

darasani. Vilevile,

• Unaweza kutafuta picha au

michoro inayoonyesha vitenzi

mbalimbali pamoja na vinyume

vyao ili kukusaidia katika ufunzaji

wako darasani na kurahisisha

uelewa wa wanafunzi.

• Andaa kadi zilizoandikwa vitenzi

mbalimbali pamoja na vinyume

vyao ambazo zitatumika kucheza

mchezo wa kadi darasani. Mchezo

huu utarahisisha uelewa wa

wanafunzi kuhusu vinyume vya

vitenzi mbalimbali.

• Hakikisha mashine za breli zipo

na ziko katika hali nzuri ya

kuweza kutumika na wanafunzi

wasio na uwezo wa kuona ili

kuwasaidia katika ujifunzaji wao.

• Hakikisha umejiandaa vilivyo

ili kuwasaidia wanafunzi wenye

matatizo ya kiafya au kisaikolojia

kadri ya uwezo wako ili waweze

kujifunza bila usumbufu wowote.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

108

2. Mashine za breli

3. Michoro au picha za vitenzi

mbalimbali na vinyume vyao

4. Kadi zilizoandikwa vitenzi

mbalimbali pamoja na vinyume

vyao

5. Mfasiri wa lugha ishara

4.1 Vinyume vya vitenzi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 108-110)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu vitenzi mbalimbali

153

Kimeidhinishwa na KICD

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa kuwaongoza

wanafunzi wawiliwawili kujadili

vitendo katika michoro iliyo

vitabuni mwao katika shughuli ya 1.

Wanafunzi waelezane ugunduzi wao.

Waelekeze wanafunzi kubaini kuwa

vitenzi hivyo ni pamoja na vinyume

vyao: lala - amka, keti – simama.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi viwili

kulingana na idadi na uwezo wao

kisha uandike ubaoni kitenzi kimoja.

Kikundi kimoja kisome kitenzi hicho

kisha kikundi cha pili kiigize kitendo

hicho. Kikundi cha pili kitoe kinyume

cha kitendo walichoigiza kisha

kikundi cha kwanza kiigize kinyume

hicho. Mchezo huu uendelee hadi

vitenzi vyote utakavyoandika ubaoni

visomwe na kuigizwa. Mifano

ya vitenzi vya kuandika ubaoni:

lia – cheka, enda – rudi, andika –

futa, vaa – vua, ficha – fichua n.k.

Waelekeze wanafunzi kufahamu

kuwa vinyume vya vitenzi ni maneno

ambayo yanaonyesha vitendo vilivyo

tofauti kwa maana inayopingana au

kukinzana.

• Mwongoze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 3, ambapo atatambua

kwa usahihi vitenzi pamoja na

vinyume vyao kutoka kwenye kapu la

maneno lililo kitabuni mwake kisha

aviandike daftarini mwake. Majibu

tarajiwa: pakia – pakua, lia – cheka,

andika – futa, panga – pangua, ficha

– fichua, meza – tema, enda - rudi,

vaa –vua.

• Mwongoze mwanafunzi katika

utunzi wa sentensi sahihi akitumia

vitenzi pamoja na vinyume vyao

alivyotambua kutoka kwenye kapu

la maneno. Tathmini sentensi za

mwanafunzi. Hakikisha ni sahihi na

zinatumia vitenzi pamoja na vinyume

vyao kutoka kwenye kapu la maneno

husika.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada. Majibu

tarajiwa:

1. Habari hizo zilimfanya acheke wakati

wote.

2. Bahati alitabasamu alipomwona

ndugu yake.

3. Chifu alimkashifu mkulima yule.

4. Mwanafunzi alisimama chini ya mti

akisoma hadithi.

5. Mtoto yule alinyamaza sana.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua vinyume vya vitenzi

katika sentensi na matini.

2. Tathmini iwapo kila mwanafunzi

anaweza kuunda sentensi sahihi kwa

kutumia vitenzi pamoja na vinyume

vyao sahihi.

154

Kimeidhinishwa na KICD

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kufanya kampeni

kwa wanajamii wanaoishi katika eneo

lililo karibu na shule yenu kuhusu

ugonjwa hatari wa korona. Wanafunzi

wawaeleze wanajamii kuhusu njia za

kupata maambukizi ya ugonjwa huo

na jinsi wanavyoweza kujikinga. Kwa

kushirikiana na mamlaka ya eneo lenu,

mnaweza kuwapa wanajamii sanitaiza

na barakoa za kuvaa usoni ili kujikinga

dhidi ya korona. Shughuli hii itakuza

utangamano, uzalendo, afya njema na

upendo.

3. Tathmini majibu ya mwanafunzi.

Mifano ya magonjwa yanayosababishwa

na mazingira machafu ni kama vile:

kipindupindu/waba, malaria, kichocho,

homa ya matumbo n.k.

4. Tathmini insha ya mwanafunzi.

Hakikisha inazingatia kanuni zote za

uandishi wa insha ya maelezo kama

vile: kuwa na mada, utangulizi, mwili

na hitimisho pamoja na kuzingatia

mtindo, lugha na muundo ufaao.

5. a) fumbua b) fumua c) funua

d) tawanya

6. Tathmini sentensi atakazotunga

mwanafunzi. Hakikisha ni sahihi

kisarufi, kimantiki na zinatumia

vinyume vya vitenzi alivyoandika.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Tathmini miktadha sahihi ambayo

mwanafunzi ataandika. Sharti iwe

miktadha rasmi pekee. Kwa mfano:

shuleni, mahakamani, hospitalini,

ofisini n.k.

2. Tathmini majibu ya mwanafunzi

kuhusu vyanzo vya matini ya kusoma.

Kwa mfano: magazetini, vitabuni,

majaridani, mtandaoni n.k.

155

Kimeidhinishwa na KICD

KUDHIBITI ITIKADI ZA

KIDINI NA ZA KIJAMII

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 111-122)

Utangulizi

Itikadi ni imani au mawazo fulani ambayo

huwa misingi ya nadharia na mfumo wa

dini au jamii fulani. Itikadi ndizo huipa

jamii au dini fulani namna ya kuendesha

shughuli zake za kila siku.

Itikadi za kidini ni jinsi mtu anavyoamini

na kufuata dini fulani. Nchini Kenya kuna

dini mbalimbali ambazo kila mwananchi

ana uhuru wa kuchagua ya kuamini na

kufuata mafundisho na sheria zake. Kila

mwananchi anapaswa kuheshimu dini za

wenzake kwa sababu imeandikwa kwenye

katiba ya nchi kuwa kila mwananchi ana

uhuru wa kuabudu.

Itikadi za kijamii ni imani, desturi za

maisha au mienendo ya watu katika

jamii. Itikadi hizi hujumuisha mavazi,

vyakula, sehemu za makao, marafiki n.k.

Kila jamii ina mienendo mbalimbali

ambayo wanajamii wake hupendelea

kufuata. Sharti itikadi za kidini na

kijamii zidhibitiwe ili zilindwe na

kuhifadhiwa bila kuvuka mipaka.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Tashbihi: Tashbihi za tabia), Kusoma

kwa mapana (Matini ya kidijitali),

Kuandika insha ya masimulizi na Sarufi

(Nyakati na hali - hali ya mazoea na hali

timilifu).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 111-113)

Tashbihi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua tashbihi za tabia katika

matini.

b) Kutumia tashbihi za tabia kwa

usahihi katika sentensi.

c) Kufurahia matumizi ya tashbihi

za tabia katika mawasiliano ya

kila siku.

Maswali dadisi

1. Unafahamu maana ya tashbihi?

2. Taja mifano mbalimbali ya tashbihi

unazofahamu.

3. Ni tashbihi zipi hutumiwa kueleza

tabia?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa kupitia

kwa mwanafunzi kufanya shughuli

mbalimbali kwa kushirikiana na

wenzake katika vikundi. Mwanafunzi

156

Kimeidhinishwa na KICD

atafahamu maana ya tashbihi, mifano

ya tashbihi za tabia pamoja na maana

zao akiwa na wenzake katika vikundi.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposaidiwa na mlezi wake

kutafuta mtandaoni picha za viumbe

mbalimbali na kutunga tashbihi za

tabia akitumia sifa zao. Hivyo, atapata

ujuzi wa kutumia vifaa vya kidijitali.

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anaposhiriki katika kusoma matini

mbalimbali na kutambua tashbihi za

tabia. Anapata hamu ya kuendelea

kutafuta tashbihi zaidi za tabia

pamoja na maana zao akiwa peke

yake shuleni na nje ya shule.

(d) Ubunifu

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutumia sifa za viumbe

mbalimbali kutunga tashbihi za tabia

zenye maana.

(e) Kujiamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutambua na kueleza maana ya tashbihi

za tabia mbele ya wenzake bila woga.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Kutokana na ufahamu wa tashbihi

mbalimbali za tabia, mwanafunzi

atajifunza kuwa mwenye tabia

njema na kuepuka au kurekebisha

tabia zisizo njema maishani. Pia,

ataimarisha mawasiliano yake

atakapoweza kutumia tashbihi za

tabia kwa usahihi katika mawasiliano

shuleni na nje ya shule.

• Utunzaji wa viumbe (wanyama,

ndege, wadudu n.k.)

Utunzaji huu unadhihirika kupitia

kwa tashbihi za tabia ambazo

mwanafunzi atatunga kuhusu viumbe

mbalimbali hivyo kuweza kutambua

umuhimu wa viumbe hao maishani

na kuwatunza na kuwahifadhi.

• Ushauri nasaha

Mwanafunzi atakuwa mwenye tabia

njema kutokana na kujifunza na

kutumia tashbihi za tabia katika

mawasiliano. Mwanafunzi atatambua

tabia njema za kuiga na tabia zisizo

njema za kurekebisha au kuacha.

• Uraia na utangamano

Utakuzwa mwanafunzi akishirikiana

na wenzake kutoka maeneo

mbalimbali katika vikundi kujadili

maana na matumizi ya tashbihi

mbalimbali za tabia.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na wenzake katika

vikundi kwa kutumia lugha ya adabu.

Pia, mwanafunzi anapoyaheshimu

maoni ya wenzake katika vikundi

wanapojadiliana kuhusu tashbihi za

tabia.

• Amani na umoja

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoweza kushirikiana na wenzake

kwa amani katika vikundi wanapojadili

157

Kimeidhinishwa na KICD

maana za tashbihi mbalimbali za tabia

bila kuzua ugomvi wowote.

• Upendo

Unakuzwa mwanafunzi

anapojifunza kuwapenda wenzake

wanapotangamana katika vikundi

kujadili tashbihi mbalimbali za tabia.

Pia, anapowapa wenzake fursa ya

kuchangia katika majadiliano yao

katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanafundisha mada

kuhusu tashbihi.

2. Sayansi na Teknolojia na Somo la

Jamii

Masomo haya yanafundisha mada

kuhusu viumbe mbalimbali (tabia

zao).

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Baada ya mwanafunzi kujifunza tashbihi

za tabia, anatarajiwa kuwa kielelezo

bora katika jamii katika kuwa na tabia

njema na kuzirekebisha au kuziacha

tabia zisizo njema.

• Mwanafunzi atawashirikisha wenzake

shuleni na nyumbani katika kutumia

tashbihi mbalimbali za tabia kwa

usahihi. Kufanya hivi kutaimarisha

mawasiliano yao katika jamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi walio na uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

upesi baada ya kushirikishwa katika

shughuli za ujifunzaji wapewe fursa

ya kubuni sentensi zaidi zenye

tashbihi za tabia.

• Wanafunzi ambao wanachukua

muda zaidi kabla ya kufahamu

wanayojifunza washirikishwe katika

shughuli zaidi za ujifunzaji wa

tashbihi za tabia na kutengewa muda

zaidi wa kujifunza baada ya masomo

jioni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuzungumza au kusikia waelekezwe

kutambua tashbihi za tabia katika

sentensi au matini kwa kuzipigia

mistari. Mfasiri wa lugha ishara

anaweza kushirikishwa katika funzo

hili.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia breli kujifunza au

kusikiliza tashbihi za tabia zikisomwa

na mwalimu, wanafunzi wenzao au

kutoka kwenye kanda iliyorekodiwa.

• Mwalimu ajiandae kuwasaidia

wanafunzi wenye matatizo ya kiafya

au kisaikolojia kadri ya uwezo wake

ili kufanikisha ujifunzaji wao.

1.1 Tashbihi za tabia

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 111-113)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusu tashbihi mbalimbali

za tabia pamoja na maana na matumizi

yao ili kufanikisha ufunzaji na ujifunzaji

wa somo hili. Pia,

• Andaa michoro au picha za viumbe

mbalimbali watakaotumika kubuni

tashbihi mbalimbali za tabia.

158

Kimeidhinishwa na KICD

• Andaa matini iliyotumia tashbihi

za tabia ambayo utawasomea

wanafunzi darasani ili waweze

kutambua tashbihi za tabia

zilizotumika.

• Pia, unaweza kuandika tashbihi

mbalimbali za tabia kwenye chati.

Tashbihi hizi zitakusaidia katika

ufunzaji wako darasani.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara mapema kuhusu funzo hili

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

• Hakikisha una kamusi za tashbihi

za Kiswahili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

111

2. Michoro au picha za viumbe

mbalimbali

3. Breli

4. Mfasiri wa lugha ishara

5. Matini iliyotumia tashbihi za tabia

6. Chati zilizoandikwa tashbihi

mbalimbali za tabia

7. Kamusi ya tashbihi za Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa shughuli

ya 1 kwa kuwaomba wanafunzi

wajikumbushe kuhusu waliyojifunza

katika gredi ya nne kuhusu tashbihi.

Wanafunzi wawiliwawili waelezane

maana ya tashbihi na wataje mifano

ya tashbihi wanazojua. Tathmini

maelezo yao pamoja na mifano

watakayotaja.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na uwezo na idadi yao na uwaelekeze

wajadili tabia za wanyama walio

katika picha walizopewa vitabuni

mwao. Majibu tarajiwa: a) kobe – ni

mwenda pole b) sungura – ni mjanja

c) kinyonga – ni kigeugeu d) simba-

ni mkali.

• Waongoze wanafunzi kutambua

tashbihi zinazoweza kutumika

kueleza tabia za wanyama walio

kwenye picha walizopewa vitabuni

mwao. Majibu tarajiwa: a) Enda

polepole kama kobe b) Mjanja kama

sungura c) Kigeugeu kama kinyonga

d) Mkali kama simba.

• Waelekeze wanafunzi wote kutunga

sentensi sahihi wakitumia tashbihi

zinazolinganisha tabia za watu na za

wanyama walio kwenye picha zilizo

vitabuni mwao. Majibu tarajiwa:

1. Nyanya yangu hutembea polepole

kama kobe.

2. Mwanafunzi huyu ni mjanja kama

sungura.

3. Mhalifu huyo ni kigeugeu kama

kinyonga.

4. Mjomba wangu ni mkali kama

simba.

• Hakiki sentensi za wanafunzi. Hakikisha

ni sahihi na zinatumia tashbihi za tabia

kwa usahihi kulingana na wanyama

waliopewa vitabuni mwao.

• Katika shughuli ya 3, wanafunzi

wakiwa katika vikundi wataje viumbe

159

Kimeidhinishwa na KICD

wengine ambao wanaweza kutumiwa

kuunda tashbihi za tabia.

Majibu tarajiwa: fisi, mkizi, kunguru,

njiwa, nguruwe, kiboko n.k. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Mwongoze mwanafunzi kuunda

tashbihi sahihi za tabia akitumia

majina ya viumbe waliowataja.

Majibu tarajiwa: mlafi kama fisi,

hasira kama za mkizi, mwoga kama

kunguru, mpole kama njiwa, mchafu

kama nguruwe, mnene kama kiboko

n.k. Tathmini tashbihi ambazo

mwanafunzi ataunda. Hakikisha ni

sahihi na zinarejelea tabia za viumbe

aliowataja.

• Mwelekeze mwanafunzi kutunga

sentensi sahihi akitumia tashbihi

alizounda.

• Wanafunzi wasomeane sentensi

walizotunga wakiwa katika vikundi ili

wazitathmini wao kwa wao.

Majibu tarajiwa:

1. Mtu huyu ni mlafi kama fisi.

2. Jirani yetu ana hasira kama za

mkizi.

3. Dada yake ni mwoga kama

kunguru.

4. Babu yangu ni mpole kama njiwa.

5. Mwendawazimu yule ni mchafu

kama nguruwe.

6. Mwimbaji huyu ni mnene kama

kiboko.

• Andaa mapema matini iliyotumia

tashbihi za tabia ambayo utawasomea

wanafunzi darasani katika shughuli

ya 4. Hakikisha unasoma matini hiyo

kwa ufasaha na kwa sauti ya kusikika

na wanafunzi wote darasani. Matini

hiyo isheheni tashbihi mbalimbali za

tabia. Wanafunzi watambue tashbihi

za tabia kutoka kwenye matini hiyo,

waziandike kwenye madaftari yao na

kuzitungia sentensi sahihi. Tathmini

sentensi za wanafunzi.

• Washirikishe wanafunzi kujadiliana

jinsi watu wenye tabia zisizo njema

wanaweza kujirekebisha maishani.

Tathmini majadiliano ya wanafunzi

katika vikundi vyao.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini iwapo mwanafunzi

amefahamu sifa za njiwa, mkizi,

fisi na nguruwe kutoka mtandaoni.

Aunde tashbihi sahihi kwa kutumia

sifa za viumbe hao. Majibu tarajiwa:

Mpole kama njiwa, hasira kama za

mkizi, mlafi kama fisi, mchafu kama

nguruwe.

• Tathmini sentensi ambazo

mwanafunzi atatunga akitumia

tashbihi za tabia alizounda.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kutambua tashbihi za

tabia katika matini.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia tashbihi za tabia kwa

usahihi kutunga sentensi sahihi.

160

Kimeidhinishwa na KICD

kutafuta, kusakura na kusoma matini

mbalimbali kuhusu itikadi za kidini

na kijamii zilizo salama kwa kusoma

mtandaoni.

(b) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu utakuzwa kupitia kwa

mwanafunzi kufanya shughuli

mbalimbali kwa kuwasiliana na

kushirikiana na wenzake katika

vikundi. Kutafuta matini salama za

kusoma mtandaoni kuhusu itikadi

za kidini na za kijamii, kutambua na

kujadili maana ya msamiati katika

matini lengwa. Pia, kuwasiliana na

kufanya kazi ya ziada pamoja na

mlezi wake.

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutafuta matini zaidi za

kusoma mtandaoni kuhusu itikadi za

kidini na za kijamii ili kujifunza zaidi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Stadi hizi zinadhihirika mwanafunzi

anapojifunza kuhusu itikadi

mbalimbali za kidini na za kijamii

kutokana na matini atakazosoma

mtandaoni. Ataweza kufahamu dini

mbalimbali na desturi mbalimbali

za kimaisha hivyo kujifanyia uamuzi

mwema wa mwelekeo wake maishani.

Pia, zinakuzwa mwanafunzi

anapozingatia usalama akiwa

mtandaoni.

• Uraia

Wanafunzi wafanye shughuli za

ujifunzaji kwa ushirikiano katika

vikundi. Wakosoane na kukubaliana

2. Kusoma kwa

mapana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 113-116)

Matini ya kidijitali

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kuzingatia hatua za

kiusalama katika matumizi ya vifaa

vya kidijitali.

b) Kutambua na kufungua faili iliyo na

kifungu cha kusoma ili kuimarisha

umilisi wake wa kutumia tarakilishi.

c) Kusakura kwenye tovuti salama ili

kupata vifungu vya kusoma.

d) Kutumia vyombo vya kidijitali kwa

urahisi kupata matini zinazolengwa.

e) Kuchangamkia matumizi ya vifaa

vya kidijitali katika kutafuta na

kusoma ujumbe ili kuimarisha

maarifa yake.

Maswali dadisi

1. Unapenda kusoma matini kuhusu

nini mtandaoni?

2. Je, unakumbuka habari gani

uliyoisoma mtandaoni?

3. Je, ni hatua gani za kiusalama

unazozingatia unapotafuta matini

mtandaoni?

4. Unajua maana ya itikadi za kidini

na za kijamii?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

161

Kimeidhinishwa na KICD

bila fujo ili kuonyesha uraia

mwema. Pia, wanafunzi wafahamu

itikadi mbalimbali za kidini na za

kijamii na kuzithamini hivyo kuleta

utangamano mwema.

• Ushauri nasaha

Huu unakuzwa kutokana na mafunzo

yanayotokana na dini na desturi

mbalimbali za wanajamii.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kuvitunza vifaa vya kidijitali

atakavyotumia kutafutia matini salama

ya kusoma mtandaoni. Pia, anapoweza

kukamilisha kazi zake kwa wakati

unaofaa pamoja na kuzingatia itikadi

za kidini na za kijamii za dini yake na

jamii yake.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wanafunzi

wenzake katika shughuli za vikundi

na kuwasiliana nao kwa kutumia

lugha ya adabu. Pia, kwa kuonyesha

uthamini wa itikadi za kidini na za

kijamii za wenzake kutoka kwenye

dini na jamii mbalimbali nchini.

• Umoja na amani

Mwanafunzi ashirikiane na wenzake

katika kufanya shughuli za vikundi kwa

amani bila kuzua fujo yoyote.

Uhusiano na masomo mengine

1. Somo la Dini

Somo hili linaangazia itikadi za dini

mbalimbali nchini.

2. Somo la Jamii

Somo hili linaangazia itikadi za kijamii

za jamii mbalimbali nchini.

• Funzo hili linahusiana na masomo

yote kwa sababu yanazingatia ujuzi

wa kidijitali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi awahamasishe wenzake

nyumbani na shuleni kuhusu usalama

mitandaoni na manufaa ya ujuzi wa

kidijitali katika kuimarisha usomaji

na kupata maarifa yanayohusu nyanja

mbalimbali.

• Mwanafunzi awahamasishe wanajamii

kuhusu kuthamini itikadi za kidini na

za kijamii za dini na jamii mbalimbali

nchini ili kuleta utangamano mwema.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye uwezo wa kung’amua

wanayojifunza kwa haraka na wepesi

baada ya kushirikishwa katika shughuli

za ujifunzaji wapewe fursa ya kutafuta

matini zaidi za kusoma mtandaoni ili

kuimarisha ujifunzaji wao.

• Wanafunzi wanaochukua muda zaidi

kabla ya kufahamu wanayojifunza

washirikishwe katika shughuli zaidi

za kutumia vifaa vya kidijitali na

kusoma matini salama mtandaoni

kwa kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

• Ili kufanikisha ujifunzaji wa kila

mwanafunzi, unaweza kumshirikisha

mfasiri wa lugha ishara ili

kuwasiliana na wanafunzi wasioweza

162

Kimeidhinishwa na KICD

kusikia na kuzungumza. Pia, unaweza

kuwasomea matini salama kuhusu

itikadi za kidini na za kijamii kutoka

mtandaoni ili waweze kujifunza.

• Ili kuwahusisha wanafunzi wasioweza

kuona katika ujifunzaji, hakikisha

wana mashine za breli zilizo katika

hali nzuri ili waweze kutafuta matini

salama mtandaoni kuhusu itikadi za

kidini na za kijamii ili kujifunza.

• Unaweza kuwashughulikia wanafunzi

wengine walio na matatizo mbalimbali

ya kiafya au kisaikolojia kadri ya uwezo

wako.

kijamii za dini na jamii mbalimbali ili

kufanikisha ujifunzaji wa wanafunzi

walio na matatizo ya kuona au

kuzungumza. Wanaweza kusikiliza

matini hizo na kujifunza.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu somo hili ili ajiandae vilivyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

113

2. Vifaa vya kidijitali kama vile,

tarakilishi

3. Breli

4. Mfasiri wa lugha ishara

Utaratibu wa ufunzaji

• Mwelekeze mwanafunzi katika

shughuli ya 1 ambapo atatambua

vifaa vya kidijitali kutoka kwa

michoro ya vifaa iliyo kitabuni

mwake na kuandika majina yavyo.

Majibu tarajiwa: b) rununu/simu

d) tarakilishi. Waeleze wanafunzi

kuwa daftari, kalamu na kibanizi/

kibanio si vifaa vya kidijitali.

Waongoze wanafunzi kujadiliana

kuhusu matumizi ya rununu/simu

na tarakilishi. Majibu tarajiwa:

tarakilishi hutumiwa kuandika

na kuhifadhi matini mbalimbali,

kusakura matini ya kusoma kwenye

mtandao, kuhifadhi data mbalimbali,

kutazama video muhimu za kujifunza

n.k. Rununu hutumiwa kuwasiliana,

kutuma na kupokea pesa, kupiga

picha, kuhifadhi data mbalimbali,

kutafuta matini ya kusoma, kusikiliza

redio n.k. Tathmini majibu ya

mwanafunzi.

2.1 Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 113-116)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli za ufunzaji na ujifunzaji

huimarishwa ikiwa mwalimu na

wanafunzi watakuwa wamejiandaa

ipasavyo kabla ya funzo kuanza.

Hakikisha kuwa nyenzo za ujifunzaji

kama vile tarakilishi na breli zipo na

hazina hitilafu. Pia,

• Tafiti kuhusu itikadi mbalimbali za

kidini na za kijamii za dini na jamii

mbalimbali ili kufanikisha ufunzaji

wako darasani.

• Andaa mada mbalimbali za matini

kuhusu itikadi za kidini na za kijamii

za dini na jamii mbalimbali ambazo

utawapa wanafunzi. Pia, watafute

matini hizo mtandaoni na kuzisoma

ili kujifunza.

• Andaa kanda yenye maelezo kuhusu

itikadi mbalimbali za kidini na za

163

Kimeidhinishwa na KICD

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaelekeze katika hatua za kutumia

tarakilishi. Waongoze kujadili hatua

za kiusalama (kama vile, kuzingatia

mada lengwa, kusalia kwenye tovuti

lengwa, kutofungua matangazo

yanayojitokeza kwenye kiwambo

n.k.) katika matumizi ya mtandao.

Watafute matini kuhusu itikadi za

dini wanayoifahamu na waisome

kisha wajadili kuhusu itikadi hizo.

Wawaeleze wenzao wa vikundi

vingine kuhusu itikadi za dini

waliyoisoma. Hakikisha wanafunzi

wanaheshimu dini mbalimbali

watakazojadili. Wanafunzi wafungue

faili kwenye tarakilishi kisha

wahifadhi matini waliyosoma.

Hakikisha wanazingatia hatua

zifaazo.

• Katika shughuli ya 3, waelekeze

wanafunzi kujibu maswali yaliyo

kwenye jedwali lililo vitabuni mwao

kwa kutumia neno sahihi au kosa.

Majibu tarajiwa: 1. sahihi 2. kosa

3. kosa 4. kosa 5. sahihi 6. kosa 7. kosa

8. sahihi 9. kosa 10. sahihi. Waelekeze

wanafunzi katika kujadili majibu

yao kisha waandike hatua salama za

kufuata wanapotumia mtandao.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 4 ambapo atasoma

kimyakimya matini aliyopewa na

kuuelewa ujumbe uliomo kisha

kujibu maswali aliyopewa kitabuni

mwake. Majibu tarajiwa:

1. Dini humwunganisha Mungu na

binadamu (mwalimu akubali majibu

mengine baada ya kutathmini).

2. Kwa sababu ya imani kuwa Mungu

ni yule yule mmoja aliyewaumba

wanadamu wote.

3. Tathmini majibu ya mwanafunzi.

Mwanafunzi atumie kamusi ya

Kiswahili.

4. Wasipopata mwongozo, maelekezo na

msisitizo kutoka kwa wazazi, wazee

katika jamii, viongozi wa kidini na wa

serikali.

5. Kwa kutoa mwongozo, maelekezo na

masisitizo yanayofaa.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini iwapo mwanafunzi

alisoma mtandaoni matini kuihusu

dini yao kwa kutazama aliyoandika

daftarini mwake. Pia, mwanafunzi

aweze kueleza tofauti zilizopo kati ya

dini yao na dini nyingine anazojua.

Tathmini maelezo ya mwanafunzi na

uhakikishe unaiheshimu dini yake na

kuwa anaziheshimu dini nyingine.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

amefahamu na kuzingatia hatua za

kiusalama katika matumizi ya vifaa

vya kidijitali akiwa mtandaoni.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kufungua faili iliyo na matini ya

kusoma ili kuimarisha umilisi wake

wa kutumia tarakilishi.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi wa

kutafuta mtandaoni tovuti salama

ili kupata matini salama ya kusoma.

164

Kimeidhinishwa na KICD

wenzake mtandaoni ili waitathmini.

Pia, anaweza kutumia intaneti

kusakura matini mbalimbali za

masimulizi kuhusu itikadi za kidini

na za kijamii za dini na jamii

mbalimbali nchini na kuzisoma ili

kujifunza.

Ubunifu unajengeka mwanafunzi

anapoandika insha ya masimulizi

kuhusu itikadi za kidini na za

kijamii za dini na jamii mbalimbali

nchini kwa kubuni matukio yake

mwenyewe.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kubuni na kuandika

insha za masimulizi akirejelea

mada mbalimbali. Pia, mwanafunzi

anapoendelea kutumia vifaa vya

kidijitali kutafuta matini mbalimbali

salama za kusoma mtandaoni.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Unakuzwa wanafunzi kutoka maeneo

mbalimbali wanapofanya kazi kwa

kushirikiana katika vikundi licha ya

tofauti zao anuwai. Pia, mwanafunzi

anapothamini dini na desturi za

maisha za wanajamii mbalimbali

hivyo kuleta utangamano mwema

katika jamii.

• Stadi za maisha

Kutokana na insha za masimulizi

kuhusu itikadi za kidini na za kijamii

za dini na jamii mbalimbali nchini,

mwanafunzi atapata ufahamu

wa dini na desturi mbalimbali za

3. Kuandika

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 116-118)

Insha ya masimulizi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa

kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa

kufuata kanuni zifaazo.

c) Kuchangamkia utunzi mzuri wa

insha ya masimulizi ili kukuza

ubunifu wake.

Maswali dadisi

1. Unajua maana ya insha ya

masimulizi?

2. Unazingatia nini unapoandika

insha ya masimulizi?

3. Unawezaje kupata hoja za kusimulia

katika insha ya masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa wanafunzi

wanapojadili muundo, mtindo na

mada mbalimbali za kuandikia insha

za masimulizi wakiwa katika vikundi.

Wanapoandika insha na kuwasomea

wenzao wanakuza uwezo wao wa

kuwasiliana.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu utakuzwa mwanafunzi

atakapoandika insha ya masimulizi

kwenye tarakilishi na kufungua

faili na kuihifadhi kisha kuwatumia

165

Kimeidhinishwa na KICD

jamii hivyo kufanya uamuzi wa

busara utakaomfaidi maishani. Pia,

mwanafunzi ataweza kuwafundisha

wanajamii kuhusu kuthamini dini

na desturi za maisha za wanajamii

mbalimbali.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi kujadili insha za

masimulizi akitumia lugha ya adabu.

Pia, anapowapa wenzake fursa ya

kuchangia katika majadiliano yao

katika vikundi na kuyaheshimu

maoni yao.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua

ugomvi wowote.

• Uaminifu na uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga insha ya masimulizi inayohusu

itikadi za kidini na za kijamii akiwa peke

yake bila kunakili insha za wenzake.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanafundisha uandishi

wa insha kama mojawapo ya stadi za

lugha.

2. Somo la Dini

Somo hili linafundisha kuhusu itikadi

za kidini.

3. Somo la Jamii

Somo hili linafundisha kuhusu itikadi

za kijamii.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi awahamasishe wenzake

shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu

wa uandishi bora katika kuboresha

mawasiliano.

• Mwanafunzi atawahamasisha

wenzake katika jamii kuhusu

kuthamini itikadi za dini mbalimbali

na desturi mbalimbali za maisha za

wanajamii.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa

kuona watambue maelezo kuhusu

muundo na mtindo wa kuandika

insha ya masimulizi kwa kutumia

breli. Pia, unaweza kuwasomea

wanafunzi hao maelezo hayo

wakayasikiliza na kuelewa hivyo

kujifunza.

• Wanafunzi walio na changamoto

za viungo vya mwili kama vile

mikono wasaidiwe kuandika kwa

kutumia kiungo kingine cha mwili

walichozoea kutumia.

• Mwalimu awe mwenye uvumilivu ili

aweze kuwasaidia wanafunzi ambao

wanachukua muda mrefu kujifunza

uandishi wa insha ili waweze

kujifunza bila kukata tamaa.

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kusikia au kuzungumza wasaidiwe

kujifunza kwa kumshirikisha mfasiri

wa lugha ishara (ikiwa mwalimu

haifahamu lugha ishara).

166

Kimeidhinishwa na KICD

3.1 Insha ya masimulizi

awali katika sura ya 2. Wanafunzi

waelezane maana ya insha ya

masimulizi. Tathmini maelezo yao.

Insha ya masimulizi huandikwa ili

kueleza matukio yanayotokea katika

maisha kwa kuzingatia muundo,

mtindo na lugha maalum ya

kinathari.

• Wape wanafunzi nakala mbalimbali

za insha ulizoandaa mapema. Nakala

hizo za insha ziwe mchanganyiko

wa insha mbalimbali zikiwemo

za masimulizi. Shughuli hii ni ya

kuwawezesha wanafunzi kutambua

insha za masimulizi na kuweza

kuzitofautisha na insha nyingine

kwa usahihi. Waongoze wanafunzi

kutambua na kujadili sifa za insha

za masimulizi. Insha za masimulizi

huzingatia kusimulia matukio fulani,

lugha ya nathari, mada lengwa,

matumizi ya lugha fasaha na sahihi

n.k.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha wajadili

kuhusu ndoa za lazima katika jamii

mbalimbali (kama vile jamii za

Wamaasai, Waturkana, Wasamburu).

Ndoa za lazima zinahusu msichana

au mwanamke kulazimishwa kuolewa

kabla ya kufikisha umri wa kuolewa

au bila ya hiari yake. Wanafunzi

waandike vidokezo ambavyo kila

mwanafunzi atavitumia kubuni

insha ya masimulizi kwa maneno

yake mwenyewe. Kila mwanafunzi

awasomee wanafunzi wa kikundi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 116-118)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu uandishi wa insha za

masimulizi zinazohusu itikadi za kidini na

za kijamii. Pia,

• Unaweza kukusanya nakala za aina

mbalimbali za insha na uhakikishe

kuna insha za masimulizi kati ya

nakala hizo ili wanafunzi waweze

kuzitambua na kuzitofautisha.

Unaweza kupata nakala hizi kutoka

kwa wanafunzi wa gredi nyingine.

• Hakikisha mashine za breli ziko

katika hali nzuri ya kuweza kutumiwa

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona ili kufanikisha ujifunzaji wao.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu funzo hili ili ajiandae ifaavyo.

• Unaweza kuandaa michoro au picha

mbalimbali ambazo wanafunzi

wanaweza kutumia kutolea

masimulizi kuhusu itikadi za kidini

na za kijamii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 116

2. Nakala za insha mbalimbali

zikiwemo za masimulizi

3. Mfasiri wa lugha ishara, breli

4. Michoro na picha zinazoonyesha

itikadi mbalimbali za kidini na

kijamii

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa shughuli

ya 1 kwa kuwaelekeza wanafunzi

kujikumbusha kuhusu insha za

masimulizi walizojifunza hapo

167

Kimeidhinishwa na KICD

chake insha aliyobuni ili waitathmini

na kujifunza.

• Waelekeze wanafunzi kutathmini insha

zao kwa kuzingatia majibu ya maswali

waliyopewa vitabuni mwao.

• Waongoze wanafunzi kufanya

shughuli ya 3 kwa kujadili michoro

waliyopewa vitabuni mwao wakiwa

katika vikundi. Michoro ni ya ibada

inayofanyika nje chini ya mti pamoja

na sherehe ya kuzaliwa kwa mtoto.

• Waelekeze wanafunzi kusimuliana

kuhusu sherehe zozote za harusi

za kitamaduni au ibada za kidini

ambazo wamewahi kuhudhuria.

Tathmini masimulizi yao. Hakikisha

wanasimulia kwa ufasaha, ujasiri na

kwa lugha sahihi.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini ikiwa mwanafunzi

alitunga insha ya masimulizi kuhusu

harusi aliyowahi kuhudhuria.

Hakikisha insha hiyo haijapungua

maneno 150. Hakikisha kuwa

mwanafunzi ameituma insha hiyo

kwako na kwa wanafunzi wengine

kwa kutumia mtandao.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kutambua insha ya

masimulizi kwa kuzingatia

ujumbe, mtindo na muundo katika

matini mbalimbali.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutunga insha za masimulizi

kwa kufuata kanuni zifaazo.

4. Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 118-122)

Nyakati na hali (Vipindi 3)

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vya hali ya

mazoea na hali timilifu kwenye

vitenzi.

b) Kutambua vitenzi katika hali ya

mazoea na hali timilifu kwenye

matini.

c) Kutumia vitenzi vya hali ya

mazoea na timilifu katika sentensi

ili kuimarisha mawasiliano.

d) Kufurahia matumizi ya hali

ya mazoea na timilifu katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, wewe hufanya shughuli gani

kila siku?

2. Unajua nyakati gani katika

Kiswahili?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Wanafunzi wataweza kuwasiliana

na kushirikiana kufanya shughuli

za kutambua hali ya mazoea na hali

timilifu katika vitenzi, sentensi na

matini wakiwa katika vikundi.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa wanafunzi

wanapotumia vifaa vya kiteknolojia

168

Kimeidhinishwa na KICD

kama vile tarakilishi kuandika

kifungu na kukoleza rangi vitenzi

vilivyo katika hali ya mazoea na hali

timilifu katika kifungu hicho.

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoendelea kutunga sentensi na

vifungu kwa usahihi katika hali ya

mazoea na hali timilifu.

(d) Ubunifu

Unakuzwa mwanafunzi anapotunga

sentensi katika hali ya mazoea na hali

timilifu.

Unajengeka mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi sahihi na hata vifungu

vyake mwenyewe katika hali ya mazoea

na hali timilifu bila kunakili kazi za

wenzake.

(e) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

changamoto

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutunga sentensi kuhusu

masuala mbalimbali hasa mtambuko

katika hali ya mazoea na hali

timilifu. Uwazaji wa kina unajitokeza

mwanafunzi anapofikiri kuhusu

vitenzi atakavyotumia kutunga

kifungu.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano

Utangamano unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kutoka maeneo mbalimbali

kutunga sentensi na vifungu kwa usahihi

katika hali ya mazoea na hali timilifu.

• Stadi za maisha

Zinakuwa mwanafunzi anapoweza

kuwasiliana kwa usahihi katika hali

ya mazoea na hali timilifu hivyo

kuyaboresha mawasiliano yake.

• Masuala mbalimbali kama vile:

lishe bora, utunzaji wa mazingira,

usalama, afya bora, utunzaji wa

wanyama n.k yatashughulikiwa

mwanafunzi anapotunga sentensi na

vifungu katika hali ya mazoea na hali

timilifu akirejelea masuala mtambuko

mbalimbali.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kujadili hali timilifu na hali

ya mazoea na kuyaheshimu maoni

ya wenzake. Pia, anapowapa wenzake

fursa ya kuchangia katika majadiliano

yao.

• Amani na umoja

Maadili haya yatalengwa katika sentensi

zitakazotungwa na wanafunzi katika

hali timilifu na hali ya mazoea. Pia,

kupitia kwa wanafunzi kutangamana

kwa amani katika vikundi bila kuzua

ugomvi wowote.

• Uwajibikaji

Unadhihirika mwanafunzi

anapovitunza vifaa vyake vya

ujifunzaji na kukamilisha kazi zake

kwa wakati ufaao. Pia, anapotekeleza

majukumu yake anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanaangazia mada

kuhusu hali timilifu na hali ya

mazoea.

169

Kimeidhinishwa na KICD

• Masomo mengine yote hutumia hali

timilifu na hali ya mazoea katika

matini zake.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakapotumia kwa usahihi

sentensi zilizo katika hali timilifu na hali

ya mazoea katika mawasiliano ataboresha

lugha katika jamii.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Rekodi video yenye mifano ya

mambo ambayo wanafunzi hufanya

kila siku ili kuwasaidia wanafunzi

wenye changamoto ya kusikia au

kuzungumza ili wajifunze. Pia,

mfasiri wa lugha ishara anaweza

kuhusishwa.

• Hakikisha kuna mashine za breli

ili wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona wazitumie kujifunza. Pia,

wanafunzi hawa wanaweza kutolewa

maelezo kuhusu hali timilifu na

hali ya mazoea na wakayasikiliza na

kujifunza.

• Jiandae kuwasaidia wanafunzi wengine

walio na matatizo mbalimbali kadri ya

uwezo wako.

• Unaweza kuandaa chati zilizoandikwa

vitenzi na sentensi katika hali timilifu

na hali ya mazoea.

wako darasani. Vilevile,

• Unaweza kuandaa chati ambazo

zimeandikwa vitenzi na sentensi

zilizo katika hali timilifu na hali

ya mazoea ili kufanikisha ufunzaji

wa wanafunzi darasani.

• Rekodi kanda yenye picha na

maelezo kuhusu mambo ambayo

wanafunzi hufanya kila siku

kama vile kupiga mswaki, kuoga,

kutandika kitanda, kusali n.k.

• Hakikisha breli ziko katika hali

nzuri ya kutumika na wanafunzi

wasio na uwezo wa kuona ili

kuwasaidia katika ujifunzaji wao.

• Unaweza kumfahamisha mapema

mfasiri wa lugha ishara ili aweze

kujiandaa ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

118, mashine za breli

2. Chati zilizoandikwa vitenzi na

sentensi katika hali ya mazoea na

hali timilifu.

3. Kanda iliyorekodiwa

inayoonyesha au kueleza mambo

ambayo wanafunzi hufanya kila

siku.

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa kuwaelekeza

wanafunzi kufanya shughuli ya 1.

Wajibu maswali waliyopewa vitabuni

mwao. Waelekeze wanafunzi kugundua

kuwa mambo wanayofanya kila siku

yako katika hali ya mazoea. Kiambishi

hu- hutumika katika vitenzi kuonyesha

hali hii. Hali ya mazoea huonyesha

kitendo kilichozoeleka kutendeka au

4.1 Hali ya mazoea

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 118-120)

Maandalizi ya mwalimu

Fanya utafiti kuhusu nyakati na hali kwa

kujikita katika hali ya mazoea na hali

timilifu ili kuweza kufanikisha ufunzaji

170

Kimeidhinishwa na KICD

kinachotendeka kila mara. Tathmini

majibu ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kwa

kuzingatia idadi na uwezo wao.

Wanafunzi wasome vitenzi vilivyo

katika jedwali lililo vitabuni mwao

na watambue viambishi vya vitenzi

vilivyo katika hali ya mazoea. Majibu

tarajiwa: husoma, huimba, hucheka.

• Katika shughuli ya 3, tathmini ikiwa

mwanafunzi ametambua vitenzi

vya hali ya mazoea katika sentensi

zilizoko kitabuni mwake kwa

kuvipigia mistari. Majibu tarajiwa:

hucheza, husoma, hunisaidia, hula,

huenda, huwatibu. Waelekeze

wabadilishane madaftari ili

watathmini sentensi zao.

• Mwelekeze mwanafunzi kusoma

kifungu kilicho katika shughuli ya

4 kitabuni mwake. Tathmini iwapo

mwanafunzi anatambua vitenzi

vya hali ya mazoea katika kifungu

alichosoma kwa kuvipigia mistari.

Majibu tarajiwa: huamka, husali,

huoga, huniandalia, huwa amelala,

hunywa, huenda. Tathmini majibu ya

mwanafunzi.

• Mshirikishe mwanafunzi katika

kufanya kazi ya ziada iliyo kitabuni

mwake. Tathmini majibu ya

mwanafunzi. Majibu tarajiwa:

1. Watoto hucheza kila siku uwanjani.

2. Mimi huomba kila siku.

3. Wanafunzi hufika shuleni kila siku

asubuhi.

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 120-122)

Utaratibu wa ujifunzaji

• Unaweza kutanguliza somo hili kwa

kuwashirikisha wanafunzi kusoma na

kujadili maana za sentensi walizopewa

vitabuni mwao katika shughuli ya 1.

Waelekeze kugundua kuwa sentensi

hizo ziko katika hali timilifu. Kiambishi

–me hutumika katika vitenzi kuonyesha

hali hii. Hali timilifu huonyesha kuwa

kitendo kimetendeka muda mfupi

uliopita. Tathmini majibu ya wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, wanafunzi

wakiwa katika vikundi wasome vitenzi

vilivyo katika jedwali lililo vitabuni

mwao na watambue viambishi vya

vitenzi vilivyo katika hali timilifu.

Majibu tarajiwa: nimelala, nimepika,

ameomba.

• Mshirikishe mwanafunzi kusoma

kifungu kilicho katika shughuli ya

3 kitabuni mwake. Tathmini iwapo

mwanafunzi anaweza kutambua

vitenzi vya hali timilifu katika kifungu

hicho kwa kuvipigia mistari. Majibu

tarajiwa: ameingia, wameketi,

wametulia, wamekula, wameshiba,

wamesubiri. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

• Hitimisha kipindi hiki kwa kumpa

mwanfunzi kazi ya ziada iliyo

kitabuni mwake. Tathmini majibu ya

mwanafunzi. Majibu tarajiwa:

4.2 Hali timilifu

4. Mgonjwa humeza dawa asubuhi

na jioni.

5. Wewe hula chakula gani kila jioni?

171

Kimeidhinishwa na KICD

1. a) Mtoto amenyonya maziwa.

b) Wazazi wamewasaidia watoto wao.

c) Wewe umesoma Kurani Tukufu

vizuri sana.

d) Mama amenipa chakula kitamu.

e) Sisi tumecheza uwanjani.

2. a) Wakulima huvuna mahindi mengi.

b) Mazingira hutunzwa vizuri sana.

c) Maharusi huanza safari alfajiri.

d) Wewe hula ugali wangu.

e) Dada hunifulia nguo zangu.

• Katika swali la 3, tathmini kifungu

ambacho mwanafunzi atabuni.

Hakikisha anatumia vitenzi vilivyo

katika hali timilifu na hali ya mazoea.

Pia, hakikisha sentensi za kifungu

hicho ni sahihi kisarufi. Mwanafunzi

awatumie wanafunzi wenzake pamoja

nawe kifungu hicho mtandaoni ili

mkitathmini.

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kutengeneza

orodha ya sheria ambazo mwanafunzi

anastahili kufuata kila mara anapoingia

mtandaoni kutafuta matini ya kusoma.

Waelekeze wanafunzi wazijadili sheria

hizo, wakubaliane nazo, wazihariri kisha

waziweke mtandaoni ili zitumike na

mwanafunzi yeyote anayetaka kuingia

mtandaoni kutafuta matini ya kusoma.

Shughuli hii itawahamasisha wanafunzi

wote kuzingatia usalama wakiwa

mtandaoni. Pia, itakuza ujuzi wao wa

kidijitali.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. a) Maria ni mwoga kama kunguru.

b) Kasisi huyu ni mpole kama njiwa.

c) Mbwa wetu ana hasira kama za

mkizi.

2. Tathmini majibu ya mwanafunzi

kulingana na kitabu tukufu ambacho

kinatumika katika dini yao. Hakikisha

mwanafunzi alijadiliana na mlezi

wake kuhusu ujumbe wa mistari

michache kutoka kwenye kitabu chao

tukufu.

3. Tathmini insha ya masimulizi

ambayo mwanafunzi ataandika

kuhusu sherehe yoyote ya kitamaduni

aliyowahi kuhudhuria. Hakikisha

inazingatia mtindo, muundo na

kanuni za kisarufi zifaazo.

4. Tathmini sentensi za mwanafunzi.

Hakikisha ziko katika hali ya mazoea

kisha kubadilishwa na kuwa katika

hali timilifu. Ziwe sahihi kisarufi.

Tathmini

1. Tathmini ikiwa kila mwanafunzi

anaweza kutambua viambishi vya

hali ya mazoea na hali timilifu

katika vitenzi na sentensi.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua hali ya mazoea na

hali timilifu katika vifungu au

matini.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia vitenzi katika hali ya

mazoea na hali timilifu kutunga

sentensi na vifungu sahihi kisarufi.

172

Kimeidhinishwa na KICD

UWEKEZAJI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 123-135)

Utangulizi

Uwekezaji ni hali ya kutumia rasilimali

kama vile pesa katika miradi au biashara

ili kupata faida. Hii ni njia mojawapo ya

mtu kuweza kujipatia riziki ya kila siku.

Kutokana na uwekezaji, mtu anaweza

kuibukia kuwa tajiri sana katika jamii. Watu

huwekeza katika miradi tofautitofauti k.v.:

ujenzi wa majumba ya kupangisha, ufugaji,

ukulima, usafiri wa umma, kufungua

maduka makubwa na madogo, hoteli,

masuala ya utalii, hospitali, masoko pamoja

na kuanzisha biashara mbalimbali zilizo na

faida. Mara nyingine miradi hii au biashara

hizi zinaweza kuleta hasara kwa mwekezaji.

Mtaji wa kutumia katika uwekezaji huweza

kutokana na pesa ambazo mtu ameweka

akiba au mikopo kutoka kwa mashirika

mbalimbali ya utoaji mikopo kama vile

mabenki. Kila mtu anahitaji kuwa na

njia ya kuziwekeza pesa zake ili tuweze

kujitegemea maishani.

Suala lengwa hili litashughulikia mada

zifuatazo: Kusikiliza na kuzungumza

(Kutoa masimulizi), Kusoma kwa

ufahamu (Kifungu cha hadithi), Kuandika

insha ya baruapepe na Sarufi (Ukanushaji

wa maneno na sentensi – Viambishi

vya nafsi na wakati katika sentensi,

ukubwa na udogo wa nomino – nomino

zinazoanza kwa herufi m- na n-).

Kusikiliza na

Kuzungumza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 123-125)

Kutoa masimulizi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kusimulia tungo mbele ya

wenzake kwa kuzingatia mada,

ubunifu na usanifu wa lugha.

b) Kutumia ishara zifaazo kuimarisha

masimulizi yake.

c) Kuchangamkia masimulizi katika

mazingira mbalimbali.

Maswali dadisi

1. Je, masimulizi ni nini?

2. Wewe huzingatia nini unapotoa

masimulizi?

3. Je, unapenda kusikiliza masimulizi

kutoka kwa nani? Kwa nini?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

173

Kimeidhinishwa na KICD

vikundi kujadiliana, kubuni na kutoa

masimulizi kuhusu njia mbalimbali

za kuhifadhi na kuwekeza pesa.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu utakuzwa katika kazi ya

ziada ambapo mwanafunzi akisaidiwa

na mlezi wake atasakura mtandaoni

kuhusu watu mashuhuri waliowekeza

nchini na kujifunza kutokana na

jinsi walivyowekeza. Katika shughuli

hii, mwanafunzi atapata ujuzi wa

kutumia vifaa vya kidijitali.

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kusimulia visa kuhusu uwekezaji

mbalimbali mbele ya wenzake bila

woga.

(d) Ubunifu

Ubunifu unakuzwa mwanafunzi

anapotunga visa mbalimbali kuhusu

uwekezaji kwa maneno yake

mwenyewe bila kunakili visa vya

wenzake na kuvisimulia kwa ustadi.

(e) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Unakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu namna ya kuweka pesa akiba

na njia ya kuwekeza pesa hizo ili

kuweza kujitegemea maishani na

kuihamasisha jamii.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya fedha

Kutokana na mada hii, mwanafunzi

atapata ujuzi wa matumizi mema ya

fedha anaposimulia visa mbalimbali

kuhusu uwekezaji. Pia, atapata ujuzi

wa njia mbalimbali za kuweka pesa

zake akiba kidogo kidogo na jinsi ya

kuziwekeza.

• Uraia

Huu utakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kusimuliana kuhusu njia za kuweka

pesa akiba na uwekezaji mbalimbali.

• Ajira kwa vijana na usalama

Kutokana na mada hii, vijana

watapata maarifa kuhusu uwekaji

pesa akiba na njia mbalimbali za

uwekezaji hivyo kuweza kuanzisha

miradi au biashara mbalimbali za

kuwawezesha kujitegemea maishani.

Vijana wakipata riziki, uhalifu

utapungua hivyo kuwepo kwa

usalama nchini.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kuweka pesa akiba kidogo

kidogo kwa ajili ya mradi wa baadaye.

Pia, anapokamilisha kazi zake kwa

wakati unaofaa.

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapotangamana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua ugomvi

wakisimuliana kuhusu uwekezaji.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya

wenzake katika majadiliano kuhusu

uwekezaji wakiwa kwenye vikundi.

174

Kimeidhinishwa na KICD

Pia, anapowapa wenzake fursa ya

kuchangia katika majadiliano yao

kwenye vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza

Somo hili linafundisha ufasaha wa

kusema au kusimulia kwa ubunifu

katika miktadha mbalimbali.

2. Somo la Jamii

Somo hili hufundisha uwekezaji.

Masomo mengine pia kwa kiwango

fulani yanamhitaji mwanafunzi

kusema kwa ufasaha hata anapojibu

maswali kwa kujieleza.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anapoweza kuyatoa

masimulizi kwa ufasaha

ataihamasisha jamii kutumia lugha

kwa ufasaha hivyo kuboresha

mawasiliano yao.

• Mwanafunzi ataihamasisha jamii

kuhusu umuhimu wa kuweka pesa

akiba na kuwekeza ili kujitegemea

maishani na kuukuza uchumi wa

nchi.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye uwezo wa

kung’amua wanayojifunza mara

moja baada ya kushirikishwa

katika shughuli za ujifunzaji

wapewe fursa ya kubuni

masimulizi zaidi kuhusu njia

mbalimbali za uwekezaji. Pia,

wanaweza kuwasaidia wenzao

wanaochukua muda zaidi kuelewa

wanayofundishwa.

Wanafunzi hawa wanaweza

kutengewa muda zaidi wa

kujifunza baada ya masomo jioni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kuzungumza au kusikia wanaweza

kusaidiwa na mfasiri wa lugha

ishara ili kuweza kujifunza kama

wenzao.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo

wa kuona watumie mashine za

breli au kusikiliza masimulizi

kuhusu uwekezaji yakitolewa na

mwalimu, wanafunzi wenzao

au kutoka kwenye kanda

iliyorekodiwa.

• Wanafunzi wenye matatizo ya

viungo vya mwili washirikishwe

katika shughuli za ujifunzaji

kwa kupewa majukumu ambayo

hayatawatia katika hatari ya

kuumia hasa wakiwa katika

vikundi.

1.1 Kutoa masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 123-125)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Shughuli zote za ufunzaji na ujifunzaji

huimarishwa ikiwa mwalimu na

wanafunzi watakuwa wamejiandaa

ipasavyo kabla ya kipindi kuanza.

Hakikisha kila mwanafunzi ana vifaa

muhimu kama vile daftari na kalamu

kabla ya kipindi kuanza. Pia,

• Fanya utafiti kuhusu njia mbalimbali

za kuweka pesa akiba na uwekezaji ili

kufanikisha ufunzaji wako darasani.

• Andaa masimulizi mbalimbali

yanayohusu uwekezaji ambayo

175

Kimeidhinishwa na KICD

yatakusaidia katika ufunzaji wako

na uelewa wa wanafunzi wa mada

husika.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ya kutumiwa na

wanafunzi wasioweza kuona.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusiana na funzo hili ili ajiandae

ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

123

2. Picha au michoro ya miradi

mbalimbali kama vile: maduka,

majengo ya kifahari, vyumba/

nyumba za kupangisha, shamba la

mimea, mifugo n.k.

3. Mfasiri wa lugha ishara, breli

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi hiki kwa kuwapanga

wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi na uwezo wao kisha uwaongoze

kufanya shughuli ya 1. Wanafunzi

wajadili mchoro ulio vitabuni mwao.

Wanafunzi waeleze ishara za mwili

anazotumia babu katika masimulizi

yake. Majibu tarajiwa:

Babu anawasimulia wajukuu wake

kuhusu jinsi alivyowekeza kwa kufungua

dukakuu lenye bidhaa nyingi.

• Hatimaye, wanafunzi wajadiliane

iwapo wamewahi kusimuliwa kuhusu

uwekaji akiba na waliyojifundisha.

Tathmini maelezo yao.

• Katika shughuli ya 2, wanafunzi

wakiwa katika vikundi wajadili njia

mbalimbali za kuweka pesa akiba

na kuwekeza. Majibu tarajiwa:

Njia mbalimbali za kuweka pesa

akiba: kwenye benki, kwenye vyama/

mashirika, kwenye akaunti za

simu, akiba za nyumbani n.k. Njia

mbalimbali za kuwekeza ni kama vile:

kujenga hoteli, maduka, nyumba za

kupangisha, kuuza bidhaa sokoni,

kutoa huduma muhimu, usafiri,

kilimo, ufugaji, kununua hisa n.k.

• Waelekeze wanafunzi kusimuliana

kuhusu mtu yeyote wanayemfahamu

ambaye aliweka pesa akiba na

kuziwekeza baadaye. Hakikisha kuwa

wanafunzi wanafahamu jinsi ya

kutumia ishara za viungo vya mwili

kutoa masimulizi kuhusu uwekezaji

kama vile: ishara za mikono, ishara za

nyuso, miondoko ya mwili n.k.

• Katika shughuli ya 3, waongoze

wanafunzi katika kubuni masimulizi

yanayohusu uwekezaji kwa kutazama

michoro iliyo vitabuni mwao.

Hakikisha kuwa kisa kinahusu

msichana aliyehifadhi pesa mkebeni

nyumbani ambazo alitumia kununua

kuku/vifaranga wachache ambao

baadaye walikuwa wengi. Kuku

wakaanza kutaga mayai ambayo

waliyauza. Usimulizi huu uzingatie

lugha fasaha na ishara za mwili

zinazofaa.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini ikiwa mwanafunzi

amefahamu umuhimu wa uwekezaji

na njia mbalimbali za kuwekeza kwa

kutathmini maelezo yake kuhusu

wawekezaji wawili mashuhuri.

176

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kusimulia tungo mbele ya

wenzake kwa kuzingatia mada ya

uwekezaji, ubunifu na usanifu wa

lugha.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia ishara zifaazo

kuimarisha masimulizi yake.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi wanaposoma

kifungu na kujadiliana.

(b) Kufikiria kwa kina na kutatua

changamoto

Kunakuzwa mwanafunzi anapofikiria

kuhusu majibu sahihi ya maswali ya

kifungu alichosoma. Pia, mwanafunzi

anapofikiria kuhusu njia mbalimbali za

kuweka pesa akiba na kuwekeza.

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kubuni masimulizi kuhusu uwekezaji

na kuwasimulia wenzake. Pia,

anapobuni njia ya kuweka pesa zake

akiba kwa urahisi na iliyo salama na

jinsi ya kuziwekeza hapo baadaye.

(d) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutafuta mtandaoni

maelezo kuhusu watu wanaofanya

biashara mbalimbali kama vile: kuuza

samaki, usafiri wa barabarani na

kuuza vitabu. Kutokana na shughuli

hii, ataweza kupata ujuzi wa kutumia

vifaa vya kidijitali.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu kwa maendeleo endelevu

Inakuzwa mwanafunzi anapojifunza

kuhusu elimu ya fedha hususan

uwekezaji ambayo itamfaidi siku zote

maishani.

2. Kusoma

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 125-127)

Kusoma kwa ufahamu

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mada

lengwa uliotumika katika kifungu.

b) Kueleza maana za msamiati lengwa

uliotumika katika kifungu.

c) Kutumia msamiati ulio katika

kifungu kwa usahihi katika

sentensi.

d) Kusoma kifungu kwa ufasaha ili

kupata ujumbe.

e) Kuonyesha uelewa wa kifungu kwa

kutoa muhtasari na kujibu maswali.

f) Kuchangamkia usomaji wa kifungu

ili kujenga maarifa ya ufahamu.

Maswali dadisi

1. Je, ni mambo gani hukuvutia

unaposoma kifungu cha hadithi?

2. Wewe hujua vipi maana ya msamiati

uliotumiwa katika kifungu?

3. Unapenda kusoma vifungu gani

vya hadithi?

177

Kimeidhinishwa na KICD

2. Somo la Jamii

Somo hili linafundisha mada kuhusu

uwekezaji.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anatarajiwa

kuwahamasisha wenzake katika jamii

kuhusu kusoma kwa ufasaha hivyo

kuyaboresha mawasiliano yao.

• Mwanafunzi ataweza kuwahamasisha

wanajamii kuhusu umuhimu

wa uwekezaji ili kuwawezesha

kujitegemea.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Tumia nyenzo mbalimbali ili

kukidhi mahitaji ya kila mwanafunzi

kulingana na aina ya changamoto

zinazomkumba. Wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona wanaweza kutumia

breli kusoma vifungu kuhusu

uwekezaji na kujifunza.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia na kuzungumza watazame

kifungu kwenye vitabu vyao na

kukisoma kimoyomoyo kisha watoe

maelezo kwa maandishi kuhusiana na

maswali yaliyopo. Mfasiri wa lugha

ishara anaweza kushirikishwa.

• Wanafunzi wasioweza kung’amua

wanayojifunza kwa upesi wapewe

mazoezi zaidi. Unaweza kuwatumia

wanafunzi wanaoweza kujifunza

kwa upesi kuwasaidia wenzao

wanaong’amua mambo polepole

kusoma vifungu, kujibu maswali na

kufafanua msamiati lengwa.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapopata

maarifa ya kujitegemea anapoweza

kuweka pesa zake akiba, kuandaa

bajeti na kuwekeza vyema.

• Uraia

Huu unakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake wa

asili mbalimbali katika vikundi

kujadiliana kuhusu uwekezaji.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuweka pesa zake akiba na kuwekeza

hapo baadaye. Pia, anapokamilisha kazi

zake kwa wakati unaofaa.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapojadiliana

kuhusu uwekezaji. Pia, anapotumia

lugha ya heshima kuwasiliana na

wenzake katika vikundi na kuwapa

fursa ya kuchangia katika majadiliano

yao.

• Kujiamini na kujithamini

Kunakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuweka akiba pesa zake na kuziwekeza

hapo baadaye. Pia, anapoweza kubuni

masimulizi na kuwasimulia wenzake

kwa ujasiri nao wakajifunza.

Uhusiano na masomo mengine

1. Kiingereza

Somo hili linafundisha mada ya

kusoma vifungu vya hadithi na kutoa

masimulizi.

178

Kimeidhinishwa na KICD

• Washughulikie wanafunzi

walio na matatizo ya kiafya au

kisaikolojia kadri ya uwezo wako.

kifungu hicho ambao mwanafunzi

atamtolea mwenzake darasani. Kifungu

kinahusu uwekezaji. Tathmini lugha

yao kwa kuhakikisha ni fasaha na

sahihi.

• Waongoze wanafunzi kujadili

maana za maneno yaliyokolezwa

rangi kwenye kifungu walichosoma.

Wanaweza kutumia kamusi ya

Kiswahili. Baadaye, wayatungie

sentensi maneno hayo. Tathmini

sentensi za wanafunzi ili kuhakikisha

ni sahihi.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na uwezo wao kisha

uwaelekeze kujadili maswali

waliyopewa vitabuni mwao kuhusu

ushauri nasaha ambao wangetoa.

Mifano ya majibu tarajiwa: Ratemo

aweke akiba ya asilimia fulani ya

mshahara wake kwa kipindi fulani ili

apate mtaji wa kuanzisha biashara ya

kuuza viatu. Milka anaweza kupanda

pikipiki au gari kwa umbali unaoweza

kugharimu kiasi kidogo cha pesa kama

shilingi thelathini na kuweka akiba ya

shilingi ishirini. Tathmini majibu ya

wanafunzi na kutoa ushauri nasaha.

• Waelekeze wanafunzi kufanya

shughuli ya 3 ambapo watajadiliana

kuhusu watu wanaofanya biashara

mbalimbali kama vile kuuza samaki,

usafiri wa barabarani, kuuza vitabu

n.k. Wanafunzi wasome kuhusu

biashara hizi kutoka mtandaoni

au kutoka kwa watu wa familia

zao au watu wengine wanaowajua

2.1 Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 125-127)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti kwenye magazeti, majarida, vitabu

na mtandaoni kuhusu uwekezaji, msamiati

wake, umuhimu wake, changamoto zake

pamoja na maelezo kuhusu njia mbalimbali

za kuwekeza. Utafiti huu utakusaidia katika

kufanikisha ufunzaji wako darasani. Pia:

• Andaa vifungu mbalimbali vya

hadithi vinavyohusu uwekezaji

ambavyo unaweza kuwapa

wanafunzi wakavisoma darasani

ili kujifunza.

• Hakikisha mashine za breli zipo ili

zitumiwe na wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona.

• Unaweza kumfahamisha mfasiri

wa lugha ishara kuhusu funzo hili

ili aweze kujiandaa ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

125

2. Vifungu vinavyohusu uwekezaji

3. Kamusi ya Kiswahili

4. Mfasiri wa lugha ishara, breli

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo hili kwa kumwelekeza

mwanafunzi kusoma kifungu cha

hadithi kilicho kitabuni mwake katika

shughuli ya 1. Mwanafunzi asome

kifungu hicho kimyakimya na kuelewa

ujumbe wake. Tathmini muhtasari wa

179

Kimeidhinishwa na KICD

wanaofanya biashara hizi. Tathmini

maelezo ya wanafunzi.

• Himiza mwanafunzi afanye kazi ya

ziada akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini iwapo mwanafunzi

amefahamu kuhusu uwekaji akiba na

kuwekeza.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kuandika na

kutuma baruapepe kwa wenzao na kwa

mwalimu.

(b) Ujuzi wa kidijitali

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika na kutuma baruapepe kwa

wenzake na mwalimu.

Huu unakuzwa mwanafunzi anapobuni

ujumbe wa baruapepe na kuuandika

kisha kuutuma kwa kutumia vifaa vya

kidijitali.

(d) Hamu ya ujifunzaji

Hamu hii inakuzwa mwanafunzi

anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoendelea kujifunza kuandika na

kutuma baruapepe.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapoweza

kuandika na kutuma baruapepe ili

kuboresha mawasiliano yake shuleni

na nje ya shule.

• Elimu kwa maendeleo endelevu

Hii inakuzwa mwanafunzi anapotumia

teknolojia kuwasiliana kwa kutumia

baruapepe.

• Uraia

Unakuzwa kutokana na mwanafunzi

kushirikiana vyema na wenzake

wa asili mbalimbali katika vikundi

Tathmini

1. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kusoma kifungu kwa

ufasaha na kufafanua msamiati wa

mada lengwa.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutumia msamiati wa uwekezaji

ipasavyo katika kutunga sentensi,

vifungu na masimulizi ili kukuza

msamiati wake.

3. Kuandika insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127-129)

Baruapepe

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua baruapepe kwa

kuzingatia muundo wake.

b) Kuandika baruapepe kwa

kuzingatia ujumbe, muundo na

mtindo.

c) Kuchangamkia uandishi wa

baruapepe katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Baruapepe ni nini?

2. Wewe huzingatia vipengele gani

unapoandika baruapepe?

3. Baruapepe hutumwa vipi?

180

Kimeidhinishwa na KICD

wanapojifunza kuhusu uandishi wa

baruapepe.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa heshima na adabu

hata kwa kutumia lugha ya adabu

kuwasiliana. Pia, anapoyaheshimu

maoni ya wenzake katika kikundi na

kuwapa fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Upendo

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutuma baruapepe kwa wazazi au

marafiki zake ili kuwajulia hali.

• Uwajibikaji

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kuvitunza vifaa vya

kidijitali kama vile tarakilishi

anavyotumia katika uandishi

na utumaji wa baruapepe. Pia,

anapokamilisha kazi zake kwa wakati

ufaao.

Uhusiano na masomo mengine

Masomo yote yanashughulikia ujuzi wa

kidijitali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

• Mwanafunzi anapofahamu jinsi

ya kutumia vifaa vya kidijitali

kuwaandikia wazazi na marafiki

zake baruapepe pamoja na kupokea

baruapepe kutoka kwao.

• Mwanafunzi anapowashirikisha

wenzake shuleni na nje ya shule

katika uandishi, utumaji na upokeaji

wa baruapepe.

Jinsi ya kuwashughulikia wanafunzi

wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wenye uwezo wa

kung’amua wanayojifunza kwa

upesi baada ya kushirikishwa katika

shughuli za ujifunzaji wapewe fursa

ya kuandika baruapepe zaidi katika

mada husika.

• Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kuelewa wanayojifunza

washirikishwe katika shughuli zaidi

kuhusu uandishi wa baruapepe na

kutengewa muda zaidi wa kujifunza

baada ya masomo jioni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

watumie mashine za breli kujifunza

uandishi wa baruapepe. Pia,

wanaweza kusikiliza maelezo kuhusu

uandishi wa baruapepe kutoka kwa

mwalimu au wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kusikia au kuzungumza watambue

baruapepe katika matini ambazo

mwalimu atawapa.Unaweza

kumshirikisha mfasiri wa lugha

ishara darasani ili kuwasaidia

wanafunzi hao.

• Wanafunzi wenye changamoto ya

kuandika polepole waongezwe muda

wa kuandika ili waweze kujieleza

zaidi. Baadaye, mwalimu awape

wanafunzi hao mafunzo ya ziada

yanayohusu kuandika maneno kwa

kasi ili waweze kuandika insha kwa

muda unaofaa.

181

Kimeidhinishwa na KICD

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza funzo hili kwa

kuwashirikisha wanafunzi katika

majadiliano ya shughuli ya 1 wakiwa

katika vikundi. Wajikumbushe

kuhusu insha za baruapepe

walizowahi kujifunza katika mada

ya hapo awali. Tathmini majadiliano

ya wanafunzi. Waelekeze kujadili

sifa za insha za baruapepe, kwa

mfano: anwani ya baruapepe ya

mwandishi, anwani ya baruapepe ya

anayetumiwa, mada, mwili/ujumbe

na hitimisho.

• Katika shughuli ya 2, wape

wanafunzi nakala mbalimbali za

insha za baruapepe ulizoandaa

mapema kutoka mtandaoni kisha

uwaelekeze kuzisoma na kuchunguza

iwapo zina sifa walizojadili katika

shughuli ya 1. Waongoze kujadili

ujumbe na muundo wa insha za

baruapepe ulizowapa. Pia, wajadili

tofauti zilizopo kati ya insha za

baruapepe na insha nyingine

wanazofahamu.

• Waongoze wanafunzi kufanya

shughuli ya 3 ya kuandika insha

za baruapepe hatua kwa hatua.

Washirikishe katika hatua za

matumizi ya tarikilishi, kufungua

akaunti ya kuandika na kutuma

baruapepe, kuandika baruapepe,

kuituma kwa wenzao wa vikundi

vingine na kupokea majibu yao.

• Hakikisha kila mwanafunzi anaendelea

kufanya mazoezi zaidi ya kuandika

na kutuma baruapepe akisaidiwa na

3.1 Insha ya baruapepe

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127-129)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Fanya utafiti kuhusiana na uandishi wa

baruapepe, muundo wake, mtindo wake,

lugha yake na jinsi ya kuituma na kuipokea

ili kufanikisha ufunzaji wako darasani.

Vilevile.

• Andaa sampuli mbalimbali za insha

za baruapepe kutoka kwenye matini

mbalimbali mtandaoni utakazowapa

wanafunzi darasani ili kuwasaidia

katika ujifunzaji wao.

• Andaa vifaa vya kidijitali kama vile

tarakilishi ambazo zitatumiwa na

wanafunzi kuandika na kutuma

baruapepe darasani. Iwapo shule

yenu ina chumba cha tarakilishi,

unaweza kufanyia somo hili humo.

Iwapo shule yenu haina chumba cha

tarakilishi, unaweza kuleta tarakilishi

kadhaa darasani ili wanafunzi

wazitumie katika ujifunzaji wao.

• Hakikisha mashine za breli zipo ili

zitumiwe na wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona ili waandike na

kutuma baruapepe.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu funzo hili ili aweze kujiandaa

ifaavyo

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127

2. Nakala za insha za baruapepe ambazo

zimetolewa kwenye tarakilishi

3. Tarakilishi, breli

4. Mfasiri wa lugha ishara panapofaa

182

Kimeidhinishwa na KICD

mlezi wake au wanafunzi wenzake. Pia,

unaweza kumsaidia baada ya masomo

wakati wa jioni.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

• Tathmini ikiwa mwanafunzi alibuni

na kuandika insha ya baruapepe

kwenye tarakilishi. Tathmini iwapo

aliituma kwa mlezi wake, kwako na

kwa wanafunzi wenzake ili waisome,

waitathmini na kujifunza. Hakikisha

insha hiyo ya baruapepe ilizingatia

muundo, mtindo na lugha inayofaa.

a) Kutambua viambishi vya nafsi na

vya wakati katika sentensi.

b) Kukanusha viambishi vya wakati

na nafsi katika maneno na

sentensi kwa usahihi.

c) Kutunga sentensi sahihi zenye

viambishi vya nafsi na wakati na

kuzikanusha.

d) Kufurahia ukanushaji wa viambishi

vya nafsi na wakati katika sentensi.

Maswali dadisi

1. Je, viambishi vya nafsi katika vitenzi

ni vipi?

2. Je, viambishi vya wakati katika

vitenzi ni vipi?

3. Wewe hutumia viambishi gani

kukanusha vitenzi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutambua

viambishi vya nafsi na wakati katika

sentensi. Pia, anaposhirikiana na

wenzake kukanusha viambishi vya

nafsi na wakati katika sentensi.

(b) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

matatizo

Huu unakuzwa mwanafunzi anapofikiri

jinsi ya kukanusha viambishi vya nafsi

na wakati katika vitenzi na sentensi

kwa usahihi.

Huu unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kutunga kwa usahihi sentensi akiwa

peke yake akitumia viambishi vya nafsi

4.1 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 129-131)

Ukanushaji wa maneno

na sentensi

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

Tathmini

1. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutambua baruapepe kwa

kuzingatia mtindo na muundo

wake.

2. Tathmini uwezo wa mwanafunzi wa

kuandika baruapepe kwa kuzingatia

ujumbe, muundo na mtindo ufaao.

3. Hakikisha mwanafunzi anafahamu

kutumia vifaa vya kidijitali

kuandika na kutuma kwa

baruapepe.

183

Kimeidhinishwa na KICD

na wakati na kuzikanusha kwa usahihi

bila kunakili sentensi za wenzake.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapokuza

uwezo wake wa kukubali au kukataa

mambo mbalimbali maishani. Pia,

matumizi ya viambishi vya nafsi

na wakati kwa usahihi yataboresha

mawasiliano yake.

• Uraia

Uraia unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kutambua viambishi vya nafsi na

wakati katika vitenzi na kuvikanusha

kwa usahihi.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kufanya

shughuli za vikundi kwa amani bila

kuzua ugomvi.

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi wanapokanusha

viambishi vya nafsi na wakati katika

vitenzi. Pia, mwanafunzi anapowapa

wenzake fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Uwajibikaji

Unakuzwa mwanafunzi anapoweza

kukamilisha kazi zake kwa wakati

unaofaa. Pia, anapoweza kuvitunza

vifaa vyake vya ujifunzaji akiwa

darasani na nyumbani.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya sarufi kuhusu viambishi vya nafsi

na wakati katika maneno na sentensi

pamoja na ukanushaji.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapoelewa matumizi

sahihi ya viambishi vya nafsi na wakati

atakuwa kielelezo cha lugha fasaha

katika jamii. Atawahamasisha wanajamii

kuhusu jinsi ya kutumia lugha ya

Kiswahili ipasavyo katika kuboresha

mawasiliano.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa

kuzungumza au kusikia, watambue

viambishi vya nafsi na wakati kwa

kuviandika kwenye madaftari yao au

kuvipigia mistari kwenye tarakilishi.

Pia, unaweza kumshirikisha mfasiri

wa lugha ishara.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa

kuona watumie breli au wakusikilize

ukiyasoma maelezo kuhusu viambishi

vya nafsi na wakati na ukanusho

wake au yakisomwa na wanafunzi

wenzao.

• Wanafunzi wasiojimudu kufahamu

vipengele vyote walivyojifunza kuhusu

viambishi vya nafsi na wakati na

ukanusho wake waandaliwe kipindi

cha ziada cha kujifunza zaidi baada ya

masomo ya siku ili kufikia matarajio

ya mada.

184

Kimeidhinishwa na KICD

4.1.1 Viambishi vya nafsi na

wakati

Herufi zilizokolezwa rangi nyekundu

(ni, tu, a, wa, u, m) ni viambishi vya

nafsi. Herufi zilizokolezwa rangi ya

kijani (na, li, ta) ni viambishi vya

wakati. Tathmini sentensi ambazo

wanafunzi watatunga kwa kutumia

viambishi vya nafsi na wakati

walivyojadili.

• Waelekeze wanafunzi kutambua kuwa:

kiambishi ni- huonyesha nafsi ya kwanza

umoja (ninasoma, ninauza), kiambishi

tu- huonyesha nafsi ya kwanza, wingi

(tunasoma, tunauza), kiambishi u-

huonyesha nafsi ya pili umoja (unasoma,

unauza), kiambishi m- huonyesha nafsi

ya pili, wingi (mnasoma, mnauza),

kiambishi a- huonyesha nafsi ya tatu

umoja (anasoma, anauza) na kiambsihi

wa- huonyesha nafsi ya tatu wingi

(wanasoma, wanauza). Kiambishi -na-

huonyesha wakati uliopo, kiambishi -li-

huonyesha wakati uliopita na kiambishi

-ta- huonyesha wakati ujao.

• Katika shughuli ya 2, waelekeze

wanafunzi wawiliwawili wasome

sentensi zilizo kwenye vitabu

vyao. Waongoze kufahamu jinsi ya

kukanusha vitenzi katika sentensi

walizopewa. Majibu tarajiwa:

a) Siendi dukani. b) Hatuendi madukani.

c) Mteja hakulipa deni lake. d) Wateja

hawakulipa madeni yao. e) Hutaandika

bajeti yako? f) Hamtaandika bajeti

zenu?

• Mwongoze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 3. Akanushe kwa usahihi

vitenzi na sentensi alizopewa kitabuni

mwake. Majibu tarajiwa:

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 129-131)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 3)

Fanya utafiti kuhusu viambishi vya nafsi na

wakati pamoja na ukanushaji wake kwenye

maneno na sentensi ili kufanikisha ufunzaji

wako. Pia,

• Andaa chati ambazo zimeandikwa

vitenzi mbalimbali na kuonyesha

viambishi vya nafsi na wakati

pamoja na ukanusho wao. Chati

hizi zitakusaidia katika ufunzaji

wako darasani.

• Hakikisha mashine za breli zipo na

ziko katika hali nzuri ya kutumiwa

na wanafunzi wasio na uwezo wa

kuona.

• Hakikisha umemfahamisha mfasiri

wa lugha ishara kuhusu funzo hili

kwa wakati ili ajiandae ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

129

2. Chati zilizoandikwa vitenzi na

kuonyesha viambishi vya wakati

na nafsi pamoja na ukanusho wao.

3. Mfasiri wa lugha ishara, breli

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza somo kwa kuwashirikisha

wanafunzi katika shughuli ya 1.

Waulize watambue vitenzi kwenye

sentensi zilizo vitabuni mwao.

Waelekeze wanafunzi kujadili herufi

zilizokolezwa rangi nyekundu na

rangi ya kijani. Majibu tarajiwa:

185

Kimeidhinishwa na KICD

1. a) Hauzi b) Hukunikopesha

c) Hawatanunua d) Hakuwekeza

e) Hamtahifadhi f) Sihesabu

2. a) Mfanyabiashara hasomi gazeti

la biashara. b) Mteja wangu

hakunitembelea nyumbani. c) Wewe

hutanunua bidhaa mpya kutoka

ng’ambo? d) Mimi sifagii duka langu.

e) Kwa nini huuzi bidhaa hii?

3. Tathmini sentensi atakazoandika

mwanafunzi katika wingi. Hakikisha

ni sahihi kisarufi. Majibu tarajiwa:

a) Wafanyabiashara hawasomi

magazeti ya biashara. b) Wateja

wetu hawakututembelea nyumbani.

c) Nyinyi hamtanunua bidhaa mpya

kutoka ng’ambo? d) Sisi hatufagii

maduka yetu. e) Kwa nini hamuuzi

bidhaa hizi?

• Katika shughuli ya 4, wapange

wanafunzi katika vikundi viwili

kulingana na uwezo wao kisha

uwaelekeze kucheza mchezo wa

kutunga na kukanusha sentensi

kwa usahihi. Hakikisha sentensi

zao zinatumia viambishi vya nafsi

na wakati kwa usahihi. Tathmini

ukanusho wa sentensi zao.

• Hitimisha somo hili kwa kumpa

mwanafunzi kazi ya ziada ambayo

atafanya akisaidiwa na mzazi au mlezi

wake. Tathmini kifungu ambacho

mwanafunzi atabuni kuhusu duka

analojua akitumia viambishi vya

nafsi na wakati kwa usahihi kisha

akikanushe kifungu hicho. Iwapo

kutakuwa na muda, mwanafunzi

awasomee wenzake darasani ili

watathmini vifungu vyake.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua viambishi vya nafsi

na wakati katika sentensi.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kukanusha viambishi vya

nafsi na wakati katika maneno na

sentensi kwa usahihi.

3. Tathmini ikiwa mwanafunzi

anaweza kutunga sentensi sahihi

zenye viambishi vya nafsi na wakati

na kuzikanusha kwa usahihi.

4.2 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 131-132)

Ukubwa na udogo wa

nomino zinazoanza

kwa herufi m- na zenye mzizi

wa silabi mbili

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino zinazoanza kwa

herufi m- na zenye mzizi wa silabi

mbili.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa

herufi m- katika hali ya ukubwa na

udogo.

c) Kubadilisha nomino zinazoanza

kwa herufi m- katika hali wastani

kuwa katika hali ya ukubwa na

udogo.

d) Kutumia nomino zinazoanza kwa

herufi m- katika hali ya ukubwa na

186

Kimeidhinishwa na KICD

udogo katika sentensi.

e) Kufurahia kutumia nomino

katika hali ya ukubwa na udogo

kwa usahihi ili kuimarisha

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua nomino gani zinazoanza

kwa herufi m-?

2. Ni nomino gani unazoweza kutaja

ukubwa wake?

3. Ni nomino gani unazoweza kutaja

udogo wake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapowasiliana na kushirikiana na

wenzake katika vikundi kutambua

ukubwa na udogo wa nomino

zinazoanza kwa herufi m- zenye

mzizi wa silabi mbili.

(b) Ubunifu

Huu unakuzwa mwanafunzi

anapoweza kutunga sentensi sahihi

kwa maneno yake mwenyewe bila

kunakili za wenzake akitumia

ukubwa na udogo wa nomino

zinazoanza kwa herufi m- zenye

mzizi wa silabi mbili.

Ujuzi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotafuta mtandaoni picha za

nomino zinazoanza kwa herufi

m- zenye mzizi wa silabi mbili na

kuzitungia sentensi katika ukubwa na

udogo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia

Huu unakuzwa wakati mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake kutoka

maeneo mbalimbali katika vikundi

kutunga sentensi sahihi katika

ukubwa na udogo akitumia nomino

zinazoanza kwa herufi m- zenye

mzizi wa silabi mbili. Pia, sentensi

hizo zinaweza kulenga uraia mwema.

• Stadi za maisha

Zinakuzwa mwanafunzi anapofanya

shughuli zinazohusu ukubwa na

udogo wa nomino zinazoanza kwa

m- zenye mzizi wa silabi mbili katika

sentensi akiwa peke yake hivyo

kujifunza kujitegemea maishani.

Uhusiano na maadili

• Umoja na amani

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi kwa amani bila kuzua fujo.

• Uwajibikaji

Uwajibikaji unakuzwa mwanafunzi

anapotunza vifaa vyake vya ujifunzaji.

Pia, anapokamilisha kazi zake kwa

wakati ufaao.

• Upendo na heshima

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anapoyaheshimu maoni ya wenzake

katika vikundi kuhusiana na ukubwa

na udogo wa nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mzizi wa silabi mbili

katika sentensi. Pia, anapotumia lugha

ya heshima kuwasiliana na wenzake na

hata kuwapa fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

187

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya nomino katika sarufi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakuwa kielelezo chema

anapotumia lugha kwa ufasaha shuleni

na nje ya shule hivyo kuboresha

mawasiliano yake na ya wanajamii.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia breli kutambua

ukubwa na udogo wa nomino

zinazoanza kwa herufi m- zenye

mzizi wa silabi mbili na kuzitungia

sentensi sahihi. Pia, wanaweza

kusikiliza maelezo kuhusu ukubwa

na udogo wa nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mzizi wa silabi mbili

kutoka kwa mwalimu au wanafunzi

wenzao na kujifunza.

• Wanafunzi ambao wanang’amua

wanayojifunza upesi wanaweza

kupewa mazoezi zaidi ya kubuni

kifungu cha aya moja wakitumia

nomino zinazoanza kwa herufi m-

zenye mzizi wa silabi mbili katika

udogo na ukubwa.

• Wanafunzi ambao wanang’amua

wanayofundishwa polepole

watengewe muda zaidi wa kuendelea

kujifunza baada ya masomo jioni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa

kusikia au kuzungumza wanaweza

kusaidiwa na mfasiri wa lugha ishara

katika ujifunzaji wao.

4.2.1 Nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mzizi wa

silabi mbili

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 131-132)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu ukubwa na udogo

wa nomino zenye mizizi ya silabi

mbili zinazoanza kwa herufi na m- ili

kufanikisha ufunzaji wako darasani.

Vilevile,

• Unaweza kuandaa chati zilizoandikwa

nomino zinazoanza kwa herufi m-

zenye mzizi wa silabi mbili katika

ukubwa na udogo ili kuwasaidia

wanafunzi katika ujifunzaji wao.

• Hakikisha mashine za breli zipo ili

zitumiwe na wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona ili kuwasaidia katika

ujifunzaji wao.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha ishara

kuhusu somo hili ili ajiandae ifaavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 131

2. Mfasiri wa lugha ishara, breli

3. Chati zenye nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mzizi wa silabi mbili

katika ukubwa na udogo

4. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa shughuli ya

1. Waulize wanafunzi wakiwa katika

vikundi wataje nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mizizi ya silabi moja

walizojifundisha katika gredi ya nne.

Mifano: mti, mtu, mto, mke, mji n.k.

188

Kimeidhinishwa na KICD

Wakumbushe wanafunzi kuwa mzizi

wa neno ni sehemu ya neno isiyobadilika

neno hilo linapoandikwa katika wingi,

umoja, ukubwa au udogo.

• Waelekeze wanafunzi kutaja nomino

zozote zilizo na mizizi ya silabi mbili

kisha watambue nomino zinazoanza

kwa herufi m- kati ya walizotaja.

Mifano: mkwaju – mikwaju, mkoba

– mikoba, mkanda – mikanda, mshipi

– mishipi n.k. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 2, mwelekeze

mwanafunzi kuonyesha mizizi ya

nomino alizopewa kitabuni mwake.

Majibu tarajiwa: m+pira, m+keka,

m+kono, m+kia, m+koba. Sehemu

zilizopigiwa mistari ndizo mizizi.

• Mwanafunzi ahesabu idadi ya silabi

katika mizizi ya nomino aliyoonyesha.

Mizizi hiyo yote ina silabi mbili mbili.

• Waongoze wanafunzi kujikumbusha

kuhusu ukubwa na udogo wa nomino

katika shughuli ya 3 walivyojifunza

katika gredi ya nne. Tathmini maelezo

yao. Wanafunzi waandike ukubwa

na udogo wa nomino zilizotajwa

katika shughuli ya 2. Majibu tarajiwa:

Ukubwa – pira, keka, kono, kia, koba.

Udogo – kipira, kikeka, kikono, kikia,

kikoba. Tathmini majibu ya wanafunzi.

Washirikishe wanafunzi katika kutaja

mifano zaidi ya nomino zinazoanza

kwa herufi m- zenye mizizi ya silabi

mbili. Waandike udogo na ukubwa

wa nomino hizo. Tathmini majibu ya

wanafunzi.

• Katika shughuli ya 4, mwongoze

mwanafunzi kujaza jedwali lililo

kitabuni mwake kwa nomino sahihi

katika udogo na ukubwa. Majibu

tarajiwa: a) guu, kiguu b) rija, kirija

c) domo, kidomo, d) pini, kipini

e) shipi, kishipi f) dudu, kidudu.

Tathmini majibu ya mwanafunzi.

• Waelekeze wanafunzi kutunga

sentensi sahihi kwa kutumia nomino

walizoandika katika ukubwa na

udogo kwenye jedwali. Sentensi hizo

ziandikwe ubaoni ili wanafunzi wote

wazitathmini na kujifunza.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Tathmini orodha ya nomino za vitu

vinavyopatikana nyumbani ambazo

mwanafunzi ataandika katika ukubwa

na udogo.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua nomino zinazoanza

kwa herufi m- zenye mizizi ya

silabi mbili.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuandika ukubwa na

udogo wa nomino zinazoanza kwa

herufi m- zenye mizizi ya silabi

mbili.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kubadilisha nomino zinazoanza

kwa herufi m- zenye mizizi ya

silabi mbili katika hali wastani

kuwa katika hali ya ukubwa na

udogo.

189

Kimeidhinishwa na KICD

4.3 Sarufi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133-134)

Ukubwa na udogo wa

nomino zinazoanza kwa

herufi n-

Matokeo maalum yanayotarajiwa

Kufikia mwisho wa mada ndogo hii,

mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino zinazoanza

kwa herufi n- ili kuzitofautisha na

nomino nyingine.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa

herufi n- katika hali ya ukubwa na

udogo.

c) Kubadilisha nomino zinazoanza

kwa herufi n- katika hali ya

wastani kuwa katika hali ya

ukubwa na udogo.

d) Kutumia nomino zinazoanza kwa

herufi n- katika hali ya ukubwa na

udogo kwenye sentensi.

e) Kufurahia kutumia nomino

katika hali ya ukubwa na udogo

kwa usahihi ili kuimarisha

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua nomino gani zinazoanza

kwa herufi n-?

2. Ni nomino gani unazoweza kutaja

ukubwa wake?

3. Ni nomino gani unazoweza kutaja

udogo wake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

(a) Mawasiliano na ushirikiano

Wanafunzi watafanya shughuli

za kutambua nomino zinazoanza

kwa herufi n- katika ukubwa na

udogo na kuzitungia sentensi

wakiwa katika vikundi. Wanafunzi

watatunga sentensi na kusomeana ili

kuzitathmini hivyo kuboresha uwezo

wao wa kuwasiliana.

(b) Ubunifu

Unajengeka mwanafunzi anapoweza

kutunga sentensi na hata kifungu

kifupi kwa maneno yake mwenyewe

akitumia nomino zinazoanza kwa

herufi n- katika ukubwa na udogo

bila kunakili kazi za wenzake.

Kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu

kutambua kwa usahihi nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika

ukubwa na udogo. Pia, mwanafunzi

anapoweza kutunga sentensi sahihi

akitumia nomino hizo na kuwasomea

wanafunzi wenzake.

(d) Uwazaji wa kina na utatuzi wa

changamoto

Umilisi huu unakuzwa mwanafunzi

anapotunga sentensi kuhusu masuala

mbalimbali hasa mtambuko akitumia

nomino zinazoanza kwa herufi n-

katika ukubwa na udogo. Pia, uwazaji

wa kina unajitokeza mwanafunzi

anapofikiri kuhusu ukubwa na udogo

wa nomino zinazoanza kwa herufi n-

atakazotumia kutunga kifungu.

4. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutunga sentensi sahihi

akitumia nomino zinazoanza kwa

herufi m- katika hali ya ukubwa na

udogo.

190

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

Masuala mbalimbali kama vile uraia,

lishe bora, utunzaji wa mazingira na

usalama yatashughulikiwa mwanafunzi

anapotunga sentensi akitumia nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika ukubwa

na udogo akirejelea masuala hayo.

Uhusiano na maadili

• Heshima na upendo

Maadili haya yanakuzwa mwanafunzi

anaposhirikiana na wenzake

katika vikundi kutambua nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika

ukubwa na udogo na kuyaheshimu

maoni yao. Pia, anapotumia lugha

ya adabu kuwasiliana na wenzake na

kuwapa fursa ya kuchangia katika

majadiliano yao.

• Uwajibikaji

Unadhihirika mwanafunzi

anapotunza vifaa vyake vya ujifunzaji.

Pia, anapotekeleza majukumu yake

anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi pamoja na kukamilisha kazi

zake kwa wakati ufaao.

• Amani na umoja

Maadili haya yatalengwa katika

sentensi zitakazotungwa na

wanafunzi wakitumia nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika

ukubwa na udogo. Pia, kupitia kwa

wanafunzi kutangamana kwa amani

katika vikundi bila kuzua ugomvi

wowote.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili

Masomo haya yanashughulikia mada

ya nomino katika sarufi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma

za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakapotumia sentensi zenye

nomino zinazoanza kwa herufi n- kwa

usahihi katika mawasiliano ataboresha

mawasiliano na lugha katika jamii.

Namna ya kuwashughulikia

wanafunzi wenye mahitaji maalum

• Unaweza kurekodi video yenye

picha na maandishi ya maelezo

ya nomino zinazoanza kwa herufi

n- ili kuwasaidia wanafunzi wenye

changamoto ya kusikia ili wajifunze.

Pia, mfasiri wa lugha ishara anaweza

kuhusishwa.

• Hakikisha kuna mashine za breli ili

wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wazitumie kujifunza. Pia, wanafunzi

hawa wanaweza kutolewa maelezo

kuhusu ukubwa na udogo wa

nomino zinazoanza kwa herufi n- na

wakayasikiliza na kujifunza.

• Jitayarishe kuwasaidia wanafunzi

wengine ambao wana matatizo

mbalimbali kadri ya uwezo wako.

4.3.1 Ukubwa na udogo wa

nomino zinazoanza

kwa herufi n-

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133-134)

Maandalizi ya mwalimu (Vipindi 2)

Tafiti zaidi kuhusu nomino zinazoanza

kwa herufi n- katika ukubwa na udogo

kabla ya kipindi ili kuweza kumwelekeza

mwanafunzi vyema. Pia,

• Andaa chati zilizoandikwa

nomino zinazoanza kwa herufi

191

Kimeidhinishwa na KICD

n- katika ukubwa na udogo ili

uzitumie kuwafunza wanafunzi

darasani.

• Unaweza kurekodi video au kanda

yenye picha au maelezo kuhusu

nomino zinazoanza kwa herufi n-

katika ukubwa na udogo.

• Hakikisha mashine za breli zipo

ili zitumiwe na wanafunzi wasio

na uwezo wa kuona ili waweze

kutambua nomino zinazoanza

kwa herufi n- katika ukubwa na

udogo.

• Mfahamishe mfasiri wa lugha

ishara kuhusu funzo hili ili

ajiandae vilivyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

133

2. Chati zilizoandikwa nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika

ukubwa na udogo.

3. Kanda au video iliyorekodiwa

yenye maelezo ya nomino

zinazoanza kwa herufi n- kwa

manufaa ya wanafunzi wasio na

uwezo wa kuona.

4. Mfasiri wa lugha ishara, breli

5. Kamusi ya Kiswahili

Utaratibu wa ujifunzaji

• Tanguliza kipindi kwa kuwauliza

wanafunzi wawiliwawili watambue

na kuandika majina ya michoro

waliyopewa vitabuni mwao. Majibu

tarajiwa: a) ngoma b) dawati c) ndoo

d) nyumba e) chura f) ng’ombe.

Wanafunzi watambue kwa usahihi

majina yanayoanza kwa herufi n-

kati ya waliyotaja. Majibu tarajiwa:

ngoma, ndoo, nyumba, ng’ombe.

• Katika shughuli ya 2, wapange

wanafunzi katika vikundi kulingana

na uwezo na idadi yao kisha

waandike mifano ya nomino

zinazoanza kwa herufi zifuatazo:

a) Herufi nd -: ndizi, ndume, ndoo

b) Herufi ny-: nyumba, nyoka, nyasi

c) Herufi ng’-: n g’o mb e

d) Herufi ng-: ngoma, ngamia, ngazi

e) Herufi nj-: njia, njuga

• Wanafunzi waandike ukubwa

na udogo wa nomino walizotaja.

Tathmini majibu yao. Majibu

tarajiwa:

a) Herufi nd -: dizi - kidizi, dume -

kidume, doo - kidoo

b) Herufi ny-: jumba - kijumba, joka

- kijoka, jasi - kijasi

c) Herufi ng’-: gombe - kigombe

d) Herufi ng-: goma - kigoma, gamia

- kigamia, gazi - kigazi

e) Herufi nj-: jia - kijia, juga - kijuga

• Waongoze wanafunzi kujadiliana

ugunduzi wao kutokana na ukubwa

na udogo wa nomino walizoandika.

Tathmini maelezo yao.

• Mwelekeze mwanafunzi kufanya

shughuli ya 3 kwa kujaza kwa

usahihi jedwali lililo kitabuni mwake

kwa kutumia nomino zinazoanza kwa

herufi n- katika ukubwa na udogo.

Majibu tarajiwa: goma – kigoma, dizi

–kidizi, doo –kidoo, dama – kidama,

gombe –kigombe.

Tathmini majibu ya mwanafunzi.

192

Kimeidhinishwa na KICD

Shughuli ya nje ya darasa

Waongoze wanafunzi kutembelea

baadhi ya wawekezaji walio katika eneo

lililo karibu na shule yenu. Wanafunzi

wawaeleze wawekezaji hao njia

mbalimbali za uwekezaji walizojifunza

darasani. Wanafunzi wawape wawekezaji

hao fursa wawaeleze njia walizotumia

kuwekeza na matokeo yake. Wanafunzi

watakaporudi shuleni, waandike insha

ya maelezo kuhusu njia mbalimbali

za uwekezaji walizoelezwa. Shughuli

hii itakuza utangamano, uwazaji kina,

uzalendo, na hamu ya kujitegemea

maishani.

Majibu ya Zoezi la Mwisho

wa Sura

1. Kubali majibu yoyote yanayohusu

njia za uwekezaji, kwa mfano:

kufungua biashara itakayoleta faida,

kujenga vyumba vya kupangisha,

kuanzisha biashara ya usafiri,

kununua mashamba ili kukuza

mimea itakayouzwa na kuleta faida

n.k.

2. Kubali sifa zozote za baruapepe,

kwa mfano: anwani ya baruapepe

ya mwandishi, anwani ya baruapepe

ya mwandikiwa, mada, mwili na

hitimisho.

• Waelekeze wanafunzi kutunga

sentensi sahihi wakitumia nomino

walizoandika katika ukubwa na

udogo kwenye jedwali. Sentensi hizo

ziandikwe ubaoni ili wanafunzi wote

wazitathmini na kujifunza.

• Hitimisha somo hili kwa kumhimiza

mwanafunzi afanye kazi ya ziada

akisaidiwa na mzazi au mlezi wake.

Tathmini orodha ya nomino za vitu

au viumbe wanaopatikana nyumbani

ambazo mwanafunzi ataandika katika

wingi.

Tathmini

1. Tathmini uwezo wa mwanafunzi

wa kutambua nomino zinazoanza

kwa herufi n- ili kuzitofautisha na

nomino nyingine.

2. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kuandika ukubwa na

udogo wa nomino zinazoanza kwa

herufi n-.

3. Tathmini uwezo wa mwanafunzi wa

kubadilisha nomino zinazoanza kwa

herufi n- zilizo katika hali ya wastani

na kuwa katika hali ya ukubwa na

udogo.

4. Tathmini iwapo mwanafunzi

anaweza kutumia nomino

zinazoanza kwa herufi n- katika

hali ya ukubwa na udogo kutunga

sentensi sahihi.

193

Kimeidhinishwa na KICD

3. Tathmini insha ya baruapepe

atakayoandika mwanafunzi. Sharti

izingatie mtindo, muundo na lugha

inayofaa na mada ya umuhimu wa

kuweka pesa akiba.

4. Tathmini sentensi ambazo

mwanafunzi atatunga. Hakikisha

ni sahihi kisarufi na zinatumia

viambishi vya nafsi na wakati pamoja

na maneno aliyopewa kitabuni

mwake. Mifano: a) Nilinadi bidhaa

sokoni. b) Baba atawekeza pesa zake.

c) Utalipa deni lako lini? d) Tunauza

mayai dukani. e) Mlinunua makochi

wapi?

5. Tathmini majibu ya mwanafunzi.

a) kebe – kikebe

b) dama – kidama

c) gombe – kigombe

d) lima – kilima