Longhorn

Kiswahili Mufti

Mwongozo wa Mwalimu

Gredi ya 2

Wallah bin Wallah

Jacqueline M. Kinya

Kimechapishwa na:

Longhorn Publishers (Kenya) Ltd.,

Barabara ya Funzi, Eneo la Viwandani,

S.L.P. 18033–00500.

Nairobi, Kenya.

Longhorn Publishers (Rwanda) Ltd.,

Remera mkabala na Benki ya COGE,

S.L.P 5910,

Kigali, Rwanda.

Longhorn Publishers (Uganda) Ltd.,

Ploti 4, Eneo la Vubyabirenge, Ntinda,

S.L.P 24745,

Kampala, Uganda..

Longhorn Publishers (Tanzania) Ltd.

Barabara Mpya ya Bagamoyo/Garden,

Mikocheni B, Ploti Namba: MKC/MCB/81,

S.L.P 1237,

Dar es Salaam, Tanzania.

Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kuiga, kunakili, kupigisha chapa,

kutafsiri au kukitoa kitabu hiki kwa jinsi yoyote ile bila idhini, kwa

maandishi ya Longhorn Publishers Ltd.

Chapa ya kwanza, 2018

ISBN 978 9966 64 006 2

Kimepigwa chapa na Autolitho Ltd.,

Barabara ya Enterprise, Eneo la Viwandani,

S.L.P 73476-00200, Nairobi, Kenya.

iii

Utangulizi ................................................................................................................ vi

Maazimio ya kazi ................................................................................................... viii

Mpangilio wa funzo ............................................................................................... ix

SURA YA 1 .................................................................................... 1

MADA KUU 1: SHULENI ............................................................. 1

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya herufi za Kiswahili ................................. 4

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza: Maamkizi ya nyakati za siku .... 13

Mada Ndogo 3: Msamiati ............................................................. ...................... 16

Mada Ndogo 4: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi .................................... 20

Mada Ndogo 5: Kusoma: Hadithi ..................................................................... 24

Mada Ndogo 6: Msamiati: Nambari 11-50 ........................................................ 28

Mada Ndogo 7: Sarufi: Matumizi ya -ako na -enu ............................................ 32

Majibu ..................................................................................................................... 35

SURA YA 2 ................................................................................... 36

MADA KUU 2: HAKI ZANGU ....................................................... 36

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya herufi za Kiswahili ................................. 38

Mada Ndogo 2: Msamiati .................................................................................. 47

Mada Ndogo 3: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi ................................. 50

Mada Ndogo 4: Kusoma: Hadithi ...................................................................... 54

Mada Ndogo 5: Sarufi: Matumizi ya vizuri na vibaya ..................................... 57

Majibu .................................................................................................................... 60

SURA YA 3 ................................................................................... 61

MADA KUU 3: USAFIRI ............................................................. 61

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya herufi za Kiswahili .................................... 64

Mada Ndogo 2: Msamiati - Usafiri ...................................................................... 71

Mada Ndogo 3: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi ................................. 74

Mada Ndogo 4: Kusoma: Hadithi ...................................................................... 77

Mada Ndogo 5: Sarufi: Matumizi ya herufi kubwa ........................................... 80

Majibu ..................................................................................................................... 83

SURA YA 4 ..................................................................................... 84

MADA KUU 4: FAMILIA................................................................ 84

Mada Ndogo 1: Sauti za herufi mbili za Kiswahili ............................................. 87

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza:

Maneno ya heshima na adabu ................................................. 96

Mada Ndogo 3: Msamiati: Familia ....................................................................... 99

Mada Ndogo 4: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi .................................. 102

Mada Ndogo 5: Kusoma: Hadithi ....................................................................... 106

Mada Ndogo 6: Sarufi: Matumizi ya maneno yanayoashiria vitendo ............ 109

Majibu ..................................................................................................................... 112

SURA YA 5 .................................................................................... 113

MADA KUU 5: USALAMA WANGU ............................................... 113

Mada Ndogo 1: Sauti na herufi mbili za Kiswahili .......................................... 116

Mada Ndogo 2: Msamiati: Usalama wangu ..................................................... 122

Mada Ndogo 3: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi .............. .................. 125

Mada Ndogo 4: Kusoma: Hadithi ........................................................................128

Mada Ndogo 5: Sarufi: Matumizi ya huyo na hao ............................................ 131

Majibu ..................................................................................................................... 134

SURA YA 6 .................................................................................... 135

MADA KUU 6: HALI YA ANGA ..................................................... 135

Mada Ndogo 1: Alfabeti za Kiswahili ................................................................. 138

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza: Msamiati ..................................... 141

Mada Ndogo 3: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi ....................................144

Mada Ndogo 4: Kusoma: Hadithi ....................................................................... 147

Mada Ndogo 5: Sarufi: Nafsi ya pili wakati uliopita .......................................... 150

Majibu ......................................................................................................................153

SURA YA 7.................................................................................... 154

MADA KUU 7: LISHE BORA ........................................................154

Mada Ndogo 1: Msamiati - Lishe bora .............................................................. 157

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi ...................................160

Mada Ndogo 3: Kusoma: Hadithi ....................................................................... 163

Mada Ndogo 4: Sarufi: Matumizi ya

hiki

hivi

..................... ....................... 166

Majibu ......................................................................................................................169

SURA YA 8.....................................................................................170

MADA KUU 8: MNYAMA NIMPENDAYE..........................................170

Mada Ndogo 1: Msamiati ................................................................................... 172

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi ....................................176

Mada Ndogo 3: Kusoma: Hadithi ........................................................................ 180

Mada Ndogo 4: Sarufi: Matumizi ya

hili

haya

.................... ....................... 183

Majibu ......................................................................................................................186

UTANGULIZI

Lugha ya Kiswahili imesambaa na kutambaa katika Afrika ya Mashariki, Kati

na Afrika nzima hadi duniani kote. Ni wajibu wa mwalimu kuwahamasisha

wanafunzi wake kuipenda lugha ya Kiswahili kwani kuna matumaini ya siku za

usoni. Mwalimu awahimize wanafunzi wake kuwa wanaweza kujiendeleza katika

somo la Kiswahili kupitia kwa: redio, runinga, magazeti, ualimu, tafsiri miongoni

mwa nyanja anuwai.

Jukumu la lugha ya taifa ni kuweza kutambulisha watu wa taifa moja na

kuwatia hisia kuwa wanaungana na kutambulika. Lugha ni kitambulisho muhimu

sana cha watu wa jamii fulani. Kutokana na kusambaa kwa lugha ya Kiswahili,

msamiati wake ulio mzuri, utafiti uliofanyiwa lugha hii na idadi kubwa ya watu

wanaoizungumza ni thibitisho tosha kuwa lugha hii inapaswa kupewa nafasi

mwafaka. Hii ni kwa sababu hii ndiyo lugha ya kutambulisha bara la Afrika katika

ramani ya dunia. Isitoshe, lugha ya Kiswahili ina wajibu wa kuleta mabadiliko ya

kijamii, kisiasa na kiuchumi katika bara la Afrika.

Malengo ya kufundisha Kiswahili katika shule za msingi

Malengo ya kufundisha Kiswahili katika shule za msingi kama

yanavyofafanuliwa na silabasi mpya ni kumwezesha mwanafunzi:

1. Kusikiliza na kuitikia vilivyo kwa lugha ya Kiswahili.

2. Kuongea lugha ya Kiswahili kwa ufasaha.

3. Kusoma na kuelewa lugha ya Kiswahili.

4. Kujieleza kikamilifu kwa lugha ya Kiswahili kwa kuandika.

5. Kutunga kazi za kisanii kulingana na kiwango cha mwanafunzi.

6. Kuimarisha mazoea ya usomaji bora.

7. Kupenda na kujiendeleza katika somo la Kiswahili baada ya shule ya

msingi.

8. Kuionea fahari na kuikuza lugha ya Kiswahili katika mawasiliano.

9. Kutukuza na kuendeleza Kiswahili sanifu maishani.

10. Kutathmini, kufurahia na kujivunia Kiswahili kama lugha ya taifa na ya

kimataifa.

11. Kutambua na kushiriki katika kupata suluhisho la masuala ibuka

yanayohusu na kuathiri jamii kama vile: afya na UKIMWI, uadilifu, jinsia,

mazingira na teknolojia.

vii

Jukumu la mwalimu katika kutimiza malengo haya

Ili kutimiza malengo haya, mwalimu ana wajibu muhimu. Mwalimu azingatie

mazingira ya shule na kutoa mifano halisi ya vitu au watu wanaopatikana katika

mazingira ya shule. Kuna mazingira ya mjini na ya mashambani.

Mwalimu ana wajibu wa kujitayarisha mapema kabla ya somo kwa kuhakikisha

ana vifaa vya kutumia darasani ili kufanikisha somo. Vifaa hivi viwe vinapatikana

kwa urahisi au kwa bei rahisi iwapo ni vya kununuliwa.

Mwalimu anapaswa kutumia mwongozo huu na kitabu cha wanafunzi na

rasilimali nyingine yoyote itakayofanikisha kipindi chake. Mwalimu asitumie

mwongozo huu kisisisi bali awe mbunifu kulingana na uwezo wa wanafunzi wake

na vifaa vinavyopatikana.

Mwalimu aanze kwa kufundisha dhana sahili kabla ya kufundisha zile

changamano zaidi. Lazima azingatie uwezo wa wanafunzi wake.

Mwalimu anapaswa kuwashirikisha wanafunzi wake kadiri iwezekanavyo

katika somo la Kiswahili. Kwa kuwashirikisha, watakuza stadi zao za kusikiliza,

kuongea, kusoma na kuandika.

Mifano anayotoa darasani, iwe rahisi,sahihi, ya hali ya kila siku na inayoeleweka

kwa wanafunzi kuhusu mazingira yao na kuihusisha na masuala ibuka kama vile:

uadilifu, haki za watoto, Ukimwi, jinsia na teknolojia. Jukumu kubwa la mwalimu

ni kuwahamasisha wanafunzi kuongea, kusoma na kuandika lugha ya Kiswahili

kwa ufasaha. Hili ni jukumu ambalo mwalimu yeyote wa Kiswahili hawezi

kuepuka.

Lazima mwalimu awe kielelezo kwa wanafunzi wake kwa sababu wanafunzi

hupenda sana kuiga. Awe ni mtu anayeipenda lugha ya Kiswahili na kuionea

fahari ili awatie ari wanafunzi wake kuipenda lugha ya Kiswahili.

Mwalimu mwema ni yule anayejaribu kuwa katika kiwango cha wanafunzi.

Kama ni kuimba, wote wanaimba, kama ni kuigiza naye anaigiza. Mwalimu

sharti awe mchangamfu ili awachangamshe wanafunzi wake. Asifunze mambo

au mada kidhahania tu. Ataje matukio halisi maishani mwa wanafunzi huku

akiwahusisha katika kila hatua darasani. Mwongozo huu ni kama dira kwa

mwalimu katika kutekeleza mambo haya.

Mwalimu ajaribu kutumia rekodi za redio pamoja na video ili kuwavutia

wanafunzi mbali na kuendeleza stadi za kusikiliza na matamshi bora. Mwalimu

awahusishe wanafunzi katika kuchora picha, kuigiza darasani, kuimba na

kuwahusisha katika mijadala ili somo la Kiswahili liwe hai. Mwalimu anaweza

kuwaalika shuleni watu waliobobea katika Kiswahili ili kuwahamasisha wanafunzi

kuipenda na kuionea fahari lugha ya Kiswahili.

viii

Mbinu za kufundisha Kiswahili

Kuna mbinu kadhaa zinazoweza kutumiwa kufundisha somo la Kiswahili. Mwalimu

anashauriwa atumie mbinu kulingana na kiwango cha wanafunzi wake, uwezo

wao, mazingira, rasilimali na vifaa vinavyopatikana. Kuna mbinu kama kuigiza,

mijadala, kuwaalika watu wenye ujuzi wa lugha ya Kiswahili (kama waandishi wa

habari, wahadhiri, malenga, watangazaji) na kadhalika. Mbinu ya jadi ni maswali

na majibu lakini bado inatumiwa hasa kutathmini wanafunzi darasani. Michoro

au kuunda picha za vitu mbalimbali na kuwapanga wanafunzi katika vikundi ni

mbinu nyingine. Mwalimu akumbuke kuwa kila mbinu ina faida na upungufu

wake. Mwalimu atumie mbinu inayofaa zaidi na rahisi kwa wanafunzi ili kueleza

dhana inayohusika.

Kazi za wanafunzi

Sharti mwalimu awashirikishe wanafunzi katika somo la Kiswahili. Baadhi ya

shughuli za wanafunzi ni:

• Kujibu na kuuliza maswali darasani.

• Kusoma makala katika kitabu.

• Kujadiliana darasani, kusimuliana hadithi na kukariri mashairi.

• Kuchora vifaa mbalimbali.

• Kuigiza vitendo mbalimbali.

• Kusikiliza wenzao wakisoma, wakiongea au wataalamu walioalikwa.

• Kuandika majibu ya maswali mbalimbali.

Vifaa vya kufundisha lugha ya Kiswahili

Mwalimu anaweza kutumia vifaa kama vile:

• Kadi • Mabango • Vifaa halisi vinavyoweza kupatikana

kwa urahisi

• Michoro • Picha • Tarakilishi

• Redio • Vitabu • Simu za mkononi

• Chati • Video n.k.

Maazimio ya kazi

Kwa kawaida, mwalimu huandaa maazimio ya kazi baada ya kupokea silabasi

inayoeleza mada zinazotakiwa kufunzwa katika darasa fulani kwa mwaka mmoja.

Mwalimu sharti ajue sehemu mbalimbali za silabasi na malengo ya somo la

Kiswahili kwa ujumla. Kisha apange mada zake kwa mtiririko kutoka sahili hadi

changamano. Mwalimu apange na kutayarisha maazimio yake ya kazi mwanzo

wa muhula hasa wiki ya kwanza au hata wakati wa likizo.

Maazimio ya kazi humwezesha mwalimu kuandaa vifaa vyake na kupanga

ufundishaji wake kimantiki bila kuhangaika. Isitoshe, maazimio ya kazi

humwezesha mwalimu wa Kiswahili kuhitimisha mada zilizopo katika silabasi

kwa muda ziliotengewa.

Mfano wa maazimio ya kazi

Darasa:

Gredi ya

Pili

Somo:

Kiswahili

Jina: RITA

AMANI

Muhula:

wa kwanza

Mwaka:

2018

Wiki Kipindi Mada Malengo Nyenzo Shughuli

za darasani

Tathmini Marejeleo Maoni

1 3 Msamiati Mwanafunzi

aweze:

a) Kutaja

vifaa vya

darasani.

b) Kutunga

sentensi

kwa

kutumia

majina ya

vifaa vya

darasani.

• Michoro

• Vifaa

halisi

• Kutaja vifaa

• Kutunga

sentensi

• Kujibu

maswali

• Kutunga

sentensi

Kitabu cha

Mwanafunzi

ukurasa

11-15

Mpangilio wa funzo

Kwa kawaida, mpangilio wa funzo hutayarishwa kutoka kwenye maazimio ya

kazi. Huu ni uandalizi wa awali kabla ya kuingia darasani kufundisha. Mwalimu

anayeingia darasani kufundisha bila mpangilio wa funzo hawezi kutekeleza wajibu

wake ipasavyo kwani hajui aanzie wapi na amalizie wapi. Mpangilio wa funzo

ni dira inayomwongoza mwalimu darasani. Humwezesha mwalimu kukamilisha

mada yake kwa muda uliotengwa bila kwenda kombo. Pia, huchangia katika

kujiamini akiwa darasani. Aidha, humwezesha kutafuta vifaa na vielelezo vingine

atakavyotumia na kuhusisha somo na lile lililopita iwapo panahitajika.

Wakati wa utayarishaji wa mpangilio wa funzo, sharti mwalimu akumbuke

uwezo wa wanafunzi wake, vifaa vinavyopatikana na muda uliotengewa kipindi

fulani. Aidha, sharti awashirikishe wanafunzi katika shughuli mbalimbali huku

akionyesha kazi zake zitakazofanikisha kipindi. Kazi za mwalimu na wanafunzi

ziende sambamba. Kwa mfano, mwalimu akitaja mifano, nao wanafunzi

washirikishwe kutaja.

Mwalimu atumie ubao ipasavyo kwa kuelezea hoja muhimu katika somo.

Ufuatao ni mfano tu wa mpangilio wa funzo katika gredi ya pili.

Mfano wa mpangilio wa funzo

TAREHE WAKATI GREDI SOMO IDADI YA

WANAFUNZI

12.10.18 8.00 - 8.30

KISWAHILI 30

Funzo: Msamiati

Mada: Vifaa vya darasani

Malengo: Kufikia mwisho wa somo, mwanafunzi aweze:

(a) Kutambua vifaa vya darasani.

(b) Kutunga sentensi akitumia majina ya vifaa vya darasani.

Marejeleo: Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11-15.

Mwongozo wa Mwalimu, ukurasa 10-14.

Maendelezo ya funzo

- Mwalimu awaulize wanafunzi

majina ya vifaa darasani.

- Mwalimu awaambie wataje vifaa

wanavyoona kwenye mchoro.

Mwalimu awape wanafunzi fursa

ya kutunga sentensi kuhusu vifaa

vya darasani.

- Mwalimu arejelee somo kwa

kuwauliza wanafunzi maswali.

- Awape mazoezi zaidi kuhusu

vifaa vya darasani.

Wanafunzi wataje vifaa

wanavyoona darasani, kwa

mfano: rula, ubao n.k.

Wanafunzi watunge sentensi

sahihi wakitumia majina ya

vifaa vya darasani.

- Wanafunzi wajibu maswali.

- Wanakili mazoezi zaidi

katika madaftari yao.

Dakika 5Hitimisho

Kiini Dakika 20

Hatua Muda Kazi ya Mwalimu Kazi ya Mwanafunzi

Utangulizi Dakika 5

Ufundishaji wa mada mbalimbali

(i) Ufahamu

Kufunza somo la ufahamu barabara kama yalivyo masomo mengine kunahitaji

mwalimu afanye matayarisho ya kutosha kabla ya kipindi.

Mwalimu anapaswa kufahamu barabara maana ya maneno au msamiati

unaotumiwa katika taarifa. Mwalimu anaweza kuanza kwa kuwauliza wanafunzi

maana ya baadhi ya maneno kabla ya kusoma makala yenyewe. Kisha anaweza

kuwaelezea maneno magumu watakayokumbana nayo katika kifungu. Wanafunzi

washirikishwe kutunga sentensi wakitumia maneno hayo. Mwalimu asahihishe

makosa pindi yanapotokea.

Mwalimu anaweza kuanza kusoma sentensi za kwanza mbili au tatu hivi.

Mwalimu daima akumbuke kuwa yeye ni kielelezo na hana budi kujizatiti katika

matamshi bora. Kisha awaongoze wanafunzi kuisoma taarifa, kwa makini huku

kila mwanafunzi akipata nafasi ya kuisoma. Mwalimu aandike maneno magumu

ubaoni huku akiwaongoza wanafunzi jinsi ya kuyatamka. Kisha awaeleze maana

na matumizi yake.

(ii) Sarufi

Sarufi kwa ujumla ni utaratibu, kanuni au sheria zinazotawala matumizi ya

maneno, maumbo ya maneno na miundo ya sentensi katika lugha fulani. Sarufi

ya Kiswahili ni pana na imetawaliwa na ngeli. Ngeli ni kundi moja la majina

yaliyo na upatanisho sawa wa kisarufi na viambishi sawa vya umoja na wingi.

Kwa mfano:

Umoja Wingi Ngeli

Mtu anakuja. Watu wanakuja.

A - WA

Mara nyingi, wanafunzi hawalichangamkii somo la sarufi, lakini likifunzwa

kwa kuhusishwa na masomo mengine na kutumia vifaa halisi na michoro, somo

litakuwa la kuvutia mno.

(iii) Msamiati

Msamiati ni jumla ya maneno yanayopatikana katika lugha fulani. Msamiati

unaweza kufunzwa kwa kuhusishwa na vipengele vingine kama vile sarufi au

ufahamu. Mwalimu anapofundisha msamiati sharti akumbuke kuwa neno moja

linaweza kuwa na maana zaidi ya moja. Kwa hivyo, ni vyema kuliweka neno

katika muktadha wa matumizi yake.

(iv) Kusoma na kuandika

Kusoma ni stadi moja ambayo inatiliwa mkazo mno katika silabasi mpya. Kusoma

kwa ufasaha ni tathmini ya kuonyesha kuwa mtu ameimudu lugha husika.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma makala ya kila aina kama ufahamu,

magazeti na mashairi.

xii

Mwalimu awaeleze wanafunzi maana ya ushairi. Anaweza kuanza kwa kuwauliza

wataje mifano ya wimbo au nyimbo wanazozifahamu. Kisha anaweza kuwaelezea

shairi kama utunzi au tungo ya kisanaa. Shairi ni wimbo wenye mpangilio maalum

wa lugha unaoelezea wazo fulani kuhusu maisha ya binadamu.

Tathmini

Kutathmini ni mfanyiko endelevu katika mfumo wa elimu. Kutathmini ni jambo

lisiloepukika katika elimu kwa sababu ufundishaji wa Kiswahili au somo jingine

hauwezi kuwa kamilifu bila kutathmini. Kupitia tathmini mwalimu anaweza

kuelewa udhaifu na uwezo wa wanafunzi wake. Kuna mbinu kadhaa za kutathmini

kama vile: kuuliza na kujibiwa maswali darasani, kufanya zoezi katika daftari na

kisha kulisahihisha, kusoma, kuandika na kusimulia hadithi. Katika kutathmini,

mwalimu atumie mbinu inayofaa wanafunzi wake ili kupima stadi husika kama

kusoma, kuandika, kusikiliza, ufahamu, sarufi na kuzungumza.

Mwongozo huu utakuwa dira mufti kwa mwalimu anapowaongoza wanafunzi

katika safari ya kuiendeleza na kuikuza lugha ya Kiswahili.

Matokeo maalum

yanayotarajiwa

Mapendekezo ya shughuli za

ujifunzaji

Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi

aweze:

(a) Kutamka sauti nne za herufi moja

ili kuimarisha mazungumzo;

(b) Kutambua maneno yatumiwayo

katika maamkuzi ya nyakati za siku

shuleni kwa mawasiliano mwafaka;

(ch) Kutambua kwa kutaja msamiati wa

shuleni katika kuimarisha umilisi

wa lugha;

(d) Kutaja majina ya vitu

vinavyopatikana shuleni ili

kuimarisha stadi ya kuzungumza;

(e) Kutambua picha ya vitu

vinavyopatikana shuleni katika

kujenga stadi ya kuzungumza;

(f) Kutambua nambari 11-50

kwa maneno ili kuimarisha

mawasiliano;

(g) Kutambua matumizi yafaayo ya

–ako na –enu katika mawasiliano.

• Mwanafuzi aweza kutambua

sauti /g/, /d/, /j/ na /r/ katika

maneno.

• Mwanafunzi aigize maamkuzi

mbalimbali ya nyakati za siku, kwa

mfano: habari ya asubuhi, jioni,

mchana, umeamkaje na umeshindaje.

• Mwanafunzi aonyeshwe vifaa

halisi, picha au michoro ya vitu

vinavyopatikana shuleni kama vile:

ofisi, maktaba, vyoo, darasa, bendera

na gwaride.

• Mwanafunzi asimulie kisa kuhusu

shule.

• Mwanafunzi ajadili picha

zilizojumuishwa kwenye hadithi.

• Mwanafunzi asome majina ya

nambari 11-50.

• Mwanafunzi atunge sentensi zenye

matumizi ya –ako na –enu.

Mada Kuu 1: Shuleni

Idadi ya vipindi: 22

Sura ya

Mapendekezo ya shughuli nyingine zilizoratibiwa za ujifunzaji:

• Kazi ya vikundi.

• Michezo.

• Nyimbo na mashairi kuhusu usafi wa mwili.

Uhusiano na masomo mengine:

• Somo la Kiingereza, lugha nyingine za kiasili pamoja na masuala ya

mazingira.

Nyenzo:

• Rekodi za masimulizi mbalimbali;

• Vifaa halisi vya darasani;

• Kadi za tarakimu;

• Michoro au picha za watu wakiamkuana;

• Wanafunzi wenyewe;

• Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1;

• Chombo cha kunasia sauti na vifaa vingine vinavyoweza kuwasaidia wanafunzi

wanaohitaji uangalifu maalum na wenye ulemavu.

Maelezo kwa mwalimu

Mada hii inashughulikia mazingira ya shuleni, vifaa halisi vya shuleni, maeneo

kadhaa ya shuleni kama vile: maktaba, ofisi, choo n.k, maamkuzi ya nyakati

mbalimbali za siku, kuhesabu tarakimu 11-50, masimulizi kuhusu mazingira ya

shuleni pamoja na kusoma hadithi kuhusiana na masuala ya elimu na maadili

ya wanafunzi. Pia, kipengele cha sarufi kuhusu matumizi ya –ako na –enu

yameangaziwa katika mada hii. Kama tujuavyo, maamkuzi ni kipengele muhimu

katika utamaduni wetu hivyo mwalimu ahakikishe kuwa wanafunzi wanapata

maarifa haya.

Lengo kuu la mada hii ni kumsaidia mwanafunzi kujenga stadi yake ya kusikiliza,

kufahamu msamiati wa shuleni, kusimulia hadithi, kusoma hadithi, kuhesabu

tarakimu pamoja na kufahamu matumizi ya –ako na –enu katika sentensi na

mazungumzo kwa jumla.

Uhusiano na masuala mtambuko

Masuala mtambuko ambayo yatashughulikiwa katika mada hii ni:

• Uraia,

• Utangamano wa kijamii, wanafunzi watangamane na kufanya kazi pamoja.

Msamiati maalum

Baadhi ya msamiati maalum na muhimu ambao wanafunzi watapatana nao

katika mada hii ni kama vile:

Msamiati Maana

gwaride

mahali shuleni ambapo bendera hupandishwa

maktaba

chumba cha kuhifadhia vitabu

bendera

aina ya kitambaa maalum ambacho ni nembo ya taifa

maamkuzi

maneno ya kumjulia mtu hali

tarakimu

Nambari za kuhesabu

Ushirikishaji wa wanafunzi wenye ulemavu mbalimbali

Ili kuwashirikisha wanafunzi walio na ulemavu na matatizo mbalimbali, mwalimu

awe na vifaa maalum vya kuwasaidia wanafunzi wa aina hii katika ujifundishaji

wao. Kwa wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, mwalimu anaweza kuhusisha

matumizi ya lugha ya ishara. Pia, mwalimu anaweza kuwahusisha watafsiri au

wajuzi wa lugha ya ishara.

Kwa wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, mwalimu anaweza kuhusisha

matumizi ya breli pamoja na vifaa vya kunasia sauti. Haya yatawawezesha

wanafunzi hawa kusoma kama wanafunzi wenzao bila vikwazo vyovyote.

Orodha ya mada na vipindi

Mada Idadi ya vipindi

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya herufi za Kiswahili

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza:

Maamkuzi ya nyakati na siku

Mada Ndogo 3: Msamiati: Shuleni

Mada Ndogo 4: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi

Mada Ndogo 5: Kusoma: Hadithi

Mada Ndogo 6: Msamiati: Nambari 11-50

Mada Ndogo 7: Sarufi: Matumizi ya -ako na -enu

JUMLA: 22

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya heru za Kiswahili

(Idadi ya vipindi: 8)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutamka sauti nne za herufi moja ili kuimarisha mazungumzo;

b) Kutambua sauti za herufi moja zilizofunzwa katika kujenga stadi ya

kusikiliza;

ch) Kutambua majina ya herufi zinazowakilisha sauti lengwa katika kujenga

stadi ya kusikiliza;

d) Kusoma herufi za sauti moja katika kujenga stadi ya kusoma;

e) Kusoma maneno kwa kutumia silabi zinazotokana na sauti lengwa katika

kujenga stadi ya kusoma;

f) Kusoma vifungu vilivyo na maneno yaliyo na sauti lengwa katika kujenga

stadi ya kusoma;

g) Kuandika herufi zinazowakilishwa na sauti lengwa katika kujenga stadi

ya kuandika;

h) Kuchangamkia kutumia maneno yanayojumuisha sauti zilizofunzwa

katika mawasiliano ya kila siku.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi aweza kutambua sauti /g/, /d/, /j/ na /r/ katika

maneno.

• Mwanafunzi asikilize mwalimu akitamka sauti lengwa, kisha atamke

pamoja na mwalimu na mwishowe atamke akiwa peke yake, wawili

wawili na kama darasa.

• Mwanafunzi atambue sauti alizosoma katika maneno.

• Mwanafunzi aweza kutumia teknolojia (papaya) kusikiliza matamshi ya

sauti lengwa.

• Mwanafunzi atambue herufi zinazowakilisha sauti lengwa kwa kutumia

kadi za herufi.

• Mwanafunzi aambatanishe silabi katika kutambua sehemu mbalimbali

za maneno.

• Mwanafunzi aweza kumsikiliza mgeni mwalikwa akitamka sauti lengwa.

• Mwanafunzi asome maneno kwa kutumia silabi au kwa kuyagawa

maneno marefu katika sehemu fupi fupi.

• Mwanafunzi aandike herufi za sauti alizosoma hewani au vitabuni.

• Mwanafunzi aweza kufinyanga maumbo ya herufi.

• Wanafunzi wasome hadithi zilizo na maneno yaliyobeba sauti lengwa

wakiwa wawili wawili.

• Mwanafunzi aweza kutumia vifaa vya teknolojia kama vile: tarakilishi,

projekta na kipasa sauti kusikiliza na kusoma hadithi.

• Mwanafunzi anakili herufi na maneno yanayotokana na sauti

alizofunzwa.

• Mwanafunzi asikilize imla inayojumuisha maneno yaliyo na herufi za

sauti lengwa na kuyaandika.

III. Nyenzo:

ØKadi za herufi g, d, j na r;

ØRekodi za sauti /g/, /d/, /j/ na /r/;

ØMgeni mwalikwa mwenye matamshi sahihi;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

I V. Maandalizi ya somo

Mada hii inahusu sauti na majina ya herufi za Kiswahili. Herufi na sauti

zitakazoangaziwa katika funzo hili ni: /g/, /d/, /j/ na /r/. Matamshi mazuri

na sahihi ya wanafunzi yatazingatiwa hapa na kukuzwa zaidi.

Mwalimu aandae vifaa vyake mapema na kuvihifadhi kabla ya vipindi hivi. Vifaa

hivi ni kama vile: rekodi za matamshi ya sauti husika, mgeni mwalikwa mwenye

matamshi mazuri na sahihi, kadi zenye herufi na sauti husika pamoja na vyombo

vingine maalum vya kuwasaidia wanafunzi wenye ulemavu mbalimbali.

Wakati wa kuendesha funzo hili, mwalimu atambue wakati mwafaka wa kuweka

hadharani vifaa alivyovileta darasani. Mwalimu akumbuke kuwa matumizi

ya michoro, picha, vifaa halisi ni mbinu bora ambayo hutumika kufanikisha

ufundishaji wa wanafunzi; hasa wale ambao wana matatizo mbalimbali katika

kuelewa na kufahamu haraka yale wanayofundishwa darasani au wale walio na

kiwango cha chini katika ujifunzaji wao.

Iwapo kuna wanafunzi walio na matatizo ya kusikia mwalimu awasaidie

kuvionyesha vifaa vilivyopo kwa wao kuvigusa huku wakiandika maelezo yake

ubaoni. Ikiwa kuna wanafunzi wasioweza kuona, ni lazima mwalimu ajitahidi

kuandaa maelezo yake kwenye breli ili kuwawezesha wanafunzi wa aina hii

kujifundisha kama wanafunzi wengine.

Ili kutimiza malengo yake katika somo hili, mwalimu ahakikishe kwamba

wanafunzi wamejigawa katika makundi ya wanafunzi wanaotakikana kulingana

na maelekezo yaliyotolewa kwa kila shughuli ya wanafunzi iliyopendekezwa

katika Kitabu cha Mwanafunzi.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize somo hili kwa kuwasalimia wanafunzi na kuwauliza

maswali mepesi kuhusu shule yao. Wanafunzi wajibu maamkuzi ya mwalimu

kisha wajibu maswali waliyoulizwa.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika kuchunguza mchoro ulio katika

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2. Mwalimu awachangamshe wanafunzi kwa

kuwauliza maswali mepesi kuhusiana na mchoro huo. Baadhi ya maswali

ambayo mwalimu anaweza kuuliza ni kama vile: Mnaona nini kwenye mchoro

huu? Mwalimu awaelekeze wanafunzi ili waweze kujibu maswali hayo na

kuelewa kinachoendelea katika mchoro uliopo.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

i) Sauti /g/

Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi wawili wawili kisha

awaelekeze kutazama michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 3.

Mwalimu awaulize wanafunzi maswali mepesi kuhusiana na michoro iliyopo.

Maswali kama vile: Mnaona nini kwenye michoro hii? Taja majina ya michoro hii.

Wanafunzi wajibu maswali ya mwalimu.

Baadaye, mwalimu awashirikishe wanafunzi kutambua majina sahihi ya michoro

waliyopewa kisha watamke sauti za kwanza za majina hayo pekee. Wanafunzi

watamke sauti /g/ baada ya mwalimu kisha wakiwa wawili wawili na hatimaye

atamke sauti hii akiwa pekee yake. Mwalimu awaombe wanafunzi waandike

sauti /g/ katika madaftari yao kwa herufi kubwa na herufi ndogo.

Wanafunzi waelekezwe katika kutamka irabu za Kiswahili ambazo ni: a, e, i, o, u

kisha watambue silabi za herufi ‘g’, ambazo ni: ga, ge gi, go, gu.

Baada ya shughuli hii, wanafunzi watambue maneno kadhaa yenye silabi za

herufi ‘g’. Kwa mfano: gani, gari, ganda, gereza, gereji, giza, gilasi, gorofa, godoro,

gurudumu, gundi, gunia n.k. Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika

kutamka maneno yenye silabi za herufi ‘g’ kwa usahihi. Hatimaye watunge

sentensi wakitumia maneno hayo.

Kwa mfano:

1. Gari limepita hapa.

2. Gereza hili ni safi.

3. Nyumba hii ina giza.

4. Baba alinunua godoro.

Wanafunzi washirikishwe katika kufanya mazoezi kadhaa ya kutamka silabi za

herufi ‘g’.

ii) Sauti /d/

Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi wawili wawili kisha

awaelekeze kutazama michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 6.

Mwalimu awaulize wanafunzi maswali mepesi kuhusiana na michoro iliyopo.

Maswali kama vile: Mnaona nini kwenye michoro hii? Taja majina ya michoro hii.

Wanafunzi wajibu maswali ya mwalimu.

Baadaye, mwalimu awashirikishe wanafunzi kutambua majina sahihi ya michoro

waliyopewa kisha watamke sauti za kwanza za majina hayo pekee. Wanafunzi

watamke sauti /d/ baada ya mwalimu kisha wakiwa wawili wawili na hatimaye

atamke sauti hii akiwa pekee yake. Mwalimu awaombe wanafunzi waandike

sauti /d/ katika madaftari yao kwa herufi kubwa na herufi ndogo.

Wanafunzi waelekezwe katika kutamka irabu za Kiswahili ambazo ni: a, e, i, o, u

kisha watambue silabi za herufi ‘d’, ambazo ni: da, de di, do, du.

Baada ya shughuli hii, wanafunzi watambue maneno kadhaa yenye silabi za

herufi d. Kwa mfano: daka, dada, dakika, dereva, deski, dirisha, didimia, dondoka,

donda, doli, duka, dubu, duma n.k. Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote

katika kutamka maneno yenye silabi za herufi d kwa usahihi. Hatimaye watunge

sentensi wakitumia maneno hayo.

Kwa mfano:

1. Dada amefika.

2. Dereva anaendesha gari.

3. Dirisha hili limefungwa.

4. Mtoto anacheza na doli.

5. Duka hili lina mikate mingi.

Wanafunzi washirikishwe katika kufanya mazoezi kadhaa ya kutamka silabi za

herufi ‘d ’.

iii) Sauti /j/

Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi watatu watatu kisha

awaelekeze kutazama michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 9.

Mwalimu awaulize wanafunzi maswali mepesi kuhusiana na michoro iliyopo.

Maswali kama vile: Mnaona nini kwenye michoro hii? Taja majina ya michoro hii.

Wanafunzi wajibu maswali ya mwalimu.

Baadaye, mwalimu awashirikishe wanafunzi kutambua majina sahihi ya michoro

waliyopewa kisha watamke sauti za kwanza za majina hayo pekee. Wanafunzi

watamke sauti /j/ baada ya mwalimu kisha wakiwa wawili wawili na hatimaye

atamke sauti hii akiwa pekee yake. Mwalimu awaombe wanafunzi waandike

sauti /j/ katika madaftari yao kwa herufi kubwa na herufi ndogo.

Wanafunzi waelekezwe katika kutamka irabu za Kiswahili ambazo ni: a, e, i, o,

u kisha watambue silabi za herufi j, ambazo ni: ja, je, ji, jo, ju.

Baada ya shughuli hii, wanafunzi watambue maneno kadhaa yenye silabi za

herufi j. Kwa mfano: jagi, jamani, jaa, jembe, jenereta, jimbi, jirani, joto, joka,

jungu, juma, Jumatatu n.k. Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika

kutamka maneno yenye silabi za herufi j kwa usahihi. Hatimaye watunge

sentensi wakitumia maneno hayo.

Kwa mfano:

1. Jagi hili lina maji.

2. Mkulima anatumia jembe.

3. Huyu ni jirani yetu.

4. Mtoto ana joto jingi.

5. Leo ni siku ya Jumatatu.

Wanafunzi washirikishwe katika kufanya mazoezi kadhaa ya kutamka silabi za

herufi ‘j’.

iv) Sauti /r/

Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi watatu watatu kisha

awaelekeze kutazama michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 13.

Mwalimu awaulize wanafunzi maswali mepesi kuhusiana na michoro iliyopo.

Maswali kama vile: Mnaona nini kwenye michoro hii? Taja majina ya michoro hii.

Wanafunzi wajibu maswali ya mwalimu.

Baadaye, mwalimu awashirikishe wanafunzi kutambua majina sahihi ya michoro

waliyopewa kisha watamke sauti za kwanza za majina hayo pekee. Wanafunzi

watamke sauti /r/ baada ya mwalimu kisha wakiwa wawili wawili na hatimaye

atamke sauti hii akiwa pekee yake. Mwalimu awaombe wanafunzi waandike

sauti /r/ katika madaftari yao kwa herufi kubwa na herufi ndogo.

Wanafunzi waelekezwe katika kutamka irabu za Kiswahili ambazo ni: a, e, i, o, u

kisha watambue silabi za herufi ‘r’, ambazo ni: ra, re, ri, ro, ru.

Baada ya shughuli hii, wanafunzi watambue maneno kadhaa yenye silabi za

herufi ‘r’. Kwa mfano: raba, ramba, reki, reli, ringa, risiti, roga, robota, roketi,

rungu, ruka, rula n.k. Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika kutamka

maneno yenye silabi za herufi ‘r’ kwa usahihi. Hatimaye watunge sentensi

wakitumia maneno hayo.

Kwa mfano:

1. Raba hii ni ya Murkomen.

2. Garimoshi hupita mwenye reli.

3. Hili ni rinda zuri.

4. Hii ni roketi.

5. Rula yangu umevunjika.

Wanafunzi washirikishwe katika kufanya mazoezi kadhaa ya kutamka silabi za

herufi ‘r’.

Hatimaye, mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika kufanya zoezi la imla.

Awasomee sentensi zifuatazo kisha wanafunzi waziandike kwenye madaftari

yao.

Zoezi la imla

1. Gunia lilikuwa na wadudu jana.

2. Dereva aliingia ndani ya duka akanunua kiberiti.

3. Rula yangu ni ndogo.

4. Dawa ya maji ina rangi ya kijani.

5. Shuleni kuna watoto werevu na wajanja.

Mwalimu ahakikishe anatamka maneno ya sentensi hizo kwa sauti na

matamshi sahihi. Baadaye, mwalimu asahihishe makosa ya maendelezo.

Mwalimu anaweza kuziandika sentensi za imla kwenye ubao na wanafunzi

waliokosea wakafanya masahihisho.

ch) Tathmini

Katika hatua hii, mwalimu ahitimishe funzo hili kuhusu sauti /g/, /d/, /j/

na /r/ kwa kuwauliza wanafunzi maswali tofauti kuhusu mambo muhimu

waliyojifundisha. Maswali haya yatilie mkazo uwezo wa wanafunzi wa

kutamka sauti /g/, /d/, /j/ na /r/ kwa usahihi, kutambua na kutamka

maneno yenye sauti hizi kwa usahihi pamoja na kutunga sentensi sahihi

kwa kutumia maneno yenye sauti hizi walizojifundisha. Vilevile, mwalimu

achunguze iwapo wanafunzi wanaweza kuandika sauti hizo kwa usahihi.

VI. Majibu

Maswali, ukurasa 2

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Maswali, ukurasa 2

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

a) gunia b) gari ch) goti d) gitaa

2. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

3. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

4. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

5. Mwalimu atathmini matamshi ya kila mwanafunzi.

Zoezi, ukurasa 3

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Maswali, ukurasa 6

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

a) dawati b) debe ch) dirisha d) duka

2. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

3. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

4. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

5. Mwalimu atathmini matamshi ya kila mwanafunzi.

Zoezi, ukurasa 8

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Maswali, ukurasa 9 -10

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

a) jagi b) jembe ch) jiko d) jogoo

2. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

3. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

4. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

5. Mwalimu atathmini matamshi ya kila mwanafunzi.

Zoezi, ukurasa 10

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Maswali, ukurasa 13

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

a) raba b) redio ch) rinda d) rula

2. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

3. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

4. Mwalimu atathmini matamshi ya wanafunzi.

5. Mwalimu atathmini matamshi ya kila mwanafunzi.

Zoezi, ukurasa 14

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Zoezi la imla, ukurasa 16

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanaandika kwa usahihi sentensi

atakazowasomea.

Mada Ndogo 2: Kusikiliza na kuzungumza: Maamkizi ya

nyakati za siku

(Idadi ya vipindi: 2)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno yatumiwayo katika maamkuzi ya nyakati za siku

shuleni kwa mawasiliano mwafaka;

b) Kuamkua na kuitikia maamkuzi ya nyakati za siku shuleni katika

kuimarisha mawasiliano;

ch) Kusoma maneno yanayotumiwa katika maamkuzi shuleni katika

kuimarisha stadi ya kusoma;

d) Kufafanua umuhimu wa salamu shuleni ili kuimarisha mawasiliano;

e) Kufurahia kuamkua wenzake, wafanyakazi na walimu shuleni katika

kujenga mshikamano wa jamii.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi aigize maamkuzi mbalimbali ya nyakati za siku, kwa mfano:

habari ya asubuhi, jioni, mchana, umeamkaje na umeshindaje;

• Mwanafunzi aweza kuonyeshwa mchoro wa watu wawili wakisalimiana

halafu aongozwe katika kujadili picha;

• Wanafunzi wasalimiane na kisha washirikishwe katika mjadala kuhusu

maamkuzi;

• Wanafunzi waweza kuwekwa katika vikundi ili wajadili umuhimu wa

maamkuzi;

• Mwanafunzi aweza kutazama video inayoonyesha watu wakitumia

maamkuzi ya nyakati za siku;

• Mwanafunzi asome maamkuzi ya nyakati za siku katika kadi na chati.

III. Nyenzo:

ØMichoro ya watu wakisalimiana;

ØRekodi za maamkuzi ya nyakati za siku;

ØVideo ya maamkuzi;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Mwalimu aandae funzo hili kwa namna ya kumwezesha mwanafunzi kupata

ujuzi unaofaa kuhusu jinsi ya kuamkua na kuitikia salamu za nyakati mbalimbali

za siku. Ili kufanikisha lengo hili, mwalimu ahakikishe kuwa ameandaa vifaa vya

kutosha na vinavyofaa katika ufundishaji wa mada hii. Iwapo ataweza kuandaa

video ya jinsi ya kuamkua na kuitikia maamkuzi ya nyakati mbalimbali za siku,

afanye hivyo kabla ya kipindi hiki. Pia, michoro na picha za watu mbalimbali

wakisalimiana zinaweza kutayarishwa mapema.

Iwapo kuna wanafunzi wasioweza kuona au kusikia, ni lazima mwalimu atafute

namna ya kuwaelekeza kuelewa funzo hili aidha kwa kutumia lugha ya ishara

au breli huku maelezo mengine yakiandikwa ubaoni.

Ni vyema pia mwalimu ahakikishe kwamba wanafunzi wamejigawa katika

makundi ya wanafunzi wanaotakikana kulingana na maelekezo yaliyotolewa

kwenye kitabu cha mwanafunzi.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize funzo hili kwa kuwasalimia wanafunzi na kuwauliza maswali

mbalimbali kuhusu waliyofundishwa katika kipindi kilichotangulia kuhusu sauti

na herufi za Kiswahili. Wanafunzi wajibu salamu za mwalimu pamoja na maswali

waliyoulizwa.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Mwalimu awaombe wanafunzi wajigawe katika makundi ya wanafunzi watatu

watatu ili watazame michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa

17 na kujibu maswali waliyopewa. Kisha waigize maamkuzi wanayoyaona

kwenye michoro hiyo. Mwalimu azunguke darasani akiwaelekeza wanafunzi

wanaotatizika katika makundi yao. Baadaye, wanafunzi wanaweza kuigiza

maamkuzi hayo mbele ya wanafunzi wenzao. Shughuli hii itakuza ujasiri wa

wanafunzi wa kusimama na kuzungumza mbele ya watu. Mwalimu ahakikishe

kuwa anakosoa makosa ya wanafunzi ya kimatamshi pindi yanapotokea.

Katika makundi ya wanafunzi wawili wawili, wanafunzi wafanye zoezi la

makundi lililo katika kitabu chao ambapo watahitajika kuigiza salamu za nyakati

mbalimbali za siku.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutazama michoro mbalimbali ya

watu wakisalimiana katika nyakati tofauti za siku. Baada ya haya, wanafunzi

wajibu maswali waliyopewa kuhusiana na michoro hiyo.

Katika majadiliano ya wanafunzi, mwalimu awashirikishe wanafunzi kueleza

umuhimu wa kusalimiana.

Baadhi ya majibu yao yanaweza kuwa:

1. Kusalimiana huwezesha kujuliana hali.

2. Kusalimiana huonyesha urafiki.

3. Salamu huonyesha upendo.

4. Salamu huleta amani na furaha.

5. Kusalimiana huwasaidia watu kujuana na kuelewana n.k

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wote wanashirikishwa katika majadiliano haya.

ch) Tathmini

Katika sehemu hii, mwalimu awaulize wanafunzi maswali tofauti kwa kurejelea

waliyojifundisha katika funzo hili. Wanafunzi wadhihirishe ujuzi wao wa kuamkua

na kuitikia salamu za nyakati mbalimbali za siku.

Mwalimu achunguze uwezo wa wanafunzi wa kuigiza maamkuzi mbalimbali

pamoja na kujadiliana kuhusu umuhimu wa maamkuzi kwa wanajamii.

VI. Majibu

Maswali, ukurasa 17

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Zoezi la makundi, ukurasa 18

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Kwa mfano:

1. Habari ya asubuhi? / Umeamkaje?

2. Habari ya mchana? / Umeshindaje?

3. Habari ya jioni? / Umeshindaje?

4. Umeamkaje? / Habari ya asubuhi?

Maswali, ukurasa 21

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mada Ndogo 3: Msamiati

(Idadi ya vipindi: 2)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua kwa kutaja msamiati wa shuleni katika kuimarisha umilisi wa

lugha;

b) Kutumia msamiati wa shuleni katika mawasiliano ya kila siku;

ch) Kusoma maneno na sentensi zinazojumuisha msamiati wa shuleni katika

kuimarisha stadi ya kusoma;

d) Kuandika maneno ya sentensi fupi kuhusu shule ili kuimarisha stadi ya

kuandika;

e) Kufurahia kutumia msamiati wa shule katika mawasiliano ya kila siku.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi aonyeshwe vifaa halisi, picha au michoro ya vitu

vinavyopatikana shuleni kama vile: ofisi, maktaba, vyoo, darasa,

bendera na gwaride;

• Mwanafunzi achore maumbo ya vifaa vinavyopatikana shuleni;

• Wanafunzi waambatanishe kadi za maneno na vifaa halisi wakiwa katika

vikundi;

• Wanafunzi waweza kushiriki katika nyimbo na mashairi kuhusu shule;

• Mwanafunzi aandike majina ya vitu vinavyopatikana shuleni;

• Mwanafunzi asome msamiati wa shuleni katika kadi au chati;

• Mwanafunzi atunge na asome sentensi akitumia msamiati wa shuleni.

III. Nyenzo:

ØMichoro au picha za vifaa vya shuleni;

ØVifaa halisi vya shuleni,

ØWanafunzi wenyewe;

ØKadi zenye majina ya vifaa halisi vya shuleni;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Somo hili linahusu msamiati wa vifaa vya shuleni. Mwalimu ahakikishe

kwamba ameleta vifaa vinavyohitajika kufundishia funzo hili ili kuwaelekeza

wanafunzi ipasavyo. Anaweza kutumia vifaa halisi vya shuleni, michoro au

picha za vifaa vyenyewe. Mwalimu anaweza kuwatoa wanafunzi nje ya darasa

na kuwaonyesha maktaba, vyoo, madarasa mengine, eneo la gwaride, bendera na

hata ofisi mbalimbali.

Ili kufanikisha funzo hili, mwalimu ahakikishe amewagawa wanafunzi katika

makundi ya wanafunzi yanayotakikana.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize sehemu hii kwa kuwasalimia wanafunzi na kuwauliza

maswali mbalimbali kuhusu waliyosoma katika kipindi kilichotangulia kuhusu

maamkuzi ya nyakati za siku. Wanafunzi wajibu salamu za mwalimu pamoja

na maswali waliyoulizwa. Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kusahihisha

zoezi walilopewa katika kipindi kilichotangulia na wanafunzi wenye matatizo

wasaidiwe.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Mwalimu alenge kuwaelekeza wanafunzi kufahamu msamiati wa vifaa vya

shuleni. Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi watatu

watatu kisha awaelekeze kutazama michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi,

ukurasa 21. Wanafunzi wachunguze michoro hiyo ya vifaa mbalimbali vya

shuleni na kuijadili. Mwalimu anaweza kuwauliza wanafunzi maswali mepesi

kuhusiana na michoro hiyo kama vile: Taja majina ya vifaa mnavyoona. Mwalimu

awape wanafunzi mwongozo wa kujibu maswali hayo kwa kitangulizi kama vile

“Mimi ninaona….”.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika shughuli hii. Baadaye mwalimu

awaelekeze wanafunzi kujibu maswali waliyopewa vitabuni mwao. Wanafunzi

wataje vifa kama vile: maktaba, madarasa, vyoo, eneo la gwaride, bendera n.k.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika kusoma na kutunga sentensi

sahihi wakitumia majina ya vifaa vya shuleni.

Kwa mfano:

1. Hii ni ofisi ya mwalimu mkuu.

2. Darasa hili ni safi.

3. Maktaba yana vitabu vingi.

4. Bendera inapepea.

5. Wanafunzi wamesimama kwenye gwaride.

Mwalimu ahakikishe anawashirikisha wanafunzi wote katika kufahamu umuhimu

wa vifaa mbalimbali vya shuleni, kwa mfano: maktaba – kuhifadhi vitabu vya

kusoma; gwaride – mahali pa kupandisha bendera na kupewa matangazo na

viongozi wa shule, madarasa – mahali pa wanafunzi kusomea n.k.

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanaopata matatizo katika ujifundishaji wao

wanasaidiwa.

ch) Tathmini

Mwalimu awaulize wanafunzi maswali mbalimbali kuhusiana na waliyofundishwa

katika funzo hili kwa lengo la kuchunguza iwapo wanaweza kutambua na

kutaja majina ya vifaa mbalimbali vya shuleni. Pia, mwalimu achunguze iwapo

wanafunzi wamefahamu matumizi ya vifaa mbalimbali vya shuleni.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kufanya mazoezi yaliyo katika vitabu

vyao.

VI. Majibu

Maswali, ukurasa 21

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kulingana na michoro waliyopewa.

Zoezi la makundi, ukurasa 22-23

1. Hii ni bendera. 2. Huku ni shuleni. 3. Hili ni dawati.

4. Hizi ni chaki. 5. Hiki ni choo.

Maswali, ukurasa 23-24

1. Shulen i 2. Maktabani 3. Chooni/Msalani

4. Gwaride 5. Bendera 6. Ofisi

7. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

8. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mada Ndogo 4: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi

(Idadi ya vipindi: 2)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

a) Kutaja majina ya vitu vinavyopatikana shuleni ili kuimarisha stadi ya

kuzungumza;

b) Kuelezea vitu vinavyopatikana shuleni ili kuimarisha stadi ya kusikiliza;

ch) Kusikiliza kwa makini masimulizi ili kuimarisha stadi ya kusikiliza;

d) Kusimulia kuhusu vitu mbalimbali vinavyopatikana shuleni ili kuimarisha

stadi ya kusikiliza;

e) Kuthamini umuhimu wa vitu vinavyopatikana shuleni.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi asimulie kisa kuhusu shule;

• Mwanafunzi ashiriki katika mjadala kuhusu vifaa vinavyopatikana

shuleni;

• Mwanafunzi afafanue umuhimu wa vitu vinavyopatikana shuleni;

• Mwanafunzi aweza kushiriki katika nyimbo au mashairi kuhusu vifaa

vinavyopatikana shuleni;

• Mwanafunzi atazame picha pamoja na michoro inayoonyesha vifaa

vinavyopatikana shuleni kisha wajadiliane katika vikundi.

III. Nyenzo:

ØRekodi za hadithi bunifu mbalimbali;

ØMichoro au picha za hadithi bunifu mbalimbali;

ØVifaa vya teknolojia kama vile: tarakilishi, simu;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 24-26;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Somo hili linawashirikisha wanafunzi kusomewa na kusoma masimulizi ya

kubuni ili kujenga stadi yao ya kusikiliza na kusoma. Mwalimu ahakikishe

kwamba ameleta vifaa vinavyohitajika kufundishia funzo hili ili kufanikisha

ufundishaji wake. Mwalimu anaweza kuwaonyesha wanafunzi michoro au picha

za masimulizi bunifu ambazo atawasomea wanafunzi darasani na nyingine

watajisomea wenyewe. Mwalimu anaweza hata kumwalika mtambaji au

msomaji mashuhuri akawasomea wanafunzi masimulizi bunifu kisha wanafunzi

wakasoma baada yake. Mwalimu ahakikishe kuwa mwalikwa huyu ana uwezo

wa kusoma kwa sauti ya kusikika na kwa matamshi sahihi.

Ili kufanikisha funzo hili, mwalimu ahakikishe amewagawa wanafunzi katika

makundi ya wanafunzi yanayotakikana kulingana na shughuli ya kila zoezi

husika.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize sehemu hii kwa kuwaamkua wanafunzi na kuwauliza

maswali mbalimbali kuhusu waliyosoma katika kipindi kilichotangulia kuhusu

vifaa mbalimbali vya shuleni. Wanafunzi wajibu salamu za mwalimu pamoja

na maswali waliyoulizwa. Mwalimu awashirikishe wanafunzi wasahihishe zoezi

walilopewa katika kipindi cha hapo awali. Wanafunzi wenye matatizo katika

zoezi hili wasaidiwe.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Katika hatua hii, mwalimu alenge kuwaelekeza wanafunzi katika kujenga stadi

yao ya kusikiliza pamoja na kusoma masimulizi bunifu. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika makundi ya wanafunzi wawili wawili kisha awaombe watazame

michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 24. Wanafunzi wachunguze

mchoro huo na kuujadili katika makundi yao. Mwalimu anaweza kuwauliza

wanafunzi maswali mepesi kuhusiana na mchoro huo kama vile: Unaona nini

kwenye mchoro huu? Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuhusu namna ya kujibu

maswali waliyoulizwa kwa kuwapa kitangulizi kama vile “Mimi ninaona….”.

Mwalimu ahakikishe amewashirikisha wanafunzi wote katika majadiliano

haya. Wanafunzi wajibu maswali ya mwalimu kulingana na wanayoona katika

michoro waliyopewa.

Baada ya shughuli hii, mwalimu awasomee wanafunzi masimulizi yafuatayo.

Ahakikishe wanafunzi wote wanamsikiliza kwa makini. Pia, mwalimu ahakikishe

kuwa anasoma kwa matamshi sahihi na sauti ya kusikika.

Mfano wa hadithi

Siku ya kwanza nilipopelekwa shuleni, nilishangaa. Dada ndiye aliyenipeleka.

Alinipeleka kwenye ofisi ya mwalimu mkuu. Alitusalimia, “Habari ya asubuhi?”

Dada alijibu, “Njema.” Nilishindwa kujibu.

Hapo shuleni niliona vitu vingi vya kunifurahisha. Niliona bendera ikipepea

hewani. Nilionyeshwa maktaba ya vitabu. Nilionyeshwa vyoo vya wanafunzi.

Hatimaye, nikapelekwa katika darasa. Nikaachwa ndani ya darasa ili niendelee

kusoma pamoja na wanafunzi wenzangu. Ninapenda masomo kweli.

Ili kuchunguza iwapo wanafunzi walisikiliza masimulizi ya mwalimu kwa makini,

mwalimu awashirikishe katika kujibu maswali waliyopewa katika vitabu vyao.

Mwalimu azunguke darasani ili kuwasaidia wanafunzi wanaotatizika katika

makundi yao.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika kukariri shairi bunifu lililo

vitabuni mwao kuhusu ‘Twende Shuleni’. Wanafunzi wakariri shairi hili kwa

mahadhi mbalimbali. Mwalimu awaelekeze katika kukariri huku kwa kuwapa

mahadhi mbalimbali. Wanafunzi wakariri shairi hilo katika makundi mawili

kisha wakariri wakiwa wawili wawili na hatimaye kila mwanafunzi apewe fursa

ya kukariri peke yake. Makosa ya matamshi yasahihishwe na mwalimu.

Baada ya kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi ameweza kukariri shairi husika kwa

usahihi, mwalimu awashirikishe wanafunzi katika makundi yao kujibu maswali

waliyopewa katika vitabu vyao pamoja na kubaini maana na matumizi ya

msamiati uliotumika katika shairi husika. Wanafunzi wanaotatizika wasaidiwe.

ch) Tathmini

Katika hatua hii, mwalimu awaulize wanafunzi maswali mbalimbali ya

kuchunguza iwapo wamepata ujuzi wa kusikiliza na kusoma masimulizi bunifu.

Pia, mwalimu achunguze iwapo wanafunzi wamepata ufahamu wa kukariri

shairi kwa mahadhi mbalimbali na kuweza kujibu maswali ya shairi hilo kwa

usahihi kulingana na muktadha wa shairi husika.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kufanya mazoezi yaliyo katika vitabu

vyao.

VI. Majibu

Maswali ya masimulizi, ukurasa 25

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kuhusiana na michoro waliyopewa

katika vitabu vyao.

Maswali ya hadithi, ukurasa 25

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano:

1. shuleni

2. dada yangu

3. ofisi

4. bendera

5. darasa

Maswali ya shairi, ukurasa 26

1. Wanafunzi wawili wawili wakariri shairi walilopewa.

2. Mwanafunzi mmoja mmoja akariri shairi walilopewa.

3. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: shairi linahusu

kwenda shuleni ili kujionea vifaa mbalimbali ambavyo hupatikana shuleni.

4. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: maktaba, bendera,

ofisi, gwaride, vyoo n.k.

Mada Ndogo 5: Kusoma: Hadithi

(Idadi ya vipindi: 3)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua picha za vitu vinavyopatikana shuleni katika kujenga stadi ya

kusoma;

b) Kuelezea picha katika hadithi ili kuimarisha stadi ya kuzungumza;

ch) Kusikiliza hadithi zikisomwa na mwalimu kuhusu vitu vinavyopatikana

shuleni ili kuimarisha umakinifu;

d) Kusoma hadithi kuhusu shule ili kuimarisha stadi ya kusoma;

e) Kufahamu hadithi aliyoisoma katika kupata mafunzo ya hadithi;

f) Kuchangamkia kusoma hadithi kuhusu shule.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi ajadili picha zilizojumuishwa kwenye hadithi;

• Mwanafunzi atabiri kitakachotokea kwenye hadithi;

• Mwanafunzi afahamu matumizi ya msamiati uliotumika kwenye hadithi;

• Mwanafunzi asikize mwalimu anaposoma hadithi kisha asome pamoja

na mwalimu na baadaye asome peke yake kwa sauti;

• Wanafunzi wasomeane hadithi wakiwa wawili wawili au katika vikundi;

• Mwanafunzi aweza kusikiliza hadithi ikisomwa kwenye vifaa vya

teknolojia k.v. tarakilishi na kinasasauti na kufuatilia yanayosomwa

kwenye projekta;

• Mwanafunzi aweza kusoma hadithi kutoka kwa kitabu mbele ya darasa;

• Mwanafunzi athibitishe utabiri wake baada ya kusoma hadithi;

• Mwanafunzi ajibu na kuuliza maswali yanayotokana na hadithi

aliyosoma na kusomewa;

• Mwanafunzi atoe muhtasari wa hadithi aliyosoma au kusomewa.

III. Nyenzo:

ØMichoro au picha za hadithi bunifu mbalimbali;

ØVifaa vya teknolojia kama vile: tarakilishi, simu, projekta;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27-28;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Somo hili linahusu kusoma hadithi bunifu ili kujenga stadi ya wanafunzi

ya kusikiliza na kusoma. Mwalimu ahakikishe kwamba ameleta vifaa

vinavyohitajika kufundishia funzo hili ili kufanikisha ufundishaji wake. Mwalimu

anaweza kuwaonyesha wanafunzi michoro au picha za hadithi bunifu ambazo

atawasomea wanafunzi darasani na nyingine ambazo watajisomea wenyewe.

Mwalimu anaweza hata kumwalika mtambaji au msomaji mashuhuri

akawasomea wanafunzi hadithi bunifu kisha wanafunzi wakasoma baada yake

katika makundi makubwa hadi kusoma mwanafunzi mmoja mmoja. Mwalikwa

huyu sharti awe na uwezo wa kusoma kwa sauti ya kusikika na kwa matamshi

sahihi.

Ili kufanikisha funzo hili, mwalimu ahakikishe amewagawa wanafunzi katika

makundi ya wanafunzi yanayotakikana kulingana na shughuli ya kila zoezi

husika.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize sehemu hii kwa kuwaamkua wanafunzi na kuwauliza

maswali mbalimbali kuhusu waliyofundishwa katika kipindi kilichotangulia.

Wanafunzi wajibu maamkuzi ya mwalimu pamoja na maswali waliyoulizwa.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kusahihisha zoezi walilopewa katika

funzo la hapo awali. Wanafunzi wenye matatizo katika ujifundishaji wao

wasaidiwe.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Katika hatua hii, mwalimu alenge kuwaelekeza wanafunzi kujenga stadi yao

ya kusikiliza pamoja na kusoma hadithi bunifu. Mwalimu awagawe wanafunzi

katika makundi ya wanafunzi wawili wawili kisha awaombe watazame michoro

iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27. Wanafunzi wachunguze michoro

hiyo na kuijadili katika makundi yao. Mwalimu anaweza kuwauliza wanafunzi

maswali mepesi kuhusiana na michoro hiyo kama vile: Unaona nini kwenye

michoro hii? Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuhusu namna ya kujibu maswali

waliyoulizwa kwa kuwapa kitangulizi kama vile “Mimi ninaona….”. Mwalimu

ahakikishe amewashirikisha wanafunzi wote katika majadiliano haya.

Baada ya shughuli hii, mwalimu awasomee wanafunzi hadithi ifuatayo.

Ahakikishe wanafunzi wote wanamsikiliza kwa makini. Pia, mwalimu ahakikishe

kuwa anasoma hadithi hiyo kwa matamshi sahihi na sauti ya kusikika.

Mfano wa hadithi

Mtoto mzuri shuleni

Mtoto mzuri huenda shuleni kusoma. Mtoto mzuri ana heshima na adabu njema.

Mtoto mzuri anasimama kwa heshima kwenye gwaride. Hapa ni penye gwaride.

Mtoto mzuri ananyamaza wakati bendera inapopeperushwa mlingotini. Mtoto

mzuri akiwa ndani ya darasa hunyamaza na kumsikiliza mwalimu. Akienda

kwenye maktaba husoma kimya kimya. Akienda msalani au chooni, hachafui

choo.

Ili kuchunguza iwapo wanafunzi walisikiliza hadithi ya mwalimu kwa makini,

mwalimu awashirikishe katika kujibu maswali waliyopewa katika vitabu vyao.

Mwalimu azunguke darasani ili kuwasaidia wanafunzi wanaotatizika katika

makundi yao.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika kusoma hadithi bunifu

iliyo vitabuni mwao kuhusu mtoto mzuri. Wanafunzi wasome hadithi hiyo

katika makundi mawili kisha wasome wakiwa wawili wawili na hatimaye kila

mwanafunzi apewe fursa ya kusoma pekee yake. Mwalimu ahakikishe anakosoa

makosa yoyote ya matamshi pindi tu yanapotokea.

Baada ya kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi amesoma hadithi hiyo kwa

usahihi, mwalimu awashirikishe wanafunzi katika makundi yao kujibu maswali

waliyopewa katika vitabu vyao. Maswali hayo yanahusu hadithi waliyoisoma

darasani. Wanafunzi wanaotatizika wasaidiwe.

ch) Tathmini

Katika hatua hii, mwalimu awaulize wanafunzi maswali mbalimbali ya kuchunguza

iwapo wamepata ujuzi wa kusikiliza na kusoma hadithi za kubuni. Pia, mwalimu

achunguze iwapo wanafunzi wamepata ufahamu wa kusoma hadithi na kuweza

kujibu maswali ya hadithi hiyo kwa usahihi kulingana na muktadha wa hadithi

hiyo.

VI. Majibu

Maswali ya hadithi, ukurasa 27

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

2. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: mtoto mzuri huenda

shuleni, huwa na heshima na adabu n.k.

3. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: mtoto mzuri

husimama kwa heshima.

4. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: mtoto mzuri

hunyamaza bendera inapopeperushwa mlingotini.

5. Wanafunzi wasikilize hadithi ya mwalimu.

Maswali ya hadithi, ukurasa 28

1. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi, kwa mfano: mtoto mzuri

hatukani wenzake, haogopi mwalimu, hapigani na wanafunzi wengine n.k.

2. Mtoto mzuri anapendwa na mama, baba, watoto wengine, msimulizi,

Mungu n.k.

3. Ofisi ya mwalimu.

4. Mzuri.

5. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

6. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nambari 11-50 kwa maneno ili kuimarisha mawasiliano;

b) Kusoma nambari 11-50 kwa maneno ili kujenga stadi ya kusoma;

ch) Kuandika nambari 11-50 kwa maneno ili kujenga stadi ya kuandika;

d) Kuchangamkia kutumia nambari 11-50 kwa maneno katika mazungumzo

yake.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi asome majina ya nambari 11-50;

• Wanafunzi wasome kadi za nambari 11-50 na majina yake ili

kuziambatanisha katika vikundi;

• Mwanafunzi aandike nambari 11-50;

• Wanafunzi waweza kupanga upya majina yaliyoparaganywa ya nambari

11-50 wakiwa wawili wawili au katika vikundi;

• Mwanafunzi atunge sentensi akitumia majina ya nambari 11-50;

• Mwanafunzi aweza kutazama vibonzo vikitaja nambari 11 hadi 50

kwenye tarakilishi.

III. Nyenzo:

ØKadi za nambari 11-50;

ØVifaa halisi vya kuhesabu darasani kama vile: peremende, kalamu, raba

n.k.,

ØMichoro au picha za vitu katika idadi mbalimbali;

ØWanafunzi wenyewe;

Mada Ndogo 6: Msamiati: Nambari 11-50

(Idadi ya vipindi: 3)

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 29-31;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Somo hili linahusu msamiati wa kuhesabu nambari kutoka 11-50. Mwalimu

ahakikishe kwamba ameleta vifaa vinavyohitajika kufundishia funzo hili ili

kuwaelekeza wanafunzi ipasavyo. Anaweza kutumia vifaa halisi vya wanafunzi

ambavyo wanaweza kuhesabu kama vile: kalamu, raba, rula, madaftari, vitabu,

michoro au picha ya vifaa katika idadi mbalimbali n.k. Mwalimu anaweza

pia kuleta vitu kama vile: peremende, mahindi, maharagwe n.k. ili wanafunzi

wahesabu darasani.

Ili kufanikisha funzo hili, mwalimu ahakikishe amewagawa wanafunzi katika

makundi ya wanafunzi yanayotakikana.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu atangulize sehemu hii kwa kuwaamkua wanafunzi kisha awaulize

maswali mbalimbali kuhusu waliyosoma katika kipindi kilichotangulia. Wanafunzi

wajibu maamkuzi ya mwalimu pamoja na maswali waliyoulizwa.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kusahihisha zoezi walilopewa katika

kipindi kilichotangulia. Wanafunzi wenye matatizo wasaidiwe.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Katika hatua hii, mwalimu alenge kuwaelekeza wanafunzi kufahamu jinsi ya

kuhesabu nambari 11-50 kwa nambari na kwa maneno. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika makundi ya wawili wawili kisha awaombe wahesabu nambari

zilizo katika kadi walizopewa kwenye Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30.

Wanafunzi wachunguze kadi hizo na kuhesabu nambari mbalimbali zilizoandikwa

kwenye kadi hizo. Wanafunzi wasome nambari hizo katika makundi yao kisha

kila mwanafunzi ahesabu nambari hizo akiwa pekee yake.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wote katika shughuli hii ya kuhesabu.

Wanafunzi wahesabu:

11 – kumi na moja, 12 – kumi na mbili, 13 – kumi na tatu, 14 – kumi na nne, 15 -

kumi na tano, 16 – kumi na sita, 17 – kumi na saba, 18 – kumi na nane, 19 – kumi

na tisa, 20 – ishirini, 21 – ishirini na moja, 22 – ishirini na mbili, 23 – ishirini na

tatu, 24 – ishirini na nne, 25 – ishirini na tano, 26 – ishirini na sita, 27 – ishirini na

saba, 28 – ishirini na nane, 29 – ishirini na tisa, 30 – thelathini.

Baadaye mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya zoezi walilopewa katika

vitabu vyao kuhusu kulinganisha nambari na maneno kwa usahihi.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wawili wawili katika kuhesabu nambari 41-

50 kwa nambari na maneno, yaani:

41 – arubaini na moja, 42 – arubaini na mbili, 43 – arubaini na tatu, 44 – arubaini

na nne, 45 - arubaini na tano, 46 – arubaini na sita, 47 – arubaini na saba, 48 –

arubaini na nane, 49 – arubaini na tisa, 50 – hamsini.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi wote katika kutunga sentensi sahihi

wakitumia nambari walizofundishwa, kwa mfano:

1. Mimi nina miaka kumi na mitatu.

2. Baba amenipa shilingi hamsini.

3. Tulikimbia kwa dakika ishirini.

4. Mtihani huu ni wa dakika thelathini.

5. Kitabu hiki kina kurasa arubaini na nne.

Mwalimu ahakikishe anawashirikisha wanafunzi wote katika funzo hili. Wanafunzi

wanaopata matatizo katika ujifundishaji wao wasaidiwe.

ch) Tathmini

Katika hatua hii, mwalimu awaulize wanafunzi maswali tofauti kwa kuchunguza

iwapo wanaweza kuhesabu nambari 11-50 bila matatizo yoyote. Pia, mwalimu

achunguze iwapo wanafunzi wamefahamu kuandika nambari hizi kwa maneno

kwa usahihi. Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika kufanya mazoezi yaliyo

katika vitabu vyao.

VI. Majibu

Maswali, ukurasa 29

1. Mwalimu atathmini kuhesabu kwa wanafunzi, yaani:

11 – kumi na moja, 12 – kumi na mbili, 13 – kumi na tatu, 14 – kumi na nne,

15 - kumi na tano, 16 – kumi na sita, 17 – kumi na saba, 18 – kumi na nane,

19 – kumi na tisa, 20 – ishirini, 21 – ishirini na moja, 22 – ishirini na mbili, 23

– ishirini na tatu, 24 – ishirini na nne, 25 – ishirini na tano, 26 – ishirini na sita,

27 – ishirini na saba, 28 – ishirini na nane, 29 – ishirini na tisa, 30 – thelathini.

2. Mwalimu atathmini kuhesabu kwa kila mwanafunzi mmoja mmoja.

3. 11 – kumi na moja

4. 30 – thelathini

5. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

6. 20 (ishirini) na 30 (thelathini)

Zoezi la kulinganisha nambari kwa maneno sahihi, ukurasa 30

Nambari Maneno

31 - Thelathini na moja

32 - Thelathini na mbili

33 - Thelathini na tatu

34 - Thelathini na nne

35 - Thelathini na tano

36 - Thelathini na sita

37 - Thelathini na saba

38 - Thelathini na nane

39 - Thelathini na tisa

40 - Arubaini

Zoezi la kuhesabu, ukurasa 30

Mwalimu atathmini kuhesabu kwa wanafunzi, yaani:

41 – arubaini na moja, 42 – arubaini na mbili, 43 – arubaini na tatu, 44 –

arubaini na nne, 45 - arubaini na tano, 46 – arubaini na sita, 47 – arubaini na

saba, 48 – arubaini na nane, 49 – arubaini na tisa, 50 – hamsini.

Maswali, ukurasa

1. Mwalimu atathmini kuhesabu kwa wanafunzi.

2. Mwalimu atathmini kuhesabu kwa kila mwanafunzi.

3. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

4. 50 - hamsini

5. 41 – arubaini na moja

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matumizi yafaayo ya –ako na –enu katika mawasiliano;

b) Kusoma sentensi zinazojumuisha –ako na –enu katika kujenga stadi ya

kusoma;

ch) Kutumia –ako na –enu katika sentensi katika kuimarisha mawasiliano;

d) Kuandika sentensi zinazohusisha –ako na –enu katika kuimarisha stadi

ya kuandika;

e) Kuthamini matumizi ya –ako na –enu katika mawasiliano ya kila siku.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi atunge sentensi zenye matumizi ya –ako na –enu.

• Mwanafunzi aandike sentensi zinazohusisha –ako na –enu.

• Mwanafunzi asome sentensi zenye kutumia maneno –ako na –enu.

• Mwanafunzi aweza kujaza mapengo kwa kutumia –ako na –enu.

Mada Ndogo 7: Saru: Matumizi ya ‘-ako’ na ‘-enu’

(Idadi ya vipindi: 2)

• Mwanafunzi aweza kupewa zoezi la kujaza mapengo kwa tarakilishi

(mchezo wa kuvuta na kutia kapuni.

III. Nyenzo:

ØMichoro ya watu wakiashiria vifaa mbalimbali;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 31-33;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Sarufi ni kipengele muhimu katika ujifundishaji wa wanafunzi. Mwalimu anastahili

kutilia maanani dhana hii ili kuweza kuwahusisha wanafunzi kwa ukamilifu

katika somo hili. Mwalimu aandae vifaa vyake mapema na kuvihifadhi kabla

ya vipindi hivi. Vifaa hivi ni kama vile: michoro ya watu mbalimbali wakiashiria

vitu mbalimbali kuonyesha kuwa ni ‘chako’ na ni ‘vyenu’. Wanafunzi watumiwe

sana katika funzo hili la kuonyesha -ako na -enu.

Wakati wa kuendesha funzo hili, mwalimu atambue wakati mwafaka wa

kuweka hadharani vifaa vyake kwa kukumbuka kuwa matumizi ya michoro,

picha na vifaa halisi ni mbinu bora ambayo hutumika kufanikisha ufundishaji

wa wanafunzi; hasa wale ambao wana matatizo mbalimbali katika kuelewa na

kufahamu haraka yale wanayofundishwa darasani au wale walio na kiwango

cha chini katika ujifunzaji wao.

Ikiwa kuna wanafunzi wasioweza kuona, ni lazima mwalimu ajitahidi kuandaa

maelezo yake kwenye breli ili kuwawezesha wanafunzi wa aina hii kujifundisha

kama wanafunzi wengine. Mwalimu atawaomba wanafunzi wa aina hii kuvigusa

vifaa vilivyopo wakivitolea maelezo. Iwapo kuna wanafunzi walio na matatizo

ya kusikia, wavionyeshe vifaa vilivyopo kwa kuvigusa huku wakiandika maelezo

yake ubaoni.

Ili kutimiza malengo yake katika somo hili, mwalimu ahakikishe kwamba

wanafunzi wamejigawa katika makundi ya wanafunzi wanaotakikana kulingana

na maelekezo yaliyotolewa kwa kila shughuli ya wanafunzi iliyopendekezwa

katika Kitabu cha Mwanafunzi.

V. Utaratibu wa somo

a) Utangulizi

Mwalimu awasalimie wanafunzi na kuwauliza maswali kuhusu waliyofundishwa

katika kipindi kilichotangulia. Wanafunzi wajibu salamu za mwalimu kisha

wajibu maswali waliyoulizwa.

b) Uwasilishaji wa funzo lenyewe

Mwalimu awagawe wanafunzi katika makundi ya wanafunzi wane wanne kisha

awashirikishe wanafunzi wote katika kuchunguza michoro iliyo katika Kitabu

cha Mwanafunzi, ukurasa 31-32. Mwalimu awachangamshe wanafunzi kwa

kuwauliza maswali mepesi kuhusiana na michoro hiyo.

Katika hatua hii, wanafunzi watapata fursa ya kujifundisha kuhusu matumizi

ya –ako na –enu katika mawasiliano. Mwalimu awagawe wanafunzi katika

makundi ya wanafunzi wanne wanne kisha awaombe kuchukua mifuko ya

wenzao na kuwauliza kila kifaa kilicho mfukoni ni cha nani.

Kwa mfano:

Umoja Wingi

1. Kalamu hii ni yako. – Kalamu hizi ni zenu.

2. Kitabu hiki ni chako. – Vitabu hivi ni vyenu.

3. Raba hii ni yako. – Raba hizi ni zenu.

4. Mfuko huu ni wako. – Mifuko hii ni yenu.

Wanafunzi waelekezwe kutambua mabadiliko ya –ako katika umoja na kuwa

–enu katika wingi. Mwalimu ahakikishe anawashirikisha wanafunzi wote katika

shughuli hii katika makundi yao. Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa:

Matumizi ya –ako na –enu ni katika kurejelea nafsi ya pili umoja na wingi katika

Kiswahili. Mwalimu anaweza kuwagusia wanafunzi kidogo tu kuhusu nafsi ya

kwanza umoja na wingi ambayo ni mimi – sisi, -angu – etu.

Kwa mfano: kiti changu – viti vyetu

ch) Tathmini

Katika hatua hii ya mwisho wa funzo hili, mwalimu ahitimishe somo kwa

kuwauliza wanafunzi maswali kadhaa kuhusu mambo muhimu waliyojifundisha.

Maswali hayo yaegemee haswa kwa kuchunguza ikiwa wanaweza kuwasiliana

kwa kutumia –ako na –enu. Pia, mwalimu achunguze iwapo wanafunzi

wanaweza kutunga sentensi sahihi katika umoja na wingi kwa kutumia –ako

na –enu.

VI. Majibu

Zoezi, ukurasa 33

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Umoja Wingi

1. Hii ni rula yako. Hizi ni rula zenu.

2. Hili ni darasa lako. Haya ni madarasa yenu.

3. Hii ni ofisi yako. Hizi ni ofisi zenu.

4. Huyu ni mwalimu wako. Hawa ni walimu wenu.

5. Huu ni mkoba wako. Hii ni mikoba yenu.

Matokeo maalum yanayotarajiwa Mapendekezo ya shughuli za

ujifunzaji

Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi

aweze:

(a) Kutamka sauti tatu za herufi

moja katika kuimarisha stadi ya

kuzungumza;

(b) Kutambua haki za watoto bila tatizo

ili kukabiliana na maisha vilivyo;

(ch) Kutaja haki zake ili kuimarisha ujuzi

wa masuala yanayomwathiri;

(d) Kutambua picha kuhusu haki za

watoto ili kuifahamu hadithi vizuri;

(e) Kutambua matumizi ya vizuri na

vibaya katika mawasiliano.

• Mwanafunzi aweza kutambua sauti

/p/, /f/, na /v/ katika maneno.

• Mwanafunzi afafanue msamiati

kuhusu haki za watoto k.v. ajira,

kuishi, haki, kuelimishwa, kupewa

malezi bora, matibabu, kutoteswa,

kupewa jina, chakula na mavazi.

• Mwanafunzi ataje haki zake k.v.

kuishi, kuelimishwa, kupewa malezi

bora, matibabu, kutoteswa, kupewa

jina, chakula na mavazi.

• Mwanafunzi ajadili picha

zilizojumuishwa kwenye hadithi.

• Mwanafunzi aweza kujaza mapengo

kwa kutumia vizuri na vibaya.

Mapendekezo ya shughuli nyingine zilizoratibiwa za ujifunzaji:

(a) Kazi ya vikundi.

(b) Michezo.

(ch) Nyimbo na mashairi kuhusu haki za watoto.

Uhusiano na masomo mengine:

• Somo la Mazingira.

Mada Kuu 2: Haki Zangu

Idadi ya vipindi: 16

Sura ya

Nyenzo:

• Rekodi za masimulizi mbalimbali;

• Rekodi za nyimbo/mashairi kuhusu haki za watoto;

• Kadi za herufi p, f na v;

• Michoro au picha kuonyesha haki za watoto;

• Wanafunzi wenyewe;

• Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 34;

• Chombo cha kunasia sauti na vifaa vingine vinavyoweza kuwasaidia

wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalum na wenye ulemavu.

Maelezo kwa mwalimu

Mada hii inashughulikia sauti tatu za herufi p, f na v, msamiati wa haki za

watoto, masimulizi kuhusu haki za watoto pamoja na kusoma hadithi kuhusiana

na masuala ya haki za watoto. Pia, kipengele cha sarufi kuhusu matumizi ya

vizuri na vibaya yameangaziwa katika mada hii.

Lengo kuu la mada hii ni kumsaidia mwanafunzi kujenga stadi yake ya kusikiliza,

kufahamu msamiati kuhusu haki za watoto, kusimulia hadithi, kusoma hadithi,

pamoja na kufahamu matumizi ya vizuri na vibaya katika sentensi na

mazungumzo kwa jumla.

Uhusiano na masuala mtambuko

Masuala mtambuko ambayo yatashughulikiwa katika mada hii ni:

• Uraia: haki za watoto – wanafunzi wanahamasishwa kuhusu haki zao.

• Utangamano wa kijamii - wanafunzi watangamane na kufanya kazi

pamoja.

Msamiati maalum

Baadhi ya msamiati maalum na muhimu ambao wanafunzi watapatana nao

katika mada hii ni kama vile:

Msamiati

Maana

haki

kitu unachostahili

elimu

mafundisho shuleni na hata nyumbani

makao

mahali pa kuishi

mavazi

nguo za kuvaa

watoto

watu walio na umri wa miaka isiyozidi kumi na minane

Ushirikishaji wa wanafunzi wenye ulemavu mbalimbali

Ili kuwashirikisha wanafunzi walio na ulemavu na matatizo mbalimbali, mwalimu

awe na vifaa maalum vya kuwasaidia wanafunzi wa aina hii katika ujifundishaji

wao. Kwa wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, mwalimu anaweza kuhusisha

matumizi ya lugha ya ishara. Pia, mwalimu anaweza kuwahusisha watafsiri au

wajuzi wa lugha ya ishara.

Kwa wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, mwalimu anaweza kuhusisha

matumizi ya breli pamoja na vifaa vya kunasia sauti. Haya yatawawezesha

wanafunzi hawa kusoma kama wanafunzi wenzao bila vikwazo vyovyote.

Orodha ya mada na vipindi

Mada Idadi ya vipindi

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya herufi za Kiswahili

Mada Ndogo 2: Msamiati

Mada Ndogo 3: Kusikiliza na kuzungumza: Masimulizi

Mada Ndogo 4: Kusoma: Hadithi

Mada Ndogo 5: Sarufi: Matumizi ya vizuri na vibaya

JUMLA: 16

Mada Ndogo 1: Sauti na majina ya heru za Kiswahili

(Idadi ya vipindi: 6)

I. Matokeo maalum yanayotarajiwa:

Kufikia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

(a) Kutamka sauti tatu za herufi moja katika kuimarisha stadi ya kuzungumza;

(b) Kutambua sauti za herufi moja zilizofunzwa katika maneno ili kuimarisha

stadi ya kuzungumza;

(ch) Kutambua majina ya herufi zinazowakilisha sauti lengwa katika

kuimarisha stadi ya kusoma;

(d) Kusoma herufi za sauti moja kwa ufasaha ili kuimarisha stadi ya kusoma;

(e) Kusoma maneno kwa kutumia silabi zinazotokana na sauti lengwa ili

kuimarisha stadi ya kusoma;

(f) Kusoma vifungu vilivyo na maneno yenye sauti lengwa ili kuimarisha

stadi ya kusoma;

(g) Kuandika herufi zinazowakilishwa na sauti lengwa ili kuimarisha stadi ya

kuandika;

(h) Kuchangamkia kutumia maneno yanayojumuisha sauti zilizofunzwa

katika mawasiliano ya kila siku.

II. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

• Mwanafunzi aweza kutambua sauti /p/, /f/ na /v/ katika maneno.

• Mwanafunzi atamke sauti lengwa baada ya mwalimu, kisha watamke

pamoja na mwalimu na mwishowe atamke akiwa peke yake, wawili

wawili na katika darasa.

• Mwanafunzi atambue sauti alizosoma katika maneno.

• Mwanafunzi aweza kutumia teknolojia (papaya) kutamkia sauti.

• Mwanafunzi atambue herufi zinazowakilisha sauti lengwa kwa kutumia

kadi za herufi.

• Mwanafunzi aambatanishe silabi kusoma maneno yanayotokana na

sauti lengwa.

• Mwanafunzi atenganishe silabi katika kutambua sehemu mbalimbali za

maneno.

• Mwanafunzi aweza kumsikiliza mgeni mwalikwa akitamka sauti lengwa.

• Mwanafunzi asome maneno kwa kutumia silabi au kuchanganua yaliyo

marefu zaidi.

• Mwanafunzi aandike herufi za sauti alizosoma hewani au vitabuni.

• Mwanafunzi aweza kufinyanga maumbo ya herufi.

• Wanafunzi wasome hadithi zilizo na maneno yaliyobeba sauti lengwa

wakiwa wawili wawili.

• Mwanafunzi aweza kutumia vifaa vya teknolojia kama vile: tarakilishi,

projekta na kinasasauti kusikiliza na kusoma hadithi.

• Mwanafunzi anakili herufi na maneno yanayotokana na sauti

alizofunzwa.

• Mwanafunzi asikilize imla inayojumuisha maneno yaliyo na herufi za

sauti lengwa na kuyaandika.

III. Nyenzo:

ØKadi za herufi p, f na v;

ØRekodi za sauti /p/, /f/ na /v/,

ØMgeni mwalikwa mwenye matamshi mazuri na sahihi;

ØWanafunzi wenyewe;

ØKitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 35 - 44;

ØChombo cha kunasia sauti, breli pamoja na vifaa vingine vinavyoweza

kuwasaidia wanafunzi wanaohitaji uangalifu maalumu (kwa mfano,

wanafunzi wasioweza kuona, kusikia n.k.).

IV. Maandalizi ya somo

Mada hii inahusu sauti na majina ya herufi za Kiswahili. Herufi na sauti

zitakazoangaziwa katika funzo hili ni: /p/, /f/ na /v/. Matamshi mazuri na

sahihi ya wanafunzi yatazingatiwa hapa na kukuzwa zaidi.