Kimeidhinishwa na KICD

Longhorn

Mwanga

Kiswahili

Mwongozo wa Mwalimu

Gredi ya 4

Ann Vaati

Sarah Kerubo

Mary Kikwanuu

Kenan Ngere

Hellen N. Kangai

Kimeidhinishwa na KICD

Kimechapishwa na:

Longhorn Publishers PLC,

Barabara ya Funzi, Eneo la Viwandani,

S.L.P. 18033 – 00500,

Nairobi, Kenya.

Simu: +254 02 6532579/81, +254 02 558551,

+254 708 282 260, +254 722 204 608

Baruapepe: enquiries@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Uganda) Ltd.,

Plot 4, Barabara ya Vubyabirenge,

Eneo la Ntinda,

S.L.P. 24745,

Kampala, Uganda.

Simu: +256 414 286 093

Baruapepe: ug@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Tanzania) Ltd.,

Barabara ya Bagamoyo/Barabara ya Garden,

Mikocheni B, Plot No. MKC/MCB/81,

S.L.P. 1237,

Dar es Salaam, Tanzania.

Simu: +255 714 184 465

Baruapepe: longhorntz@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Longhorn Publishers (Rwanda) Ltd.,

Remera, mkabala wa Benki ya COGE,

S.L.P. 5910,

Kigali, Rwanda.

Simu: +250 784 398 098

Baruapepe: rwanda@longhornpublishers.com

Wavuti: www.longhornpublishers.com

Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kuiga, kunakili, kupigisha

chapa, kutafsiri au kukitoa kitabu hiki kwa jinsi yoyote ile bila idhini,

kwa maandishi, ya kampuni ya Longhorn Publishers PLC.

Chapa ya kwanza, 2019

Msanifu wa Jalada: Tu Mulokwa

ISBN 978-9966-64-291-2

Kimepigwa chapa na Modern Lithographic (K) Ltd

S.L.P. 52810-00200, Nairobi, Kenya

Kimeidhinishwa na KICD

iii

Kimeidhinishwa na KICD

Yaliyomo

NYUMBANI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1

Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi bora ...............................1

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu .........................................11

Kuandika: Kuandika insha..............................................17

Saru: Aina za maneno ................................................22

NIDHAMU MEZANI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

Kusikiliza na Kuzungumza: Maamkuzi na maagano .......................33

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu .........................................38

Kuandika: Kuandika insha..............................................43

Saru: Aina za maneno.................................................47

MAVAZI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi Bora .............................56

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu .........................................62

Kuandika: Kuandika kwa kutumia tarakilishi..............................67

Saru: Aina za maneno.................................................72

DIRA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84

Kusikiliza na Kuzungumza: Heshima, adabu na vyeo ......................84

Kusoma: Kusoma kwa mapana ..........................................88

Kuandika: Kuandika barua .............................................92

Saru: Ngeli za nomino ................................................96

USHAURI NASAHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104

Kusikiliza na Kuzungumza: Methali ....................................104

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu ........................................108

Kuandika: Kuandika Insha.............................................113

Saru: Umoja na wingi wa nomino .....................................118

BENDERA YA TAIFA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127

Kusikiliza na Kuzungumza............................................127

Kusoma kwa kina ....................................................131

Kimeidhinishwa na KICD

Kuandika: Kuandika Insha.............................................135

Saru: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya LI-YA ..................139

MATUNDA NA MIMEA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Kusikiliza na Kuzungumza............................................152

Kusoma: Kusoma kwa mapana .........................................156

Kuandika: Kuandika Insha.............................................161

Saru: Umoja na wingi wa sentensi .....................................165

WANYAMA WA PORINI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175

Kusikiliza na Kuzungumza: Visawe ....................................175

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu ........................................179

Kuandika: Kuandika Insha.............................................185

Saru: Mnyambuliko wa vitenzi ........................................190

AFYA BORA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198

Kusikiliza na Kuzungumza: Mazungumzo ..............................198

Kusoma: Kusoma kwa mapana .........................................202

Kuandika: Kuandika insha.............................................208

Saru: Vinyume vya nomino...........................................212

KUKABILIANA NA UHALIFU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218

Kusikiliza na Kuzungumza: Tashbihi ...................................218

Kusoma: Kusoma kwa mapana .........................................222

Kuandika: Kuandika Insha.............................................227

Saru: Nyakati na hali.................................................231

MAPATO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239

Kusikiliza na Kuzungumza: Kuzungumza na kujieleza kwa ufasaha .........218

Kusoma: Kusoma kwa ufahamu ........................................243

Kuandika: Kuandika Barua ............................................248

Saru: Ukanushaji ....................................................252

Ukubwa na udogo wa nomino ...................................258

Kimeidhinishwa na KICD

UTANGULIZI

A. Taarifa kuhusu mtaala wa umilisi

Mabadiliko ya mtaala wa elimu ya msingi yalilenga kumwezesha kila Mkenya kuwa

raia aliyeshirikishwa, aliyewezeshwa na aliyeadilika. Haya yatatendeka kwa kumpa

kila mwanafunzi Mkenya kaida zinazofaa katika uwezo na ujuzi anaohitaji ili kufaulu

maishani.

Mwongozo huu wa mwalimu umeandaliwa ili kufanikisha jukumu la mwalimu wa

mtaala wa umilisi. Mwalimu katika mtaala wa kiumilisi ni mwezeshaji, kiongozi na

mwelekezi wa mwanafunzi katika shughuli mbalimbali za kiutendaji katika ujifunzaji

wa vipengele mbalimbali vya lugha ya Kiswahili. Mwongozo huu unampa mwalimu

mbinu za kutambua na kupalilia vipawa na mahitaji ya wanafunzi mapema kabisa

ili kuwaandaa kwa ulimwengu wa kazi, kujiendeleza kikazi na maendeleo endelevu.

Mtaala wa umilisi humfanya mwanafunzi kuwa kiini cha mchakato mzima wa kusoma.

Mwongozo huu wa mwalimu uliojengwa kwa mtaala uliokitwa katika umilisi unatoa

mbinu za kutathmini, kuendeleza maadili na mshikamano wa kitaifa.

Mwalimu anapaswa kupalilia uwezo wa mwanafunzi kupitia njia za usomaji ambazo

zimeangaziwa katika kitabu hiki. Nia ni kutambua uwezo wa mwanafunzi, vipaji na

vipawa ili pasiwe na mwanafunzi ambaye atadaiwa kuwa amefeli katika maisha au

katika masomo.

Kauli za Kimsingi za Lugha ya Kiswahili ya Masomo ya Shule ya Msingi, Gredi za Juu

Kiswahili ni lugha kuu ya mawasiliano, elimu, biashara, habari, diplomasia na

mahusiano ya kijamii. Ndiyo lugha ya mawasiliano mapana katika Afrika Mashariki

na Kati. Imeenea sana na hutumiwa katika maeneo mengine barani Afrika na sehemu

nyingine za ulimwengu na katika mitandao. Kiswahili ni lugha ya taifa na pia lugha

rasmi nchini Kenya. Hutumiwa kufunzia madarasa ya chini katika mfumo wa elimu.

Ni muhimu basi mwanafunzi awe na msingi thabiti katika lugha hii ili aweze kushiriki

ipasavyo katika shughuli za kitaifa, kikanda na kimataifa. Msingi huu pia utamfaa

mwanafunzi katika masomo ya awali ya shule ya upili.

Kwa hivyo, ustadi katika lugha ya Kiswahili ni muhimu katika kutimiza Malengo ya

Kitaifa ya Elimu na kutimiza wajibu wa kuwa kama chombo cha kuunganisha jamii ya

kimataifa na ufunguo wa mtandao wa habari wa kimataifa.

Kimeidhinishwa na KICD

B. Malengo ya Kitaifa ya Elimu

Mfumo wa mtaala mpya utakitwa katika Malengo ya Kitaifa ya Elimu. Malengo haya

nchini Kenya ni:

1. Kukuza utaifa, uzalendo na kuendeleza umoja wa kitaifa

Kama tujuavyo, Wakenya ni wa asili, jamii na dini tofauti hivyo, wanapaswa kuishi na

kutangamana kama jamii moja. Elimu inapaswa kuwezesha mwanafunzi kuwa na hisia

za utaifa na uzalendo. Inapaswa kuhimiza utangamano na amani.

2. Kuendeleza ujenzi wa taifa kiuchumi, kiteknolojia na kijamii

Elimu inapaswa kumtayarisha mwanafunzi kushiriki inavyofaa kwa ukamilifu katika

taifa.

a) Mahitaji ya kijamii

Elimu inapaswa kuibua mbinu za kijamii kwa mwanafunzi ili aweze kushiriki kikamilifu

katika maendeleo ya familia, jamii, taifa, kanda na ulimwengu.

b) Mahitaji ya kiuchumi

Elimu inapaswa kumwandaa mwanafunzi na umilisi ambao unahitajika kuendeleza

uchumi ambao ni huru na wa kisasa na unaozidi kukua. Jambo hili litahakikisha kuwa

kila mtu anaishi maisha ya hadhi au kiwango cha juu.

ch) Mahitaji ya kiteknolojia na kiviwanda

Elimu inapaswa kumpa mwanafunzi umilisi mwafaka wa maendeleo ya kiteknolojia

na kiviwanda ya nchi, sawia na maendeleo ya mataifa mengine ulimwenguni.

3. Kujiendeleza na kujiajiri binafsi

Elimu inastahili kumwezesha mwanafunzi kujiendeleza hadi kukia upeo wa juu zaidi.

Hii ni pamoja na kuendeleza yamvutiayo, vipawa na mienendo ili kuchangia jamii

ifaavyo.

4. Kuendeleza uadilifu na amali za kidini

Elimu inafaa kukuza upataji wa maadili ya taifa kama ilivyowekwa wazi katika Katiba

ya Kenya. Inapaswa kulenga kukuza mwananchi mwenye nidhamu yake mwenyewe na

mwenye thamani za kimaadili na za kidini.

vii

Kimeidhinishwa na KICD

5. Kuhimiza usawa wa kijamii na uwajibikaji

Elimu inapaswa kuhimiza usawa wa kijamii na uwajibikaji. Inapaswa kuwawezesha

wananchi wote kupata elimu bora hata wale wanafunzi wenye mahitaji maalum ya

kiusomi na ulemavu.

6. Kukuza, kuhifadhi na kuthamini tamaduni za jamii mbalimbali nchini Kenya

Elimu inapaswa kumfanya mwanafunzi athamini turathi nyingi za aina mbalimbali

zilizomo nchini Kenya. Mwanafunzi anapaswa kuthamini na kuheshimu utamaduni

wake pamoja na wa wengine.

7. Kuendeleza uhusiano wa kimataifa na kudumisha mwelekeo ufaao kwa mataifa

mengine ulimwenguni

Elimu inapaswa kumwezesha mwanafunzi kuheshimu, kuthamini na kuhusika

katika nafasi zilizomo katika jamii ya kimataifa. Pia, elimu inapaswa kumwezesha

mwanafunzi kuishi katika jamii ya kimataifa akijua ka wajibu, majukumu, haki na

manufaa yanayotokana na uhusika huu.

8. Kuendeleza uhifadhi wa afya bora na mazingira

Elimu inafaa kumfunza mwanafunzi umuhimu wa afya ya kimwili na kiakili-kijamii;

yaani afya yake na ya wananchi wengine. Pia, inahimiza uhifadhi na utunzaji wa

mazingira na ustawi wa wanyama.

CH. Malengo ya Jumla ya Masomo ya Gredi za Kati

Kukia masomo ya gredi za kati, mwanafunzi anapaswa:

1. Kuwasiliana inavyostahili katika miktadha mbalimbali.

2. Kutumia elimu, stadi za kihisabati na uwazaji wenye mantiki katika kujieleza.

3. Kuwa na stadi za kijamii na thamani za kiimani na kimaadili ili kuishi pamoja

kwa amani.

4. Kutalii, kusimamia na kuhifadhi mazingira kwa ajili ya maendeleo endelevu.

5. Kuwa na usa wa binafsi, usa wa mazingira na lishe ili kuendeleza afya.

6. Kutumia ujuzi wa kidijitali unaofaa kwa ajili ya mawasiliano na elimu.

7. Kuadilika na kuonyesha uananchi unaofaa kama jukumu la kiraia.

8. Kuweza kuthamini turathi mbalimbali za nchi ili kuishi pamoja kwa amani.

9. Kudhibiti kwa ukamilifu masuala yaliyo muhimu na ya kisasa.

viii

Kimeidhinishwa na KICD

D. Malengo ya jumla ya masomo yanayohusu Kiswahili

Kufikia mwisho wa masomo ya gredi za juu katika shule ya msingi,

mwanafunzi anapaswa:

Kusikiliza na kujibu inavyostahili anapopata ujumbe muhimu katika miktadha

tofauti tofauti.

Kusoma matini mbalimbali kwa ufasaha, usahihi na kwa uchanganuzi kwa

ajili ya masomo endelevu.

Kutumia maumbo ya kisarufi kuwasilisha hoja, maoni na hisia inavyofaa

katika miktadha mbalimbali.

Kuandika matini kwa ajili ya malengo mbalimbali kwa hati inayosomeka,

usahihi, ubunifu, na ushikamano ili kujieleza.

Kutumia ujuzi wa kidijitali kukuza umilisi wake wa lugha.

Utegemeano uliopo baina ya Malengo ya Kitaifa ya

Elimu, Malengo ya Jumla ya Masomo ya Gredi za

Kati, Malengo ya jumla ya mafunzo ya Kiswahili na

malengo mahususi ya mafunzo

Mwalimu anapaswa kufahamu utegemeano uliopo baina ya Malengo ya Kitaifa ya

Elimu na Malengo ya Jumla ya Masomo ya Gredi za Kati. Ufahamu huu utamsaidia

kujenga mwingiliano baina ya malengo katika viwango mbalimbali na kuzihusisha na

utegemeano uliopo baina ya Malengo ya Kitaifa ya Elimu. Haya yatamsaidia mwalimu

kuwa na muumano wa utegemeano baina ya Malengo ya Kitaifa ya Elimu na malengo

katika viwango mbalimbali, atakuwa mbunifu na mvumbuzi katika mtazamo wa

mafunzo pamoja na kujua haki na majukumu ya wanafunzi.

Mfano:

Lengo la Kitaifa la Elimu

(Nambari 3)

Kujiendeleza na kujiajiri

kibinafsi.

Lengo la jumla la masomo ya Gredi za katikati

(Nambari 1)

Kuwasiliana vilivyo katika

miktadha mbalimbali.

Lengo la Jumla la Kujifunza Kiswahili (Nambari 1)

Kusikiliza na kujibu inavyopasa

anapopata taarifa muhimu katika

miktadha mbalimbali.

Kimeidhinishwa na KICD

Lengo Mahususi la Somo (2)

Mada Kuu 2: Nidhamu Mezani

A. Kusikiliza na kuzungumza:

Mada ndogo: Maamkuzi na Maagano

Kutambua maamkuzi na maagano

ya nyakati mbalimbali ambayo

hutumiwa katika mawasiliano.

F. Muundo wa Mwongozo huu wa mwalimu

Mwongozo huu wa mwalimu umegawanywa katika sehemu mbili kuu:

• Sehemu ya kwanza: inaangazia utangulizi wa jumla ambao unafafanua masuala

ya ufundishaji.

• Sehemu ya pili: inaangazia maendelezo ya ufundishaji wa mada kuu ambazo

zimeshughulikiwa katika Kitabu cha Mwanafunzi.

1. Mada

Mada ni muktadha mpana unaotumiwa kufunzia lugha. Kwa mfano, katika Gredi

ya Nne tuna mada kama vile: Nyumbani, Nidhamu mezani, Kukabiliana na Uhalifu,

Mapato na mada nyinginezo. Kimsingi, zinahusiana na tajriba za wanafunzi na

shughuli ambazo wanafanya kila siku.

2. Matokeo tarajiwa maalumu

Haya ni matokeo ya ujifunzaji katika mada ndogo tofauti zilizomo katika mada kuu.

Huonyesha kwa kifupi, matokeo yote maalumu ambayo yatashughulikiwa katika mada

kuu nzima.

3. Maswali dadisi

Maswali dadisi ni mbinu ambapo mwalimu huuliza maswali ili kuhimiza fikra za

wanafunzi na kuwawezesha kuibua taarifa wakitumia maneno yao binafsi na uelewa

wao. Maswali dadisi husaidia:

• Kuupa usomaji mwelekeo au mkondo wa kufuata;

• Kuchunguza maana za ndani hivyo kuweka msingi wa uchunguzi wa baadaye;

• Kujenga stadi za ukiriaji wa kina na utafutaji suluhu wa kiwango cha juu;

• Kuwaruhusu wanafunzi kutalii hoja kwa njia iliyo wazi, isiyohukumu.

• Kuhimiza ushirikiano baina ya wanafunzi, walimu na jamii na kushirikisha

teknolojia kuhimili mchakato wa masomo.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya maswali dadisi yametolewa katika mwongozo huu. Mwalimu ana

uhuru wa kubuni na kuongeza yake katika kila somo. Anapobuni swali:

• Azingatie lengo la matarajio yake ya somo na mada kama ilivyotolewa katika

mfumo wa mtaala;

• Achunguze mada kuu au dhana katika mtaala ambayo yapaswa kuzingatiwa.

• Azingatie maswali sita ya kawaida: Nani? Nini? Wapi? Lini? Kwa nini? Vipi?

4. Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

Mbinu iliyokitwa katika umilisi huwezesha mahusiano ndani ya somo na baina ya

masomo. Kuna aina saba za umilisi wa kimsingi ambazo kila mwanafunzi atapata:

a) Mawasiliano na ushirikiano b) Kujiamini

ch) Uwazaji kina na utatuzi wa matatizo d) Ubunifu

e) Uraia f) Ujuzi wa kidijitali

g) Hamu ya ujifunzaji

Aina hizi zitapatikana wakati wanafunzi watakuwa wametimiza malengo yote ya somo.

5. Uhusiano na masuala mtambuko

Watoto wanakumbana na changamoto chungu nzima kama ilivyo kwa watu wazima

kutokana na mabadiliko ya kisheria, kiteknolojia, kijamii, kitamaduni na kiuchumi

katika jamii. Changamoto ambazo watoto na watu wazima hukumbana nazo

zimeshughulikiwa katika mtaala mpya wa umilisi kama masuala mtambuko. Kuna

masuala sita ya mtambuko yaliyoangaziwa katika kitabu hiki:

a) Uraia wa kimataifa

b) Elimu ya afya

ch) Stadi za maisha na elimu ya maadili

d) Elimu ya maendeleo endelevu

e) Mipango ya kuwasaidia wanafunzi

f) Usomaji unaohusisha huduma kwa jamii na kushirikishwa kwa wazazi.

Masuala haya sita yameshirikishwa katika shughuli za ufunzaji za kila kipindi.

6. Uhusiano na maadili

Maadili ni vigezo ambavyo humwongoza mtu kwa namna ya kujibu au kutenda katika

muktadha fulani. Ufunzaji wa maadili utasaidia kukia malengo ya mabadiliko ya

mtaala wa kuibua wananchi waadilifu. Maadili ya kimsingi ambayo yamesisitizwa

Kimeidhinishwa na KICD

katika mwongozo huu ni upendo, uwajibikaji, heshima, umoja, amani, uzalendo, haki

za kijamii na uadilifu.

7. Uhusiano na masomo mengine

Ni muhimu wanafunzi wakipata ufahamu wa uhusiano baina ya masomo tofauti ili

usomaji wa kila somo utiliwe mkazo katika mtaala mzima. Sehemu hii inamwandaa

mwalimu kuwafahamisha wanafunzi ili wajue kuhusu uhusiano huu.

8. Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Usomaji unaohusisha huduma kwa jamii ni mbinu ya usomaji kiutendaji ambao

hushirikisha usomaji darasani na usomaji kutokana na jamii ili kuwawezesha

wanafunzi kuwaza, kupitia na kujifunza kutokana na jamii. Shughuli za usomaji

unaohusisha huduma kwa jamii zimependekezwa ili wanafunzi watumie ujuzi na stadi

ambazo wamepata katika miktadha rasmi katika jamii zao wakati uo huo wakisoma

kutokana na jamii. Wanafunzi watapata stadi za kuwawezesha kuajiriwa na wakati uo

huo kuendeleza ukuaji wa binafsi kwa mahusiano thabiti na fanikifu katika jamii.

Shughuli nyingi za usomaji unaohusisha huduma kwa jamii zimejikita katika Uraia,

Ujasiriamali, Ujuzi wa Kiuchumi, Stadi za Maisha, Stadi za Mawasiliano na Utati.

9. Mbinu za tathmini zilizopendekezwa

Sehemu hii imeonyesha mbinu mbalimbali ambazo mwalimu anaweza kutumia

kutathmini maendeleo ya wanafunzi darasani.

10. Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

Sehemu hii inaonyesha namna mwalimu anavyoweza kuwashughulikia wanafunzi

ambao wana mahitaji mbalimbali na maalumu katika ufundishaji. Mahitaji ya kila

kipindi yatiliwe maanani.

11. Maelezo ya jumla

Sehemu hii ina mapendekezo ya namna ambavyo mwalimu atatanguliza kipindi na

kuwashirikisha wanafunzi katika kipindi kizima. Pia, sehemu hii inamfahamisha

mwalimu namna ya kutumia nyenzo zinazopatikana kwa urahisi katika mazingira

yake kulingana na shughuli mbalimbali katika Kitabu cha Mwanafunzi.

12. Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

Nyenzo za kufundishia shughuli mbalimbali zimependekezwa kwa kila kipindi.

Mwalimu awe huru kubuni nyenzo zake kulingana na uwezo wake, mazingira yake na

muda alio nao.

xii

Kimeidhinishwa na KICD

13. Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Utaratibu wa kufundisha shughuli zote katika kitabu hiki umeangaziwa katika

kila kipindi. Hii ni kumwelekeza mwalimu kufuata mpangilio sahili kuanzia

kwa wanachokijua wanafunzi hadi kwa wasichokijua ambacho watajifunza kwa

kujigundulia.

G. Mchakato wa ufunzaji

Dhima ya mwalimu katika mtaala wa umilisi ni ile ya kuwa mwezeshaji. Yeye

huwezesha ugunduzi, upataji na usambazaji wa ujuzi, stadi, maadili na mielekeo

kupitia kwa shughuli za ujifunzaji. Mwalimu hupanga na kudhibiti shughuli hizi za

ujifunzaji darasani au nje ya darasa.

Matendo ya ujifunzaji ni jumla ya shughuli ambazo mwanafunzi anashiriki katika

kipindi. Shughuli hizi zinaweza kutekelezwa na mwanafunzi binafsi au kama kazi za

vikundi.

Matendo mbalimbali ya ujifunzaji humwezesha mwanafunzi:

• Kupata ujuzi, ustadi na mielekeo.

• Kupata umilisi uliolengwa.

• Kujifunza kutoka kwa wenzao.

• Kujitathmini na kuwatathmini wengine.

• Kujishughulisha zaidi katika mada.

• Kutafakari kuhusu mchakato wa ujifunzaji.

• Kutangamana na wengine katika mchakato wa ujifunzaji.

Kuwaweka wanafunzi katika vikundi kwa matendo ya ujifunzaji

Mabadiliko kutoka kwa mtaala uliokitwa katika ujuzi hadi kwa mtaala wa umilisi

yatafanya upangaji wa wanafunzi katika vikundi kuwa jambo la kawaida katika

mchakato wa ufunzaji. Hizi ndizo njia mbalimbali za kuwaweka wanafunzi katika

vikundi:

a) Vikundi vya wenye uwezo uliolingana,

b) Vikundi vya wenye uwezo tofauti tofauti,

ch) Vikundi vya wanafunzi wenye kupenda vitu vinavyolingana,

d) Vikundi kwa sababu ya mahitaji mbalimbali,

e) Vikundi kwa misingi ya kijinsia.

xiii

Kimeidhinishwa na KICD

Kuwaweka wanafunzi katika vikundi kuna umuhimu kama vile:

a) Maendeleo na mahitaji ya mwanafunzi binafsi yanaweza kuonekana kwa

urahisi.

b) Uhusiano wa mwalimu na mwanafunzi unakuzwa.

ch) Mwalimu anaweza kushughulikia mahitaji na changamoto za kikundi kidogo.

d) Vifaa ambavyo havingetosha kumpa kila mwanafunzi vinaweza kutumiwa

katika vikundi.

e) Wanafunzi wanaweza kufundishana.

f) Wanafunzi wengi hupokea marekebisho kutoka kwa mwalimu kwa urahisi bila

kuhisi wameaibishwa wanapokuwa katika vikundi vidogo kuliko wakiwa peke

yao.

g) Ubunifu, uwajibikaji na stadi za uongozi za mwanafunzi zinaweza kukuzwa

kwa urahisi.

h) Wanafunzi hufanya kazi kutegemea uwezo wao.

Aina ya upangaji katika vikundi ambao mwalimu atateua utategemea:

a) Mada au shughuli ambayo inatekelezwa.

b) Vifaa vinavyopatikana.

ch) Uwezo wa wanafunzi darasani (juu, wastani, chini).

Hata hivyo, mwalimu anapaswa kuwa mfaraguzi kiasi kwamba anaweza kubadilisha

kidogo au kabisa mtindo wake wa kuwaweka wanafunzi katika vikundi ili kupambana

na hali tofauti katika mada fulani. Hakuna idadi halisi ya wanafunzi ambayo kikundi

kinaweza kuwa nayo. Idadi ya wanafunzi katika kikundi hutegemea shughuli

inatakayofanywa, vifaa vilivyopo, mienendo ya wanafunzi darasani na muda na nafasi

iliyopo. Wanafunzi wanaweza kufanya kazi katika vikundi wakiwa wawili wawili

au hata zaidi kutegemea atakavyowapanga mwalimu. Wanafunzi wanafaa kupangwa

katika vikundi kulingana na idadi yao na mahitaji yao.

Hakuna mbinu au mwelekeo mmoja wa ufunzaji ambao ni mwafaka kwa masomo

yote. Basi, mwalimu anapaswa kuchagua kwa busara mbinu au mchanganyiko wa

mbinu kutegemea mada kuu au mada ndogo inayoshughulikiwa.

xiv

Kimeidhinishwa na KICD

H. Stakabadhi za kikazi

Hizi ni stakabadhi zinazotumiwa na mwalimu katika kuandaa, kutekeleza na kutathmini

ufunzaji na ujifunzaji wa somo lake. Stakabadhi hizi ni muhimu kwa mwalimu. Sharti

awe nazo ili kujua namna ufundishaji wake unavyokwenda, kazi ya wanafunzi na pia

ili kufanya ufunzaji na ujifunzaji kufaulu zaidi.

Stakabadhi hizi ni:

1. Maazimio ya kazi

2. Mpangilio wa somo

3. Rekodi ya ufunzaji

4. Rekodi za maendeleo ya wanafunzi

1. Maazimio ya kazi

Maazimio ya kazi ni stakabadhi ambayo mwalimu hutayarisha kutokana na mfumo

wa mtaala husika. Maazimio ya kazi huonyesha namna yaliyomo katika mtaala

yatasambazwa kwa muda ambao umetengewa sehemu fulani ya vipindi.

Maazimio ya kazi humsaidia mwalimu:

• Kupanga vifaa ambavyo vitahitajika.

• Kuamua mbinu ambazo zitatumiwa kufundishia.

• Kupanga kazi kwa ajili ya tathmini.

Kielelezo cha maazimio ya kazi

Jina la Shule Gredi Somo Muhula Mwaka Jina la Mwalimu

Shule ya

Msingi ya

Juhudi

4 Kiswahili 1 2020 Ahadi Petero

Kimeidhinishwa na KICD

Wiki Kipindi Mada kuu Mada Mada

ndogo

Matokeo

tarajiwa

maalumu

Shughuli za

ujifunzaji

Maswali

dadisi

Nyenzo Tathmini Maoni

4 1

Nidhamu

Mezani

Kusikiliza na

kuzungumza:

Maamkuzi na

maagano

Maana ya

maamkuzi

Kukia mwisho

wa kipindi,

mwanafunzi

aweze:

a) Kutambua

aina mbalimbali

za maamkuzi

katika

mawasiliano.

b) Kueleza

maamkuzi

yanayotumika

katika miktadha

mbalimbali.

ch) Kutumia

aina mbalimbali

za maamkuzi

katika

mawasiliano.

Wanafunzi

wakiwa

wawili wawili

waongozwe

kujadiliana

kuhusu

maamkuzi

ambayo wao

hutumia

nyakati

mbalimbali.

Wanafunzi

wakiwa katika

vikundi wajadili

michoro iliyo

kitabuni mwao

inayoonyesha

maamkuzi

mbalimbali.

Wanafunzi

wakiwa katika

vikundi wataje

maamkuzi

ya asubuhi,

jioni na wakati

wowote.

1. Je, watu

husalimiana

vipi katika

jamii yako?

2. Asubuhi

utamsalimia

vipi mzazi

wako?

• Kadi zenye

maamkuzi

mbalimbali.

• Kitabu cha

Mwanafunzi,

ukurasa 21.

• Breli.

• Picha za

watu wa-

naoamkua-

na.

Maswali ya

moja kwa

moja:

Wanafunzi

watambue

maamkuzi

mbalimbali.

Matokeo:

Wanafunzi

waamkuane.

Tathmini ya

vikundi:

Wanafunzi

waigize

maamkuzi

waliyotambua.

xvi

Kimeidhinishwa na KICD

2. Mpangilio wa somo

Mpangilio wa somo ni stakabadhi muhimu katika kufunza na kujifunza. Mpangilio

bora wa somo humsaidia mwalimu:

• Kupanga yaliyomo yatakayofunzwa awali kwa kuzingatia wazi yatakayofunzwa

na namna yatakavyofunzwa hivyo kuondoa uvulivuli na yasiyofaa.

• Kupanga, kutayarisha na kukusanya vifaa vya ufunzaji/ujifunzaji.

• Kuwasilisha dhana na stadi kwa utaratibu kwa kutumia mbinu mwafaka ili

kukia matokeo yanayotarajiwa yaliyotajwa.

• Kutumia muda vizuri wakati wa somo.

• Kuteua na kuandaa mbinu mwafaka za kupima ili kutathmini mchakato wa

ufunzaji na ujifunzaji.

• Kujenga uhusiano baina ya vipengele.

Vipengele vya mpangilio wa kazi

a. Mpangilio wa ufunzaji: Sehemu hii huonyesha mahali ufunzaji utakapotokea.

Yaweza kuwa darasani au nje ya darasa ama ziara maktabani au shamba lililo karibu.

b. Utangulizi: Somo linapaswa kutangulizwa kwa namna ya kuvutia na kuchangamsha

ili kuamsha hamu ya ujifunzaji kwa wanafunzi. Shirikisha tajriba za awali za

wanafunzi iwezekanavyo, ukitumia ujuzi wao walio nao tayari ili kuwaandaa kwa

ujuzi mwingine ambao unataka kutanguliza.

ch. Maendelezo ya somo: Hapa ndipo ufunzaji wa yaliyomo hutokea. Mada

hugawanywa katika sehemu mbalimbali. Kila sehemu yapaswa kuwa na hoja au tukio

moja. Eleza kinaganaga utakavyowasilisha hoja za somo kwa wanafunzi na shughuli

ambazo zinapaswa kutekelezwa katika kila sehemu ili kukia matokeo yanayotarajiwa

ambayo tayari yamebainishwa.

Sehemu hii yapaswa kuonyesha wazi kinachofunzwa na namna kinavyofunzwa, pamoja

na shughuli za wanafunzi (shughuli za ujifunzaji). Mwalimu anapaswa kubadilisha

shughuli za ujifunzaji inapotokea haja.

d. Hitimisho: Hatua hii humalizia somo kwa kutilia mkazo hoja au dhana muhimu

ambazo zimezingatiwa. Katika sehemu hii, muhtasari wa somo hutolewa ili

kuwawezesha wanafunzi kupanga waliyofunzwa katika miktadha mwafaka kwenye

kra zao. Haya yaweza kufanywa kwa:

• Kuuliza maswali ili kujua kama matokeo yaliyotarajiwa yameakiwa.

• Kuwaruhusu wanafunzi kuuliza maswali ya kupata ubayana.

• Kutoa muhtasari wa hoja muhimu katika somo.

• Kuwapa shughuli za kufuatilia kama vile zoezi au kazi mradi.

xvii

Kimeidhinishwa na KICD

Ni muhimu kujua kuwa mpangilio wa somo huenda usiwe na taarifa zote kuhusu

yaliyomo, hivyo mwalimu anapaswa kuwa na matini za somo.

e. Kutafakari kuhusu somo: Huu ni uchanganuzi muhimu wa ujifunzaji. Mwalimu

anapaswa kutoa tathmini ya kweli kuhusu utendakazi wake na wa wanafunzi katika

somo na kutoa sababu za ufanisi au kutofanikiwa kwa somo. Mapendekezo ama

suluhisho linapaswa kuonyeshwa katika sehemu hii.

Upangaji wa somo utahitaji msisitizo katika kuingiza na kuchanganya masuala ya

mtaala wa umilisi kama vile: umilisi wa msingi, masuala mtambuko, maadili, shughuli

za ujifunzaji ambazo si rasmi, uhusiano na masomo mengine, nyenzo na tathmini.

Jitihada halisi zifanywe wakati wa upangaji ili kushirikisha aina za mbinu za kuuliza

maswali ambazo zitatumiwa katika somo.

Kielelezo cha mpangilio wa somo

Shule: Shule ya Msingi ya Juhudi

Jina la mwalimu: Ahadi Petero

Muhula Gredi Somo Tarehe Mada Kipindi Muda Idadi ya

Wanafunzi

Idadi ya

wanafunzi

wenye

mahitaji

maalumu

1 4 Kiswahili 14/02/2020

Kusikiliza na

kuzungumza

Dakika

40 2

Mada Kuu: Nidhamu Mezani

Mada Ndogo: Kusikiliza na kuzungumza: Maana ya maamkuzi

Matokeo maalumu yanayotarajiwa:

Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

1. Kutambua aina mbalimbali za maamkuzi katika mawasiliano.

2. Kueleza maamkuzi yanayotumika katika miktadha mbalimbali.

3. Kutumia aina mbalimbali za maamkuzi katika mawasiliano.

4. Kuchangamkia maamkuzi katika mahusiano.

xviii

Kimeidhinishwa na KICD

Nyenzo

• Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21,

• Kadi zenye maamkuzi mbalimbali,

• Breli,

• Picha za watu wanaoamkuana.

Utaratibu wa kipindi

Hatua Shughuli ya ujifunzaji Muda

Utangulizi

Hatua ya 1

Wanafunzi wataje maamkuzi yoyote wanayofahamu. Dakika 3

Uwasilishaji

Hatua ya 2

Wanafunzi wawili wawili wajadiliane kuhusu jinsi

wanavyowaamkua watu katika nyakati mbalimbali.

Dakika 5

Hatua ya 3 Wanafunzi wakiwa katika vikundi wajadili michoro

iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21.

Dakika 5

Hatua ya 4 Wanafunzi wacheze mchezo wa kutambua maamkuzi

mbalimbali kwa kutumia kadi zilizoandikwa

maamkuzi.

Dakika 7

Hatua ya 5 Wanafunzi waigize maamkuzi mbalimbali

waliyojifunza.

Dakika 10

Hitimisho

Hatua ya Mwisho

Wanafunzi wataje maamkuzi waliyojifunza. Dakika 5

Kazi ya ziada

Waambie wanafunzi wataje maamkuzi ya nyakati mbalimbali yaliyojadiliwa darasani.

Mwanafunzi apewe kazi ya ziada ambapo atashirikiana na mzazi au mlezi wake kutaja

maamkuzi katika lugha yao ya kwanza. Watafsiri maamkuzi hayo katika Kiswahili.

xix

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini ya kipindi

Tumia maswali haya kutathmini jinsi kipindi kilivyoeleweka:

1. Ni maamkuzi gani yalitatiza baadhi ya wanafunzi wakati wa kipindi?

2. Je, wanafunzi waliweza kushiriki katika maigizo ya maamkuzi katika vikundi?

3. Je, nyenzo nilizokuwa nimetayarisha zilifaulisha kipindi?

4. Je, ni wapi ninahitaji kuboresha ili kipindi kieleweke kwa wanafunzi ili

washiriki katika shughuli mbalimbali kikamilifu?

3. Rekodi ya ufunzaji

Rekodi ya ufunzaji ni stakabadhi inayohifadhiwa na mwalimu kuonyesha kazi ambayo

imefanywa mwishoni mwa kila kipindi, mada au mada ndogo. Mwalimu mahususi

hujaza aliyofanya kila siku. Husaidia katika:

• Uwajibikaji na uwazi wa kazi iliyofanywa na mwalimu.

• Mwendelezo wa ufunzaji wa darasa.

• Ili mwalimu mgeni ajue wapi pa kuanza kufundisha darasa.

• Kutathmini maazimio ya kazi baada ya kipindi fulani.

• Kuleta usawa wa ufunzaji wa mada mahali ambapo kuna madarasa kadha.

Rekodi ya ufunzaji huonyesha kufanikiwa kwa matokeo yaliyotarajiwa na

umilisi alioupata mwanafunzi. Rekodi hii inaweza kumwonyesha mwalimu iwapo

ufunzaji wake umefanikiwa kushughulikia mahitaji ya ujifunzaji wa wanafunzi binafsi.

Hutumika basi kama mwongozo wa mwalimu ili aweze kuwapa muda wanafunzi

binafsi kuhakikisha matokeo yaliyotarajiwa kama ilivyotajwa katika mfumo wa mtaala

yanadhihirishwa na wanafunzi wote.

Sehemu za Rekodi ya ufunzaji

a. Muda: Huonyesha tarehe na juma ambalo kazi ilishughulikiwa.

b. Kazi iliyofanywa: Mada na mada ndogo kama zilivyotolewa kwenye matokeo

yanayotarajiwa.

ch. Mawazo: Hii ni sehemu ya maoni inayoonyesha ufanisi na changamoto za somo

lile na mapendekezo.

d. Maelezo kuhusu mwalimu: Haya ni pamoja na jina, sahihi au ufupisho wa majina

ya mwalimu aliyehusika ili kuonyesha uwajibikaji. Utawala wa shule unapaswa kutia

sahihi rekodi ya ufunzaji mara kwa mara.

Kimeidhinishwa na KICD

Kielelezo cha Rekodi ya ufunzaji

Shule: Juhudi

Somo: Kiswahili

Mwalimu: Ahadi Petero

Gredi: 4

Tarehe Juma Kazi iliyofanywa Mawazo Sahihi

8/2/2019

Kuandika

maamkuzi

ya nyakati

mbalimbali.

Malengo

ya kipindi

yalitimia.

4. Rekodi za maendeleo ya wanafunzi

Hizi zinaweza kuandaliwa kwa taratibu-elekezi. Taratibu-elekezi ni namna ya

kutathmini maendeleo ya mwanafunzi kwa vigezo vilivyoelezwa kwa kina. Taratibu-

elekezi huonyesha sehemu kadha muhimu wakati wa kukadiria kazi ya binafsi. Humpa

mwalimu chombo ambacho kinahakikisha kuwa ukadiriaji ni wa haki na unafanana

kwa wanafunzi wote.

Matokeo ya ujifunzaji yanahitaji mbinu tofauti za kutathmini. Utaratibu-elekezi ni

chombo kilichoandaliwa na mwalimu ambacho huonyesha matokeo yanayotarajiwa

ambayo hudhihirisha utendaji, viwango vya ufanisi na uelewa wa matokeo. Taratibu-

elekezi zanuiwa kukusaidia katika kupima matokeo, mchakato na maendeleo ya

ujifunzaji. Isitoshe, utaratibu-elekezi utamhusisha mwanafunzi katika kuunda na

kuelewa vigezo vya tathmini ambavyo vinawaruhusu kushiriki vilivyo katika mchakato

unaotakikana ili kukia lengo.

Amua kuhusu viwango, kwa mfano: Vizuri sana, vizuri, anaendelea, anahitaji msaada.

Mfumo wa mtaala umetumia kuzidi matarajio, kukia matarajio, kukaribia matarajio

na mbali na matarajio. Huu ni mfano wa taratibu-elekezi.

xxi

Kimeidhinishwa na KICD

Kielelezo cha Rekodi ya maendeleo ya mwanafunzi

Jina: Shaniko Rehema

Gredi ya 4 Mwaka 2019 Muhula 1 Umri: Miaka 10

Mada

Zilizofunzwa

Mbinu Ishara za kufaulu

Maamkuzi

ya nyakati

mbalimbali

Kuandika

insha ya wasifu

Kutaja maamkuzi. Mwanafunzi anaweza kutaja

maamkuzi ya nyakati zote.

Kufuata maagizo rahisi. Anaweza kufuata maagizo rahisi.

Kutunga sentensi rahisi. Anaweza kutunga sentensi rahisi.

Kutumia maamkuzi katika

mawasiliano.

Anaweza kutumia maamkuzi katika

mawasiliano.

Kuandaa vidokezo vya

insha ya wasifu.

Anaweza kuandaa vidokezo sahihi

vya insha ya wasifu.

Uwezo wa kuandika insha

ya wasifu.

Anaweza kuandika insha ya wasifu.

Hitimisho

Mwongozo huu wa mwalimu umeandikwa ili kukusaidia kuwaelekeza wanafunzi

kujifunza Kiswahili kwa njia ambayo inavutia na kusisimua zaidi. Unakumbushwa

kuamsha hamu ya wanafunzi unapofunza. Mambo ambayo unaweza kufanya kabla ya

kwenda darasani kufunza ni kama vile:

• Kupitia matokeo yanayotarajiwa – haya yatakusaidia kuongoza namna ya kufunza.

• Pitia somo kabla ili kupata taswira ya yaliyomo yatakayoshughulikiwa.

• Ujenge taswira akilini ya shughuli za ufunzaji na namna ambavyo utawasilisha

somo hilo.

• Tangamana na wanafunzi unapozingatia shughuli zilizopendekezwa.

• Kusanya vifaa vitakavyohitajika katika somo kabla ya somo lenyewe.

• Jaribu viungio vilivyopendekezwa awali ili kuhakikisha kuwa vinafanya kazi.

Kumbuka: Shughuli za ujifunzaji ambazo zimependekezwa humu ni kielelezo tu.

Si lazima uzifuate zote. Uko huru kushirikisha mbinu nyingine za kiuvumbuzi za

ufunzaji ambazo zitasaidia kuwasilisha yaliyomo yaliyokusudiwa kwa ufanisi zaidi.

xxii

Kimeidhinishwa na KICD

NYUMBANI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi bora

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi zinazotokana na sauti zinazokaribiana katika maneno.

b) Kutamka silabi zinazotokana na sauti zinazokaribiana kimatamshi.

ch) Kutamka vitanzandimi vinavyoundwa kwa silabi za sauti ambazo zinakaribiana

kimatamshi.

d) Kuunda vitanzandimi kutokana na sauti zinazokaribiana kimatamshi.

Maswali dadisi

1. Ni silabi zipi zinazorudiwa katika vitanzandimi ulivyokariri?

2. Ni silabi zipi zinazorudiwa katika vitanzandimi ulivyounda?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

katika kusikiliza na kusoma maneno yenye silabi za sauti zinazokaribiana.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

kutunga vitanzandimi.

• Ubunifu - unakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kuunda vitanzandimi,

kujibu maswali, kutunga na kusimulia kisa kinachohusu vifaa na shughuli za

nyumbani.

• Uwazaji wa kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa mwanafunzi anapowaza

kuhusu maneno atakayotumia kuunda vitanzandimi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotangamana na wenzake darasani.

• Stadi za maisha - kutokana na maudhui katika vitanzandimi, mwanafunzi

ataweza kukiria jinsi ya kutatua changamoto zinazomkabili darasani na katika

jamii.

• Kujiamini na kujithamini - kunakuzwa mwanafunzi anapowasiliana na wenzake

katika vikundi na anapotunga sentensi zenye vitanzandimi.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Uaminifu - mwanafunzi anapotunga vitanzandimi binafsi bila kunakili vya

wenzake.

• Mapenzi - mwanafunzi anapokubali kuelekezwa na wenzake na kufanya shughuli

katika kikundi bila ugomvi.

Uhusiano na masomo mengine

• Muziki, Kiingereza, Lugha za kiasili kama vile Kiarabu - masomo haya

yanafunza sauti zinazokaribiana kimatamshi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anatarajiwa kukabiliana na masuala mbalimbali yanayohitaji uwazaji wa

kina katika jamii. Hasa anapotunga sentensi zinazohusu masuala hayo akitumia silabi

za sauti zinazokaribiana kimatamshi.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua na

kutamka silabi

zinazotokana

na sauti

zinazokaribiana

kimatamshi

katika maneno.

Mwanafunzi

anatambua na

kutamka kwa

usahihi na

urahisi silabi

zinazotokana

na sauti

zinazokaribiana

kimatamshi

katika maneno.

Mwanafunzi

anatambua na

kutamka kwa

usahihi silabi

zinazotokana

na sauti

zinazokaribiana

kimatamshi

katika maneno.

Mwanafunzi

anatambua

na kutamka

baadhi ya silabi

zinazotokana

na sauti

zinazokaribiana

kimatamshi

katika maneno.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua na

kutamka silabi

zinazotokana

na sauti

zinazokaribiana

kimatamshi

katika maneno.

Kukariri kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anakariri jumla

ya vitanzandimi

vinavyoundwa

kutokana na

silabi za sauti

lengwa kwa

ufasaha na kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anakariri jumla

ya vitanzandimi

vinavyoundwa

kutokana na

silabi za sauti

lengwa kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anakariri

vitanzandimi

vinavyoundwa

kutokana na

silabi za sauti

lengwa kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anajaribu

kukariri baadhi

ya vitanzandimi

vinavyoundwa

kutokana na

silabi za sauti

lengwa.

Kimeidhinishwa na KICD

Kuunda

vitanzandimi

vya sauti lengwa

vyenye maana.

Mwanafunzi

anaunda

vitanzandimi

vyenye maana,

vinavyotokana

na silabi za sauti

lengwa kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anaunda

vitanzandimi

vyenye maana

vinavyotokana

na silabi za sauti

lengwa.

Mwanafunzi

anaunda baadhi

ya vitanzandimi

vyenye maana

vinavyotokana

na silabi za sauti

lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kuunda

vitanzandimi

vinavyotokana

na silabi za sauti

lengwa.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye uwezo wa kung’amua wanayojifunza kwa urahisi, baada ya

kushirikishwa katika shughuli za ujifunzaji, wapewe fursa ya kubuni maneno zaidi.

Maneno yenye silabi za sauti zinazokaribiana kimatamshi.

• Kwa upande mwingine, wanafunzi wanaochukua muda zaidi kabla ya kufahamu

wanayojifunza washirikishwe katika shughuli zaidi na wapewe muda zaidi.

• Baadhi ya wanafunzi wanaweza kuwa na mahitaji ya kisaikolojia kutokana na

matukio wanayokumbana nayo katika familia au jamii. Mwalimu ayafahamu

mahitaji hayo ili awasaidie kujiamini na kuchangamkia ujifunzaji. Mwalimu

anaweza kumhusisha mzazi au mlezi katika kutatua changamoto hizo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuongea au kusikia watambue silabi zinazotokana

na sauti zinazokaribiana kimatamshi katika maneno kwa kuzipigia mistari kwenye

mraba. Pia, wanaweza kuzikoleza rangi kwa kutumia tarakilishi.

• Wale ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli au kusikiliza silabi zinazotokana

na sauti zinazokaribiana zikisomwa na mwalimu, wanafunzi wenzao au kutoka

kwenye kanda iliyorekodiwa.

Maelezo ya jumla

Mada ya matamshi bora inamwezesha mwanafunzi kutambua silabi zinazotokana na

sauti zinazokaribiana kimatamshi. Inachangia uboreshaji wa matamshi ya mwanafunzi

katika mawasiliano.

Kipindi cha 1: Silabi na vitanzandimi vyenye sauti /p/ na /b/

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi zinazotokana na sauti zinazokaribiana /p/ na /b/ katika

maneno.

b) Kutamka silabi zinazotokana na sauti zinazokaribiana kimatamshi /p/ na /b/.

ch) Kushirikiana na wenzake katika kuunda vitanzandimi vyenye silabi za sauti /p/

na /b/.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Je, unajua kutamka silabi zinazotokana na sauti /p/ na /b/?

2. Ni silabi zipi zinazorudiwa katika vitanzandimi ulivyounda?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vitanzandimi ni sentensi zinazoundwa kutokana na maneno yenye silabi zinazotokana

na sauti zinazokaribiana kimatamshi. Maneno hayo huitwa vitate. Mwanafunzi

anapotambua, kutamka na kuunda maneno yenye vitate kwa usahihi, ataboresha

matamshi yake katika mawasiliano.

Ili kufanikisha ujifunzaji wa vitanzandimi, mwalimu ajiandae vyema kabla ya kipindi.

Awe na nyenzo zinazofaa kumshirikisha kila mwanafunzi kulingana na mahitaji yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1,

2. Breli,

3. Kanda iliyorekodiwa matamshi ya sauti /p/ na /b/,

4. Chati yenye sentensi mbalimbali zenye maneno yenye sauti /p/ na /b/,

5. Mraba wenye vitate vya sauti /p/ na /b/ kwenye tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi watamke alfabeti

za Kiswahili. Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa

kuwauliza watamke silabi za sauti /p/ baada yake. Iwapo mwalimu ana changamoto

ya kutamka sauti /p/, anaweza kumwalika mwalimu mwingine au hata mwanafunzi

azitamke au arekodi sauti hizo zikitamkwa kwa usahihi kabla ya kipindi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kutambua silabi za sauti /p/ katika maneno ambayo

wamepewa. Kwa mfano, neno pasi (silabi ni pa), neno pewa (silabi ni pe), neno pika

(silabi ni pi), neno ponda (silabi ni po) na neno punda (silabi ni pu).

Mwalimu awaulize wanafunzi watambue silabi za sauti /p/ katika maneno ya sentensi

atakazoandika kwenye ubao. Mwalimu abuni sentensi zenye silabi za sauti /p/,

aziandike ubaoni kisha wanafunzi watambue silabi za sauti /p/.

Mifano ya sentensi za kuandika ubaoni: 1. Mama amenunua pazia mbili. 2. Mimi

nilipewa pesa za kununua pipi. 3. Pipa letu limejaa maji ya mvua. 4. Dada yangu

amepona. 5. Mgonjwa anapumua haraka.

Katika shughuli ya pili, mwalimu aandike silabi za sauti /b/ ubaoni, azitamke kisha

awaulize wanafunzi wazitamke baada yake. Awaongoze kutambua silabi za sauti /b/

katika maneno yaliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 1. Maneno hayo ni: baba

Kimeidhinishwa na KICD

(silabi ni ba), mkebe (silabi ni be), bilauri (silabi ni bi), boma (silabi ni bo) na sebule

(silabi ni bu). Awaelekeze kutambua silabi za sauti /b/ katika maneno ya sentensi

zilizo kwenye chati. Mwalimu ahakikishe ameandaa chati hii mapema kabla ya kipindi

hiki. Pia, anaweza kutunga sentensi hizo kwenye tarakilishi na kuzionyesha kwenye

projekta.

Mifano ya sentensi za kuandika kwenye chati: 1. Baba na babu walimchinja bata jana.

2. Bibi ameka barabarani. 3. Globu hii ina mwangaza mwingi. 4. Birika lenye chai

limeanguka. 5. Babu amenunua baiskeli mbili.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya tatu kutambua

majina ya michoro iliyo katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2. Majina ya michoro

hiyo ni: punda na bunda la noti, pasi na basi. Mwalimu anaweza kuwa na kadi zenye

majina haya. Awaeleze wanafunzi kuwa maneno waliyotambua katika michoro hiyo

yana sauti /p/ na /b/. Sauti hizi mbili zinakaribiana kimatamshi. Maneno yenye sauti

zinazokaribiana kimatamshi huitwa vitate. Umoja wake ni kitate

Mwalimu awaongoze wanafunzi kusikiliza maneno yenye sauti /p/ na /b/ yakitajwa

kutoka kwenye rununu na kuwauliza wanafunzi wayatamke na kuyaandika maneno

hayo. Mwalimu anaweza kutumia kinasasauti au rununu kurekodi maneno hayo kabla

ya kipindi. Iwapo mwalimu ana matatizo ya kimatamshi, anaweza kumhusisha mgeni

mwalikwa mwenye matamshi bora. Mgeni mwalikwa anaweza kuwa mwanafunzi wa

darasa jingine, mwalimu mwenzake au mtu yeyote mahiri katika utamkaji.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya nne kutambua vitate vya sauti /p/

na /b/ kutoka kwenye mraba waliopewa katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 2.

Wanafunzi washiriki katika shughuli hii wakiwa katika vikundi. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Vitate tarajiwa kutoka kwa mraba ni: punda/bunda (la noti), pasi/basi, pata/bata na

pipi/bibi. Mwalimu awaulize wanafunzi watumie vitate walivyotambua kutoka kwenye

mraba kutunga sentensi sahihi. Wanafunzi wasikilizane wakikariri kwa zamu na kwa

haraka sentensi walizotunga.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa sentensi walizotunga huitwa vitanzandimi.

Wanafunzi wapewe kazi ya ziada. Waifanye kazi hiyo wakielekezwa na walezi au

wazazi wao kisha wajadiliane kuihusu katika kipindi kitakachofuata. Wajadiliane

kuhusu umuhimu wa vitanzandimi.

Majibu tarajiwa kuhusu umuhimu wa vitanzandimi:

1. Vitanzandimi husaidia katika uboreshaji wa matamshi na hatimaye huimarisha

mawasiliano.

2. Ujifunzaji wa vitanzandimi humfanya mwanafunzi achangamkie ujifunzaji ambapo

anajimudu katika kukariri vitanzandimi.

Mwalimu akubali jibu lolote sahihi ambalo linaeleza umuhimu wa vitanzandimi.

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu asikilize na kutathmini ikiwa mwanafunzi anaweza kutamka alfabeti

za Kiswahili kwa usahihi.

2. Asikilize na kutathmini ikiwa mwanafunzi anatamka silabi za sauti /p/ na /b/

kwa usahihi. Ikiwa anaweza kutambua silabi za sauti /p/ na /b/ katika maneno.

3. Asikilize mwanafunzi akisoma na kukariri vitanzandimi vya silabi za sauti /p/

na /b/ kwa sauti na kwa haraka.

Kipindi cha 2: Silabi na vitanzandimi vyenye sauti /t/ na /d/

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 3)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi zinazotokana na sauti /t/ na /d/.

b) Kutamka silabi zinazotokana na sauti /t/ na /d/.

ch) Kutumia vitanzandimi vya sauti /t/ na /d/ kwa usahihi katika sentensi.

Maswali dadisi

1. Je, unajua kutamka silabi zinazotokana na sauti /t/ na /d/?

2. Ni silabi zipi zilizorudiwa katika vitanzandimi ulivyokariri?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua, kutamka na kuunda maneno yenye silabi za sauti /t/ na /d/

ataboresha matamshi yake katika mawasiliano.

Mwalimu anaweza kubuni shughuli za ujifunzaji tofauti na zile za kipindi cha awali ili

kukuza hamu ya kujifunza zaidi kwa wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kanda ya vitanzandimi vyenye sauti /t/ na /d/ vilivyorekodiwa,

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 3,

3. Breli,

4. Rununu au tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi waeleze

maana ya vitate au wataje vitanzandimi walivyojifunza katika kipindi kilichotangulia.

Wanafunzi wanapotaja vitanzandimi walivyojifunza awali, wanaweza kukumbuka

maelezo ya kipindi hicho na kuweza kutambua wanayojifunza katika kipindi hiki kwa

urahisi.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kutamka silabi

za sauti /t/ kisha awaulize wanafunzi wazitamke baada yake. Awaelekeze wanafunzi

kutambua silabi za sauti /t/ katika maneno yaliyo kwenye kitabu chao. Maneno hayo

ni kitanda (silabi ni ta), uteo (silabi ni te), koti (silabi ni ti), tonge (silabi ni to) na

tunda (silabi ni tu). Mwalimu awaulize wanafunzi watambue silabi za sauti /t/ katika

maneno ya sentensi ambazo atawaonyesha kwenye tarakilishi yake. Mwalimu awe

ametunga sentensi hizi kabla ya kipindi hiki na kuziandika katika tarakilishi ambayo

atawaonyesha wanafunzi. Iwapo mwalimu hana uwezo wa kutumia tarakilishi, anaweza

kuziandika sentensi hizo ubaoni au kwenye chati.

Mifano ya sentensi: 1. Kiti cha nyanya kimevunjika. 2. Baba atanunua matunda mawili.

3. Taa ya jikoni imezimwa. 4. Mlinzi anatumia tochi kubwa.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kutamka silabi za sauti

/d/ kisha awaulize wanafunzi wazitamke baada yake.

Awaelekeze wanafunzi kutambua silabi za sauti /d/ katika maneno yaliyo kwenye

kitabu chao. Maneno hayo ni: seredani (silabi ni da), debe (silabi ni de), dirisha (silabi

ni di), donge (silabi ni do), mdudu (silabi ni du).

Mwalimu awaulize wanafunzi watambue silabi za sauti /d/ katika maneno ya sentensi

atakazoandika ubaoni.

Mifano ya sentensi: 1. Dada ametumwa dukani. 2. Babu anameza dawa ya homa. 3.

Dereva anaendesha gari polepole. 4. Rubani anatumia dira. 5. Dari yetu imepakwa

rangi nzuri.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya tatu. Awagawe katika vikundi

kulingana na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi wasome kwa usahihi sentensi zilizo

katika Kitabu cha Mwanafunzi ukurasa 4. Mwalimu amwombe mwanafunzi mmoja

awarekodi wenzake wakisoma sentensi hizo. Anaweza kutumia tarakilishi au rununu

ya mwalimu.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kusikiliza na kutamka kwa haraka na kwa usahihi

sentensi zilizorekodiwa. Wanafunzi waunde vitanzandimi vyao wenyewe wakitumia

maneno yenye sauti /t/ na /d/. Wavikariri vitanzandimi hivyo kwa haraka.

Tathmini

1. Mwalimu asikilize iwapo mwanafunzi anaweza kutamka silabi za sauti /t/ na

/d/.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua silabi za sauti /t/ na

/d/ katika maneno na sentensi.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutunga sentensi akitumia jozi

za vitate vya sauti /t/ na /d/.

4. Mwalimu atathmini matamshi ya mwanafunzi anapokariri kwa haraka

vitanzandimi vilivyorekodiwa kwenye rununu.

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 3: Silabi na vitanzandimi vyenye sauti /k/ na /g/

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi zinazotokana na sauti /k/ na /g/.

b) Kutamka silabi zinazotokana na sauti /k/ na /g/.

ch) Kuunda vitanzandimi vya sauti /k/ na /g/.

Maswali dadisi

1. Je, unaweza kutamka sauti /k/ na /g/ kwa ufasaha?

2. Ni silabi zipi zilizorudiwa katika vitanzandimi ulivyokariri?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu amshauri mwanafunzi awafunze wenzake shuleni na hata nyumbani

vitanzandimi alivyojifunza ili kuimarisha matamshi yake katika mawasiliano katika

jamii.

Stadi za maisha kama vile uwezo wa kujieleza kwa ukakamavu na ufasaha hukuzwa

mwanafunzi anapozoea kujieleza katika vikundi darasani. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika vikundi akizingatia idadi ya wanafunzi, jinsia na mahitaji yao

mbalimbali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kanda iliyorekodiwa vitanzandimi vyenye sauti /k/ na /g/,

2. Chati yenye sentensi za maneno yenye sauti /k/ na /g/,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4,

4. Mgeni mwalikwa, 5. Breli, 6. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wakariri

vitanzandimi walivyojifunza katika vipindi vilivyotangulia.

Mwalimu awapange wanafunzi katika vikundi na awahusishe katika shughuli ya

kwanza kwa kuwauliza watamke silabi ka, ke, ki, ko, ku.

Awaongoze wanafunzi kutambua silabi za sauti /k/ katika maneno yaliyo kwenye

Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4. Maneno hayo ni kabati (silabi ni ka), keti (silabi ni

ke), kinu (silabi ni ki), kochi (silabi ni ko) na kufuli (silabi ni ku).

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua silabi za sauti /k/ katika maneno ya sentensi

atakazoandika kwenye ubao. Pia, mwalimu anaweza kuziandika sentensi hizo kwenye

chati kabla ya kipindi hiki.

Mifano ya sentensi: 1. Kanisa letu litajengwa. 2. Kelbu wenu anabweka kwa sauti.

3. Kikombe cha mtoto kimejaa maji. 4. Kunguni ni wadudu hatari.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwauliza watamke

silabi ga, ge, gi, go, gu. Awaulize watambue silabi za sauti /g/ katika maneno yaliyo

katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 4. Maneno hayo ni gawa (silabi ni ga), gesi

(silabi ni ge), ufagio (silabi ni gi), goti (silabi ni go) na gunia (silabi ni gu). Baadaye,

mwalimu awaongoze wanafunzi watambue silabi za sauti /g/ katika maneno ya sentensi

atakazoandika kwenye ubao. Mwalimu anaweza kutunga sentensi hizi kabla ya kipindi

hiki kisha akaziandika kwenye chati ambayo atawaonyesha wanafunzi darasani.

Mifano ya sentensi: 1. Nitarudi nyumbani kabla giza liingie. 2. Mchezaji yule anapiga

ngoma vizuri. 3. Unapenda kuvaa nguo gani? 4. Raki yangu aliumia kwenye goti.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kutamka maneno yaliyo

kwenye jedwali kisha wakatamka baada yake. Ahakikishe kila mwanafunzi anatamka

kwa ufasaha na usahihi. Mwalimu amteue mwanafunzi mmoja ayarekodi matamshi

ya wanafunzi wengine kwa kutumia tarakilishi au rekoda. Wanafunzi washiriki katika

kuunda vitanzandimi vyenye sauti /k/ na /g/ kwa kutumia maneno yaliyorekodiwa.

Kila mwanafunzi ashiriki katika kukariri kwa zamu na kwa haraka vitanzandimi

vilivyoundwa.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi katika kufanya kazi ya ziada ambapo atahitajika

kumkariria mlezi au mzazi wake vitanzandimi vitano alivyojifunza shuleni. Pia,

amwombe mlezi au mzazi wake atumie rununu au tarakilishi kumrekodi akivikariri

vitanzandimi hivyo. Pia, mwanafunzi anaweza kutumia kinasasauti ama rekoda

kujirekodi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anaweza kutamka silabi za sauti /k/ na

/g/ na kuzitambua katika maneno na sentensi.

2. Mwalimu asikilize mwanafunzi akikariri vitanzandimi kwa ufasaha na usahihi.

Kipindi cha 4: Silabi na vitanzandimi vyenye sauti /ch/ na /j/

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 5)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua silabi zinazotokana na sauti /ch/ na /j/.

b) Kukariri vitanzandimi vyenye silabi zinazotokana na sauti /ch/ na /j/.

ch) Kuunda vitanzandimi sahihi vinavyotokana na silabi za sauti /ch/ na /j/.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Je, unaweza kutamka sauti /ch/ na /j/ kwa ufasaha?

2. Ni silabi zipi zinazorudiwa katika vitanzandimi ulivyounda?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ajiandae kabla ya kipindi hiki ili aweze kuwa na nyenzo zitakazomwezesha

kuimarisha shughuli za ujifunzaji. Awaandalie wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

shughuli zinazowafaa ili waakie matarajio ya kipindi.

Mwanafunzi anapochangamkia kukariri vitanzandimi vinavyoundwa kwa silabi za

sauti lengwa huboresha matamshi yake katika mawasiliano.

Ikiwa mwalimu ana changamoto ya kutamka silabi hizo, amwalike mgeni ambaye

atazitamka sauti lengwa. Mgeni anaweza kuwa mwalimu mwingine au mtaalamu wa

lugha ya Kiswahili au hata mwanafunzi mahiri katika utamkaji. Mwalimu ahakikishe

kuwa mgeni anaweza kutamka silabi za sauti /ch na /j/ kwa ufasaha kabla ya kumwalika.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 5,

2. Chati yenye maneno ya silabi za sauti /ch/ na /j/,

3. Kanda iliyorekodiwa vitate vya sauti /ch/ na /j/,

4. Jedwali la maneno, 5. Breli, 6. Mgeni mwalikwa.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wakariri

vitanzandimi wanavyovijua.

Awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wasikilize

akizitamka silabi za sauti /ch/ kisha wazitamke. Awaongoze wanafunzi kutambua

silabi za sauti /ch/ katika maneno waliyopewa vitabuni mwao. Maneno hayo ni:

chakula (silabi ni cha), cherehani (silabi ni che), chiriku (silabi ni chi), choo (silabi ni

cho), chumba (silabi ni chu). Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua maneno yenye

silabi za sauti /ch/ katika sentensi atakazoziandika ubaoni.

Mifano ya sentensi: 1. Chungu cha nyanya kimejaa maharagwe. 2. Mimi ninachana

nywele zangu. 3. Mtoto amekula chakula chote. 4. Kuku atachinjwa leo jioni. 5. Baba

alijiunga katika chama cha wazee kijijini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kutamka silabi za sauti

/j/ na kuwaomba watamke baada yake. Awaongoze wanafunzi kutambua silabi za sauti

/j/ katika maneno yaliyo vitabuni mwao. Maneno hayo ni: jagi (silabi ni ja), jembe

(silabi ni je), jiko (silabi ni ji), jokofu (silabi ni jo), jua (silabi ni ju). Baadaye, mwalimu

Kimeidhinishwa na KICD

awashirikishe wanafunzi katika kutambua maneno yenye sauti /j/ katika sentensi

atakazotunga na kuziandika ubaoni. Mwalimu anaweza kutunga sentensi kabla ya

kipindi hiki na kuziandika kwenye chati atakayowaonyesha wanafunzi. Pia, mwalimu

anaweza kuwaomba wanafunzi watunge sentensi zenye sauti /j/ kisha akaziandika

ubaoni ili wanafunzi wengine wajifunze sauti lengwa.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaagize wanafunzi wasome vitate vilivyo kwenye

jedwali katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 6. Wanafunzi wasome vitate hivyo

wenzao wakiwasikiliza. Makosa ya kimatamshi yakosolewe. Mwanafunzi mmoja

ayarekodi matamshi ya wanafunzi wengine kwa kutumia rununu ya mwalimu. Wanafunzi

wakosoe makosa ya kimatamshi kutoka kwa rekodi hiyo.

Mwalimu awapange wanafunzi katika vikundi na kuwaelekeza kuunda vitanzandimi

ubaoni wakitumia maneno yaliyorekodiwa. Baadaye, wanafunzi washiriki katika

kusoma vitanzandimi walivyounda kwa sauti na kwa haraka. Baadhi ya vitanzandimi

tarajiwa ni: 1. Chungu ameingia kwenye jungu. 2. Chuma kilipatikana kwenye chumba

cha jumba hilo juma lililopita. 3. Mtoto mwenye kucha ndefu alikuja kwetu.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada ambapo watahitajika

kuwakariria walezi au wazazi wao vitanzandimi walivyojifunza. Wanafunzi wakariri

vitanzandimi hivyo pamoja na walezi au wazazi wao.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutamka silabi za sauti /ch/ na

/j/ na kuzitambua katika maneno na sentensi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuunda vitanzandimi

akitumia silabi au maneno yenye sauti /ch/ na /j/.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 7

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mada lengwa uliotumika katika kifungu cha hadithi ili

kuimarisha ufahamu.

b) Kutumia msamiati lengwa kwa usahihi katika sentensi.

ch) Kusoma kifungu cha hadithi kwa ufasaha.

d) Kuonyesha uelewa wa kifungu kwa kutoa muhtasari na kujibu maswali.

e) Kujenga mazoea ya usomaji bora katika maisha ya kila siku.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Ni vifaa vipi vya nyumbani unavyovijua?

2. Je, unajua matumizi ya vifaa vipi vya nyumbani?

3. Vifungu vya kusoma vina umuhimu gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - huu unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kusoma maneno.

• Kujiamini na kujithamini - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anapowasiliana

na wenzake katika vikundi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi akitumia msamiati

husika.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Kujitambua na kujitathmini anapotunga sentensi akitumia msamiati lengwa.

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotangamana na wenzake darasani.

• Stadi za maisha – mwanafunzi ataweza kuzoea kuwaza ili kupata suluhisho la

changamoto baada ya kuzoea kujibu maswali dadisi katika ufahamu.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Uaminifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi mwenyewe kwa

kutumia msamiati lengwa bila kunakili za wenzake.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza, Kiarabu na Lugha za kiasili - masomo haya yana stadi ya kusoma.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wanafunzi wenzake shuleni na nyumbani katika kusoma

na kutambua msamiati wa nyumbani.

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

msamiati

lengwa katika

kifungu.

Mwanafunzi

anatambua

msamiati

lengwa kwenye

kifungu

alichosomewa

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

msamiati

lengwa katika

kifungu

alichosomewa.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

msamiati

lengwa kwenye

kifungu

alichosomewa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

msamiati

lengwa kwenye

kifungu

alichosomewa.

Kueleza maana

na kutumia

msamiati

lengwa kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya msamiati

lengwa na

kuutumia kwa

ufasaha na

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya msamiati

lengwa na

kuutumia kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya baadhi

ya msamiati

lengwa na

kuutumia kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza maana

ya baadhi

ya msamiati

lengwa.

Kusoma kifungu

cha hadithi

kwa kuzingatia

ujumbe na kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anasoma kwa

ufasaha na

urahisi kwa

kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma kwa

ufasaha na

kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anajaribu

kusoma sehemu

za kifungu.

Kujibu maswali

ya ufahamu na

kutoa muhtasari

wa kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

ya ufahamu na

kutoa muhtasari

wa kifungu

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

ya ufahamu na

kutoa muhtasari

wa kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu baadhi

ya maswali ya

ufahamu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kujibu baadhi

ya maswali ya

ufahamu.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuongea au kusikiliza, watambue maana ya msamiati

lengwa kwa kuandika na kuambatanisha neno na maana yake katika jedwali.

• Wale ambao hawana uwezo wa kuona watumie breli au wasikilize maana ya

msamiati husika mwalimu na wenzao wanapoeleza.

Maelezo ya jumla

Mada ya kusoma ufahamu itamwezesha mwanafunzi kutambua maana ya msamiati

husika na kuweza kuutumia katika mawasiliano.

Kusoma ufahamu kutakuza hamu ya mwanafunzi ya kujifunza zaidi ili kuyafahamu

Kimeidhinishwa na KICD

maudhui mbalimbali katika vifungu mbalimbali vya fahamu.

Mwalimu ahimize kusoma kwa vifungu ndani na nje ya darasa ili kukuza stadi ya

usomaji ambayo humpa mwanafunzi maarifa zaidi.

Kipindi cha 1: Msamiati wa nyumbani

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 7)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa nyumbani.

b) Kutumia msamiati wa nyumbani kwa usahihi katika sentensi.

ch) Kutambua matumizi ya msamiati wa nyumbani.

Swali dadisi

Ni vifaa vipi vya nyumbani unavyovijua?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua msamiati wa nyumbani na kuutumia kwa usahihi katika

sentensi huboresha mawasiliano yake. Mwanafunzi pia huweza kufahamu mazingira

yake akiwa nyumbani.

Mwalimu aandae kadi zenye majina ya vifaa mbalimbali vya nyumbani kabla ya

kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Tarakilishi, 3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 7,

4. Kadi zenye msamiati wa nyumbani.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wataje vifaa

mbalimbali ambavyo vinapatikana nyumbani.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na mahitaji yao kisha awaulize watazame michoro iliyo kitabuni mwao.

Wanafunzi wajadiliane kuhusu vifaa katika michoro hiyo na waeleze vinakopatikana

nyumbani. Majibu tarajiwa: Vitu hivi hupatikana jikoni, sebuleni na katika chumba

cha kulala. Mwalimu akubali majibu yoyote ambayo ni sahihi kwa kurejelea michoro

husika. Pia, wanafunzi wajadiliane kuhusu matumizi ya vifaa watakavyotaja. Wanafunzi

wawatajie wenzao vitu vinavyopatikana nyumbani kwao na namna wanavyovitumia

vitu hivyo.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kueleza kuhusu usalama wao wanapovitumia vifaa

vya nyumbani na jinsi wanavyofaa kuvitunza ili kuzuia gharama ya kununua vingine.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwaongoza kucheza

mchezo wa kadi zenye majina ya vifaa mbalimbali vya nyumbani. Amwulize

mwanafunzi mmoja achukue kadi kutoka kikapuni, asome jina la kifaa lililoandikwa

kwenye kadi hiyo kwa sauti kisha awaulize wenzake waeleze matumizi ya kifaa hicho.

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wote wanashiriki katika kueleza matumizi ya kila

kifaa walichotaja.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kutafuta michoro ya vifaa

ambavyo vimeorodheshwa katika Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 7 kwa kutumia

mtandao. Wavichore vifaa hivyo kwenye madaari yao na kueleza matumizi ya kila

kifaa walichochora. Pia, watunge sentensi sahihi wakitumia majina ya vifaa hivyo.

Iwapo mwanafunzi ana changamoto ya kutumia tarakilishi, mwalimu ampe mazoezi

zaidi ili aimarishe umilisi wa kidijitali na kuweza kufanya mazoezi yajayo kwa usahihi

na upesi. Pia, mwalimu anaweza kutumia wanafunzi wanaofahamu kutumia tarakilishi

bila changamoto kuwafunza au kuwakumbusha wenzao jinsi ya kutumia tarakilishi

kutekeleza shughuli hiyo.

Mwalimu amhimize kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kutaja vifaa vya jikoni

vinavyopatikana nyumbani kwao pamoja na matumizi ya kila kifaa. Kila mwanafunzi

atawasomea wanafunzi wenzake aliyoandika darasani katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua msamiati wa

nyumbani.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutumia msamiati wa

nyumbani katika sentensi kwa ufasaha na usahihi.

Kipindi cha 2: Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 8)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma kifungu cha hadithi kwa ufasaha.

b) Kutambua msamiati wa nyumbani uliotumika katika kifungu cha hadithi ili

kuimarisha ufahamu.

ch) Kuonyesha uelewa wa kifungu kwa kutoa muhtasari na kujibu maswali.

Swali dadisi

Vifungu vya kusoma vina umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vifungu vya kusoma humsaidia mwanafunzi kukuza uelewa wa misamiati mbalimbali

ili kuitumia katika kuimarisha mawasiliano.

Vifungu vya hadithi pia humfahamisha mwanafunzi matukio yanayotokea katika

Kimeidhinishwa na KICD

mazingira mbalimbali na humwezesha kujitambua na kuthamini mazingira yake na

ya watu wengine.

Vifungu vya hadithi hukuza ubunifu wa mwanafunzi na humpa hamu ya kujifunza

zaidi hasa anaposoma visa vinavyosisimua.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 8, 2. Breli, 3. Tarakilishi,

4. Kadi zenye maagizo yanayohusiana na vitendo vya nyumbani,

5. Vikapu vya maneno.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi waeleze

waliyojifunza katika kipindi kilichotangulia.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi vya

wanafunzi wawili wawili. Watazame na kujadili mchoro ulio kitabuni mwao na kueleza

vitendo vinavyoendelea katika mchoro huo. Baadhi ya majibu tarajiwa: Bawabu

analinda nyumbani, mwanamume anampa ng’ombe chakula, msichana ananyunyizia

mimea maji. Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi kulingana na mchoro husika.

Wanafunzi waelezane kuhusu kazi ambazo wao hufanya nyumbani ili kuwasaidia

wazazi au walezi wao.

Mwalimu amwulize mwanafunzi mmoja asome ufahamu kuhusu ‘Nyumbani Kwetu’

kwa sauti huku wanafunzi wengine wakimsikiliza kwa makini katika shughuli ya pili.

Wanafunzi wote darasani wasome tena ufahamu huo kwa sauti. Mwalimu ahakikishe

matumizi ya matamshi sahihi. Mwalimu awaelekeze wanafunzi wawili wawili kujibu

maswali waliyopewa baada ya kifungu hicho. Baadaye, wanafunzi waandike muhtasari

wa kifungu hicho.

Mifano ya majibu tarajiwa ya maswali ya kifungu kilichosomwa ni: (a) Watu huishi

kwenye nyumba ili kujisitiri kutokana na baridi au jua kali. (b) Sebule hutumika

kupumzikia au kuwakaribishia wageni. (ch) Baadhi ya vifaa vilivyotajwa katika kifungu

ni: seredani (hutumiwa kupikia), mchi (hutumiwa pamoja na kinu kutwangia nafaka),

ungo (kupepetea nafaka), makochi (kukalia) n.k. Mwalimu akubali majibu yoyote

sahihi. (d) Watu hutumia chumba hiki kuoga au kufua nguo ili kudumisha usa. (e)

Wanafunzi waeleze maana za maneno yaliyokolezwa rangi katika kifungu. Wanaweza

kutumia kamusi. (f) Wanafunzi waandike muhtasari wa kifungu walichosoma.

Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona wasikilize kifungu kutoka kwenye kanda

iliyorekodiwa au wasome kifungu kwa kutumia breli. Wanafunzi wasioweza kusikia,

wajibu maswali ya kisa kwa kuandika au kutumia lugha ishara ikiwa wenzake na

mwalimu wanaifahamu.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi wacheze mchezo wa kufumba na kufumbua katika

Kimeidhinishwa na KICD

shughuli ya tatu. Mwanafunzi mmoja mmoja afumbe macho kisha achukue kadi

moja kutoka kwenye kikapu. Afumbue macho na kuzingatia maelezo atakayosoma

kwenye kadi. Kadi hizo ziwe na vitendo mbalimbali vinavyotendwa nyumbani kama

vile: piga deki, pika, fagia, tandika kitanda, fyeka nyasi, okota takataka, oga, fua

nguo n.k. Mwalimu asahihishe majibu ya wanafunzi kulingana na maagizo ya kadi

atakayochukua. Mwalimu aandae kadi hizo kabla ya kipindi.

Mwalimu amwagize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada kwa kutumia mtandao

kutafuta picha za vifaa alivyopewa katika kitabu chao. Mwanafunzi ahakikishe anaeleza

matumizi ya kila kifaa atakachotafuta mtandaoni. Awaeleze wanafunzi wenzake

matumizi hayo darasani katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua vitendo vinavyotendwa

nyumbani.

2. Mwalimu asikilize na atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kusoma kifungu na

kujibu maswali kwa ufasaha.

CH. Kuandika: Kuandika insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 10)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya wasifu kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya wasifu kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa insha ya wasifu ili kujenga ubunifu wake.

d) Kutambua maana ya wasifu.

Maswali dadisi

1. Je, unajua maana ya wasifu?

2. Je, unazingatia mambo gani unapoandika insha ya wasifu?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - huu unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika na kusambaza insha zao mtandaoni na kurejelea kielelezo cha insha

ya wasifu.

• Kujiamini na kujithamini - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anapowasiliana

na wenzake katika vikundi.

Kimeidhinishwa na KICD

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi

na anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi na vyombo vingine vya

kiteknolojia.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya wasifu.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotangamana na wenzake darasani.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapoandika insha mwenyewe.

• Upendo - mwanafunzi anapowasiliana vyema na wenzake katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia stadi ya

kuandika.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi matarajio Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza maana

ya insha ya

wasifu na

kutaja mambo

anayozingatia

anapoiandika.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya insha ya wasifu

na kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika kwa

ufasaha na urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya insha ya

wasifu na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza

maana ya insha

ya wasifu na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza maana

ya insha ya

wasifu na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika.

Kuandika insha

ya wasifu kwa

kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na

lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya wasifu kwa

kuzingatia kanuni

za lugha, mpangilio

mzuri wa mawazo

na kwa ubunifu wa

hali ya juu.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya wasifu

kwa kuzingatia

lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya wasifu

kwa kuzingatia

baadhi ya

kanuni za

lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya wasifu.

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona watumie breli kusoma maana ya insha

ya wasifu na maelezo kuhusu mambo ya kuzingatia wanapoiandika. Pia, wanafunzi

wenzao wanaweza kuwasaidia kusoma maelezo hayo.

• Wanafunzi wenye mahitaji ya kiafya yanayochangia kutozingatia kanuni bora za

uandishi wapewe mazoezi ya kutosha kabla ya kuandika insha. Mazoezi hayo ni

kama vile kupanga sentensi zilizotarakanywa katika aya ili kuboresha mtiririko wa

mawazo. Wasioweza kuandika heru za Kiswahili vizuri wahusishwe katika mazoezi

ya kunyanga heru hizo, kuzipaka rangi zikiwa kwenye chati na kuzifuma kwa

kutumia uzi. Wale wenye changamoto ya kutumia mkono kuandika wapewe muda

zaidi wa kuandika insha.

Maelezo ya jumla

Mada ya kuandika itamwezesha mwanafunzi kukuza ubunifu wake, kufahamu kanuni

za uandishi bora ili kuimarisha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Maana ya wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 10)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kufahamu maana ya wasifu.

b) Kueleza sifa za vitu na viumbe mbalimbali.

Swali dadisi

Je, wasifu ni nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapochangamkia utunzi wa insha ya wasifu hujenga ubunifu wake na

kuweza kuandika insha za kusisimua.

Mwalimu amhusishe mwanafunzi katika shughuli mbalimbali zitakazomwezesha

kuwa mwandishi bora. Ampongeze kwa kila hatua anayopiga katika uandishi ili

aendelee kujithamini.

Mwanafunzi awe na vifaa vyote anavyohitaji katika kujifunza kuandika insha.

Mwalimu ahakikishe ana nyenzo zote za ujifundishaji kabla ya kipindi. Avikague vifaa

vya kiteknolojia kabla ya kipindi ili kuhakikisha vitatumiwa bila changamoto.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa10, 2. Breli,

3. Chati za kuandika aya za wasifu, 4. Tarakilishi.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwaongoza

kueleza sifa za raki zao katika vikundi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kujadili sifa za mchoro ulio

katika kitabu chao wakiwa katika vikundi. Mchoro ulio kitabuni mwao ni wa ng’ombe.

Mwalimu akubali majibu yoyote kumhusu ng’ombe aliye kwenye mchoro husika.

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kuwaongoza kutafuta

picha za meza, kitanda na jokofu mtandaoni na kueleza sifa za kila picha. Baadaye,

wanafunzi waelekezwe kuandika maelezo ya picha hizo katika madaari yao. Mwalimu

anaweza kuwapa wanafunzi majina ya viumbe na vifaa vingine ili waandike sifa zao

kulingana na mazingira yao.

Awaeleze wanafunzi kuwa kueleza sifa za mtu, kitu, mnyama au jambo ni sawa na

kueleza wasifu wake. Kuandika insha ya wasifu ni kuandika kifungu cha sifa. Ataje

kuwa mambo yanayozingatiwa mtu anapoandika insha ni: 1. Lazima kuwe na mada ya

insha. 2. Mpangilio wa sentensi ufuatane kwa usahihi. 3. Lazima lugha sahihi na sanifu

itumiwe 4. Mwandiko usomeke kwa urahisi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika vikundi kufanya kazi ya ziada kwa wakati wao.

Wanafunzi waandike aya moja kuhusu darasa lao kwenye chati kisha wazibandike

chati hizo ukutani darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kueleza na kuandika sifa za kitu

au kiumbe kwa usahihi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuandika aya ya insha ya wasifu

kwa kuzingatia ujumbe, sentensi sahihi na usanifu.

Kipindi cha 2: Muundo wa insha ya wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya wasifu kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

b) Kufahamu utunzi mzuri wa insha ya wasifu ili kujenga ubunifu wake.

Maswali dadisi

1. Je, unazingatia mambo yapi unapoandika insha ya wasifu?

2. Je, unafahamu muundo wa kuandika insha ya wasifu?

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awe amesoma Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11 kabla ya kipindi hiki ili

kujifahamisha yaliyomo.

Mwalimu arekodi maelezo kuhusu uandishi wa insha ya wasifu ili kuwafaa wanafunzi

wasioweza kuona maandishi ubaoni. Anaweza kumhusisha mwalimu mwingine kutoa

maelezo hayo ikiwa yeye ana changamoto ya matamshi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 11, 2. Breli,

3. Kielelezo cha insha ya wasifu.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje mambo

wanayofaa kuzingatia wanapoandika insha ya wasifu.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma insha ya wasifu

atakayowapa. Baada ya kusoma, wanafunzi wajadili muundo wa insha hiyo.

Mfano wa insha ambayo mwalimu atawapa wanafunzi.

Baba Yangu

Baba yangu anaitwa Bwana Baraka.Yeye ni mrefu na mwembamba. Nywele zake

ni fupi na nyeusi tititi. Anapenda kutabasamu sana.Yeye ni mtu mchangamfu mno.

Baba huvaa suti anapoenda kazini.Yeye ni mkurugenzi wa kampuni yake ambayo

hutengeneza fanicha mjini Tangaza. Kabla ya kuanzisha kampuni hiyo, baba

alikuwa ameajiriwa katika karakana mbalimbali kufanya kazi ya useremala.

Baba ni mtu mwenye bidii sana. Hapendi uvivu. Kila siku yeye huniambia kuwa

uvivu haufai. Ukija nyumbani kwetu utapata nyumba kubwa ambayo baba

alijenga. Pia, alitengeneza vifaa vya thamani kama vile makochi, meza na kabati

ambavyo hupatikana sebuleni mwetu.

Baba anapenda watoto watiifu.Yeye husema kuwa mtoto mtiifu hufanya vizuri

katika masomo yake. Yeye pia anapenda usa. Huwezi kukaa karibu na baba ukiwa

mchafu. Anaamini kuwa usa wa mwili na mazingira ni muhimu kwa afya ya

kila mwanadamu. Baba huosha matunda kabla ya kuyala. Anapotumia vyombo

vya jikoni kama vile sahani, bakuli, sufuria na vijiko, yeye huhakikisha ni sa ili

kujikinga dhidi ya magonjwa. Baba hupenda kumsaidia mama kufanya shughuli za

nyumbani kama vile kupika na kufua nguo.

Kila wikendi mimi,baba na kaka yangu hucheza kandanda katika uwanja ulio nje

ya nyumba yetu. Baba amenifundisha kushika mpira unapopigwa ukielekezwa

langoni. Amenisaidia kukuza ujuzi wa kuwa mlindalango hodari. Jioni, baba

hunisaidia kufanya kazi ya ziada ambayo huwa nimepewa na mwalimu.

Kimeidhinishwa na KICD

Ninampenda sana baba yangu. Ninamwomba Mungu aendelee kumlinda ili aishi

miaka mingi.

Mwalimu afahamu kuwa anaweza kubuni insha ya wasifu yenye mada tofauti na mfano

uliotolewa katika kitabu hiki na akawasomea wanafunzi darasani ili kuwapa mazoezi

zaidi.

Mwalimu amhusishe mwanafunzi katika shughuli ya pili kwa kumwagiza aendeleze

insha iliyo kwenye kitabu chao kwa maneno yake mwenyewe. Majibu tarajiwa: jina

la raki, mvulana/msichana/raki, mlingoti, pepepe, anapenda/anachukia, nyeusi/

fupi/ndefu, jina la raki, katika mtaa wa/mjini/mashambani/jina la nchi, kwanza/pili/

mwisho, kazi yoyote, kandanda/pete/raga/kikapu (ataje mchezo wowote), raki yangu/

jina la raki, majina ya vyakula vyovyote, yeye/jina la raki.

Mwalimu akubali majibu yoyote ambayo yataitiririsha insha na kuwa na maana

kulingana na ujumbe wa kifungu.

Hatimaye, mwalimu amhimize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada. Mwanafunzi

aandike insha ya wasifu kumhusu mwalimu anayempenda. Ahakikishe anazingatia

muundo sahihi wa kuandika insha ya wasifu. Amsomee mzazi au mlezi wake insha

hiyo ili aitathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika insha ya wasifu kwa

kuzingatia muundo na mtindo, sentensi sahihi na sanifu, mtiririko wa mawazo

na ubunifu.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuendeleza kifungu cha insha

ya wasifu kwa kutumia maneno yanayofaa ili insha iwe na maana na mtitiriko.

D. Saru:Ainazamaneno

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 12)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya aina ya neno lengwa ili kutofautisha na aina nyingine za

maneno.

b) Kutambua aina ya neno lengwa katika kundi la maneno na sentensi.

ch) Kutumia aina ya neno lengwa kwa njia sahihi katika sentensi.

d) Kuonea fahari matumizi ya aina ya neno lengwa katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, ni vitu gani unavyoweza kupata nyumbani?

Kimeidhinishwa na KICD

2. Ni shughuli gani unazofanya kila siku?

3. Ni sifa zipi unazoweza kutambua katika nomino mbalimbali?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kutambua aina za neno lengwa na kutunga sentensi mtandaoni.

• Kujiamini na kujithamini - unakuzwa mwanafunzi anapofaulu kutambua neno

lengwa na kulitungia sentensi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi akitumia aina ya neno

lengwa.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Utunzaji wa mazingira na wanyama, usalama, usadi na afya bora: wanafunzi

wanapotunga sentensi zinazoelekeza utoaji maelezo kuhusu masuala hayo.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Maadili mbalimbali yanaweza kulengwa katika utungaji wa sentensi kama vile

upendo, uwajibikaji, uaminifu, uzalendo, amani na umoja.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia mada ya saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano yenye

kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Kimeidhinishwa na KICD

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya aina

ya neno lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua aina

ya neno lengwa.

Kueleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza na

kutoa mifano

ya aina ya neno

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kujaribu

kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza maana

ya aina ya neno

lengwa.

Kutumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia baadhi

ya aina ya neno

lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutumia aina ya

neno lengwa.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli kusoma maelezo

ya maana ya neno lengwa. Pia, mwalimu anaweza kuleta vitu halisi darasani ili

waviguse na kuvitambua.

• Mwalimu arekodi video yenye mifano ya aina ya neno lengwa ili kuwafaa wanafunzi

wenye mahitaji ya kusikia.

Maelezo ya jumla

Mada ya saru humwezesha mwanafunzi kuimarisha matumizi ya aina mbalimbali za

maneno ili kuboresha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Maana ya nomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 12)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya nomino ili kutofautisha na aina nyingine za maneno.

b) Kutambua nomino katika kundi la maneno na sentensi.

Maswali dadisi

1. Je, unajua nomino gani?

2. Je, ni vitu gani vinapatikana nyumbani?

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo kuhusu nomino kabla ya kipindi ili kufahamu zaidi kuhusu

shughuli za ujifunzaji atakazowahusisha wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Vifaa halisi kama vile simu, mpira n.k.,

2. Breli,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 12.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wataje vitu

vinavyopatikana nyumbani kwao.

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kumwuliza ataje

vifaa vinavyopatikana shuleni na ambavyo pia hupatikana nyumbani kwao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaambie wanafunzi wataje majina ya michoro

iliyo katika kitabu chao. Wanafunzi waelezane walichogundua kuhusu michoro hiyo

kisha wajadiliane kuhusu maana ya nomino.

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kuwaongoza kusoma

na kujaza mianya kwenye mazungumzo waliyopewa. Majibu ya mazungumzo haya

yatakuwa nomino. Baada ya kukamilisha mazungumzo, mwalimu awaongoze

wanafunzi kutambua kuwa nomino zinazotumiwa kutajia majina rasmi ya milima,

miezi, watu, wiki, siku na mahali huanza kwa heru kubwa.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kuandika nomino tatu za majina ya: miezi, watu, wiki

na mahali. Mwalimu akubali majina yoyote ambayo ni sahihi kwa kategoria husika.

Wanafunzi watathmini nomino walizoandika darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua nomino katika

michoro.

2. Mwalimu atathmini maelezo ya mwanafunzi kuhusu maana ya nomino na

utambuzi wa nomino zinazotumiwa kutajia majina rasmi.

Kipindi cha 2: Nomino katika sentensi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 13)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia nomino kwa njia sahihi katika sentensi.

b) Kufahamu matumizi ya nomino katika mawasiliano.

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Je, ni nomino gani unazozijua?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua nomino huweza kuimarisha mawasiliano yake kwa

kuzitumia kutunga sentensi sahihi.

Hakikisha kila shughuli inafanywa ipasavyo kwa kutembelea kila kikundi darasani

wakati wa kila shughuli na kukielekeza.

Mwalimu awe makini katika ukuzaji wa maadili ya wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Kitabu cha mwanafunzi ukurasa 13,

3. Vifaa halisi, 4. Mti wa maneno.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje nomino wanazojua.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi vya wanafunzi wawili wawili katika

shughuli ya kwanza. Mwalimu awaulize watambue nomino kutoka kwenye mti

wa maneno ulio kitabuni mwao. Pia, mwalimu anaweza kutengeneza gurudumu

linalozunguka lenye aina mbalimbali za maneno na kuwateua wanafunzi kulizungusha

na kutaja ikiwa neno lilipotulia pahali alipo mwanafunzi ni nomino au la. Wanafunzi

watunge sentensi kwa kutumia nomino walizotambua. Wabadilishane madaari ili

kusahihisha sentensi zao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kucheza mchezo wa nomino.

Mwanafunzi mmoja aongoze mchezo huo kwa kutaja neno ambalo ni nomino na

wanafunzi wenzake waruke. Akitaja neno ambalo si nomino wanafunzi wasiruke.

Mchezo huu utawasaidia wanafunzi kufahamu nomino mbalimbali.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kuwaomba watunge

sentensi sahihi zenye majina ya vifaa vya chumba cha kulala. Mwanafunzi awasomee

wenzake darasani sentensi alizotunga ili wazitathmini na kuziboresha.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua nomino kutoka

kwa aina nyingine za maneno.

2. Mwalimu atathmini matumizi ya nomino katika kutunga sentensi sahihi.

Kimeidhinishwa na KICD

Aina za maneno

Kipindi cha 1: Vitenzi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 14)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya vitenzi ili kutofautisha na aina nyingine za maneno.

b) Kutambua vitenzi katika kundi la maneno na sentensi.

Swali dadisi

Ni shughuli gani unazofanya kila siku?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua vitenzi na matumizi yake huimarisha mawasiliano yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 14,

2. Breli,

3. Chati yenye maneno mbalimbali ya kuchagua.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje shughuli wanazofanya

kila siku.

Awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kutazama vitendo

anavyotenda mwalimu kisha waige vitendo hivyo. Wanafunzi wajadiliane na kueleza

vitendo hivyo.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili wajadiliane kuhusu vitendo

katika michoro iliyo kitabuni mwao. Majibu tarajiwa: Mwanamume anapika,

mwanamke anafagia, mwanamke anaendesha katapila, mvulana anacheza mpira.

Wanafunzi wajadiliane maana ya vitenzi.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kuwaelekeza wasome

kifungu kilicho kitabuni mwao kinachomhusu Faiza. Baada ya kusoma, wanafunzi

watambue vitenzi vilivyotumika katika kifungu hicho. Mwalimu ahakikishe wanafunzi

wanasoma kifungu hicho kwa matamshi sahihi na wanatambua vitenzi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kujua kuwa maneno waliyotajia wanachofanya watu

katika michoro husika huitwa vitenzi. Umoja wa vitenzi ni kitenzi.

Katika kazi ya ziada, mwalimu awahimize wanafunzi kuchagua na kuandika vitenzi

kutoka kwa orodha ya maneno mbalimbali waliyopewa katika jedwali. Kila mwanafunzi

atunge sentensi akitumia vitenzi alivyochagua. Awasomee wanafunzi wenzake katika

Kimeidhinishwa na KICD

kipindi kijacho. Vitenzi kutoka kwa jedwali walilopewa ni: soma, ingia, wanacheza,

cheka, simama, keti, andika, nunua, anika na wanaimba.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini utambuzi wa vitenzi kutoka katika kundi la maneno na

sentensi.

2. Mwalimu asahihishe matumizi ya vitenzi katika sentensi zilizotungwa na

mwanafunzi. Atathmini umilisi unaokuzwa, uhusiano wa vitendo mbalimbali

na maadili, masomo mengine, masuala mtambuko na shughuli za kijamii

katika utunzi wa sentensi.

Kipindi cha 2: Vitenzi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia vitenzi ipasavyo katika sentensi.

b) Kufahamu matumizi ya vitenzi katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, umetambua vitenzi gani?

2. Je, unaweza kutunga sentensi sahihi kwa kutumia vitenzi mbalimbali?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ahakikishe amesoma kuhusu vitenzi kabla ya kipindi hiki. Hii itamsaidia

kufahamu zaidi nyenzo atakazotumia na shughuli za kuwashirikisha wanafunzi

kulingana na mahitaji yao.

Mwalimu anaweza kubuni shughuli tofauti na zilizopendekezwa katika kitabu cha

mwanafunzi mradi ziweze kutimiza matokeo tarajiwa ya kipindi. Shughuli zaidi pia

zitawafaa wanafunzi ambao hung’amua wanayojifunza polepole.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 16,

2. Breli,

3. Chati iliyo na michoro kuonyesha vitendo mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje shughuli

wanazofanya shuleni na nyumbani.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwauliza

watazame michoro iliyo katika kitabu chao. Wanafunzi wajadiliane kuhusu vitendo

Kimeidhinishwa na KICD

vinavyofanyika katika michoro hiyo. Maelezo tarajiwa: Mtoto analisha mbwa, mtoto

anampa paka maziwa, mwanamume anampa ng’ombe nyasi, wanafunzi wanavuka

barabara, wanafunzi wanaagana, mwanamke amebeba mzigo kichwani, mzee

anatembea kwa mkongojo, mwanamume anavuka barabara n.k. Mwalimu akubali

maelezo yoyote ambayo ni sahihi kwa kurejelea kila mchoro. Wanafunzi waeleze

michoro hiyo kwa kutumia sentensi. Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanatunga

sentensi sahihi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaulize wanafunzi wasimame ili kushiriki katika

mchezo wa kutambua vitenzi. Mwalimu ataje maneno mbalimbali. Akitaja kitenzi

wanafunzi waketi, akitaja neno ambalo si kitenzi wanafunzi wabaki wamesimama.

Mwanafunzi atakayekosa kuketi kitenzi kinapotajwa au atakayeketi neno ambalo si

kitenzi linapotajwa asimame mbele ya darasa. Mchezo huu utaboresha usikivu wa

wanafunzi na kuwachangamsha wakati wa kipindi na kukuza hamu ya kujifunza

zaidi. Ikiwa wanafunzi wataenda nyumbani na kuwafunza raki zao mchezo huu wa

kutambua vitenzi basi watakuwa wameihudumia jamii.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atunge sentensi

tatu tatu sahihi akitumia vitendo mbalimbali vya darasani, nyumbani na uwanjani.

Aandike sentensi hizo katika daari lake kisha atawasomea wenzake darasani katika

kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vitenzi katika

mchezo wa kutambua vitenzi darasani.

2. Mwalimu asahihishe sentensi ambazo mwanafunzi atatunga.

Aina za maneno

Kipindi cha 1: Vivumishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 17)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kivumishi ili kutofautisha na aina nyingine za maneno.

b) Kutambua vivumishi kutoka katika kundi la maneno na sentensi.

Maswali dadisi

1. Je, unajua maana ya kivumishi?

2. Ni sifa zipi unazoweza kutambua katika nomino?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua vivumishi na matumizi yake huimarisha mawasiliano.

Kivumishi ni neno linalotoa maelezo zaidi kuhusu nomino.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awaongoze wanafunzi kutathmini kazi zao katika vikundi na wakiwa binafsi.

Wanafunzi wanapotunga sentensi, mwalimu atathmini umilisi mbalimbali unaokuzwa,

maadili na jinsi wanafunzi wanavyoweza kuhusisha mada ya vivumishi na masuala

mtambuko na masomo mengine kama vile lugha za kiasili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 17,

2. Breli,

3. Vifaa halisi kama vile tunda bivu na bichi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi waeleze kuhusu vitu

mbalimbali darasani kwa kutumia urefu, rangi, unene, uzuri, ukubwa.

Mwalimu amhusishe mwanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kumwambia

amtazame mwenzake kisha ataje sifa za nywele zake, viatu vyake, kucha zake na sare

yake. Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanataja sifa hizo.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kutambua michoro iliyo

katika kitabu chao. Atambue rangi, ukubwa, udogo, ubichi na ubivu wa vitu katika

michoro hiyo. Majibu tarajiwa: gari jekundu, gari la samawati, mwiko mdogo, mwiko

mkubwa, chungwa bivu na chungwa bichi. Wanafunzi wajadiliane kuhusu maana ya

vivumishi.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kuwauliza watambue

vivumishi kutoka kwa kundi la maneno mbalimbali lililo kitabuni mwao.

Wanafunzi washiriki katika shughuli hii wakiwa wawili wawili. Majibu tarajiwa:

nyeupe, ndefu, wadogo, kizuri, mwema, wafupi. Kila mwanafunzi atunge sentensi

sahihi akitumia vivumishi walivyotambua. Mwalimu ahakikishe kuwa mwanafunzi

anatunga sentensi sahihi.

Kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada waliyopewa katika kitabu chao. Amshirikishe

mlezi au mzazi wake katika kueleza sifa za vitu mbalimbali vya sebuleni. Mwanafunzi

aandike sifa hizo katika daari lake kisha atawasomea wanafunzi wenzake darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua sifa za vitu na

viumbe mbalimbali.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza maana ya vivumishi

na kuvitambua kutoka kwa kundi la maneno mbalimbali.

Kipindi cha 2: Vivumishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 18)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia vivumishi ipasavyo katika sentensi na kifungu.

b) Kufahamu matumizi ya vivumishi katika sentensi.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Ni sifa zipi unazoweza kutambua katika nomino?

2. Je, unaweza kutambua vivumishi katika kifungu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapoweza kutumia vivumishi kwa usahihi katika sentensi na kifungu

ataimarisha mawasiliano yake.

Mwalimu amhusishe mwanafunzi katika shughuli kulingana na mahitaji yake. Aandae

funzo la vivumishi kabla ya kipindi ili kumwelekeza mwanafunzi ipasavyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 18, 2. Breli, 3. Vifaa halisi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje vivumishi

walivyojifunza katika kipindi kilichotangulia.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu amwongoze mwanafunzi kusoma kifungu

kilicho kitabuni mwao. Mwalimu ahakikishe kila mwanafunzi anasoma kifungu hicho

kwa matamshi sahihi na ujasiri. Baada ya kusoma, mwanafunzi ajibu maswali ya

kifungu katika kitabu cha mwanafunzi. Kila mwanafunzi atambue vivumishi vya sifa

katika kifungu hicho. Baadaye, atumie vivumishi alivyotambua kutunga kifungu cha

aya mbili. Wanafunzi wabadilishane madaari ili wavisahihishe vifungu vyao.

Majibu tarajiwa ya swali la kifungu: Vivumishi vya sifa ni zuri, nyeupe, kitamu,

kubwa, vichafu, sa.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amwulize mwanafunzi atazame michoro iliyo

katika kitabu chao kisha aandike sifa za michoro hiyo. Majibu tarajiwa: mche mdogo,

mti mkubwa, shibli mdogo, simba mkubwa. Mwalimu akubali majibu yoyote ambayo

yanaambatana na michoro waliyopewa.

Mwalimu awaongoze wanafunzi wawili wawili kufanya shughuli ya tatu. Awaelekeze

wasahihishe sentensi zilizo katika kitabu chao. Mwalimu awasaidie wanafunzi

kusahihisha sentensi hizo ikiwa watakuwa na changamoto katika baadhi ya sentensi.

Pia, anaweza kuwahusisha wanafunzi zaidi kuwasaidia waliokosea kusahihisha

sentensi hizo. Majibu tarajiwa: 1. Vijiko vichafu vimesashwa. 2. Magari makubwa

yameuzwa. 3. Kifaranga mzuri amenyakuliwa na mwewe. 4. Miti mirefu inapendeza. 5.

Mazingira sa yanavutia.

Hatimaye, kila mwanafunzi ahimizwe kufanya kazi ya ziada. Mlezi au mzazi wake

amsaidie kutaja sifa za vifaa vya jikoni. Mwanafunzi aandike sifa hizo katika daari

lake kisha azitumie kutunga kifungu cha aya moja. Atawasomea wenzake kifungu

hicho darasani katika kipindi kijacho.

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vivumishi katika

kifungu alichosoma.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutunga sentensi sahihi

pamoja na kifungu akitumia vivumishi vya sifa.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

Mwalimu atathmini sentensi zitakazotungwa na mwanafunzi. Sharti sentensi hizo

ziwe sahihi na zitumie vitate walivyopewa. Mifano ya sentensi hizo ni:

1. Mkulima huyu amekuza mimea ninayogusa.

2. Mgeni mwenye tai anadai malipo yake.

Mwalimu atathmini maelezo ya mwanafunzi kuhusu matumizi ya vifaa vya nyumbani

walivyotajiwa. Mifano ya matumizi hayo ni:

3. Jokofu huwa na ubaridi unaotumika kuhifadhi vinywaji na vyakula.

4. Maga ni mawe matatu ambayo hutumika kwenye moto kupikia.

5. Buli huhifadhi chai ikiwa moto.

6. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi amesoma kifungu chochote kuhusu vifaa

vya nyumbani. Asahihishe matumizi sahihi ya vifaa ambavyo mwanafunzi atataja.

7. Nomino ni: Nairobi, mji, Kenya

8. Baadhi ya mambo ya kuzingatia katika uandishi wa insha ya wasifu ni:

a) Mada – lazima insha iwe na mada ya kuandikia.

b) Mtiririko wa mawazo – matukio yaandikwe kwa mfuatano.

ch) Saru sahihi itumike. Saru inahusisha matumizi ya lugha sanifu, uakishaji

mwafaka na tahajia sahihi.

d) Hati au mwandiko unaosomeka kwa urahisi utumike.

9. Mwalimu atathmini insha ya wasifu ambayo mwanafunzi atabuni na kuandika.

Sharti insha hiyo izingatie muundo sahihi wa insha ya wasifu.

10. Aina tatu za maneno ambayo mwanafunzi amejifunza ni pamoja na: Nomino,

vitenzi na vivumishi.

a) Mifano ya nomino ni: bata, nyumba, kikombe, darasa, mama, Jumapili, Kenya.

b) Mifano ya vitenzi ni: keti, chora, ruka, simama, pika, fagia, soma.

ch) Mifano ya vivumishi ni: mkubwa, warefu, kidogo, sa, jeusi.

Kimeidhinishwa na KICD

NIDHAMU MEZANI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Maamkuzi na maagano

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua aina mbalimbali za maamkuzi na maagano katika mawasiliano.

b) Kueleza maamkuzi na maagano yanayotumika katika miktadha mbalimbali.

ch) Kutumia aina mbalimbali za maamkuzi na maagano katika mawasiliano.

d) Kuchangamkia maamkuzi na maagano katika mahusiano.

Maswali dadisi

1. Je, watu husalimiana vipi katika jamii yako?

2. Je, watu huagana vipi katika jamii yako?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake kuigiza maamkuzi na maagano mbalimbali.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali

kujifunza.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapotumia maamkuzi na maagano

ipasavyo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya amani - kwa kuamkuana na kuagana.

• Umoja wa kijamii - kupitia kuamkua na kujibu maamkuzi na maagano.

Uhusiano na maadili

• Heshima - maamkuzi na maagano huimarisha heshima.

• Upendo - maamkuzi na maagano huashiria upendo.

• Umoja - maamkuzi na maagano huimarisha umoja na uhusiano mwema.

Uhusiano na masomo mengine

• Somo la Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yana mada kuhusu

maamkuzi.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake katika jamii kuhusu jinsi ya kuamkua, kuagana

na umuhimu wa maamkuzi na maagano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

maamkuzi

na maagano

mbalimbali

na kuyatumia

katika miktadha

tofauti tofauti

kwa ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

maamkuzi

na maagano

mbalimbali

ya kutumia

katika miktadha

tofauti tofauti

kwa ufasaha na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

maamkuzi

na maagano

mbalimbali

na kuyatumia

katika miktadha

tofauti tofauti

kwa ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

maamkuzi na

maagano na

kuyatumia

katika miktadha

tofauti tofauti.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

maamkuzi na

maagano na

kuyatumia.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema na kusikia wajibu maamkuzi na maagano

kwa kuandika majibu sahihi. Pia, wanaweza kupigia mstari jibu sahihi la maamkuzi

na maagano. Wanafunzi walio na uwezo wa kusema wayatamke majibu. Vilevile,

video yaweza kutumika.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie breli au wasikilize maamkuzi na

maagano na majibu yao yakisomwa na mwalimu au wanafunzi wenzao.

Maelezo ya jumla

Mada ya maamkuzi na maagano ni muhimu kwa wanafunzi kwa kuwa itawawezesha

wanafunzi kuwa na uhusiano mwema na watu walio karibu nao na wote watangamanao

nao katika maisha yao ya kila siku.

Maamkuzi huwezesha amani na umoja kudumu katika jamii.

Kipindi cha 1: Maana ya maamkuzi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua aina mbalimbali za maamkuzi katika mawasiliano.

b) Kueleza maamkuzi yanayotumika katika miktadha mbalimbali.

ch) Kuchangamkia maamkuzi katika mahusiano.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Je, watu husalimiana vipi katika jamii yako?

2. Asubuhi utamsalimia vipi mzazi wako?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kabla ya kipindi hiki, mwalimu afanye utati kuhusu maana ya maamkuzi. Afahamu

maamkuzi mbalimbali. Mwalimu aweze kutofautisha maamkuzi ya nyakati mbalimbali.

Maamkuzi ni maneno yanayotumika kumjulia mtu au watu hali. Pia huitwa salamu.

Mwalimu aweze kutofautisha maamkuzi na maagano. Maagano ni maneno ambayo

yanatumika wakati watu wanapoachana baada ya kuwa pamoja. Mwalimu arejelee

mafunzo ya maamkuzi ya gredi za awali. Mwalimu anaweza kuimba wimbo wa salamu

ikiwa anaufahamu wimbo wowote. Amwongoze mwanafunzi kutambua salamu

mbalimbali. Wakati wa kuigiza, mwalimu awape wanafunzi nyadhifa kulingana na

uwezo wao. Ikiwa kuna mavazi kama vile ya kimaasai, wanafunzi wanaweza kutumia

wakati wa kuigiza. Mwalimu atayarishe picha za watu wanaoamkuana kabla ya kipindi

hiki.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 21,

2. Picha za watu wanaoamkuana,

3. Video yenye maagano mbalimbali,

4. Kadi zenye maamkuzi mbalimbali,

5. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi wakiwa wawili wawili

kujadiliana namna wao huwaamkua walezi au wazazi wao asubuhi, namna mwalimu

wao huwaamkua darasani, namna wao huamkuana na maraki zao wakati wa jioni na

namna wao huwaamkua babu au nyanya zao.

Mwalimu akubali maamkuzi yoyote sahihi yanayotajwa na wanafunzi na ambayo

yanaendana na maswali waliyoulizwa. Mwalimu awaelekeze na kuwakosoa.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili yale wanayoyaona

kwenye michoro waliyopewa kitabuni mwao. Waeleze watu walio katika michoro hiyo

wanatumia maneno gani kuamkuana. Mwalimu akubali majibu ya wanafunzi kwa

kurejelea michoro waliyopewa. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua maana ya

maamkuzi. Mwalimu awaongoze wanafunzi wakiwa wawili wawili waigize maamkuzi

ambayo watu katika michoro waliyotazama wanatumia. Mwalimu ahakikishe wanafunzi

wote wanahusika katika maigizo na kuelewa maamkuzi yanayorejelewa. Mwalimu

awahimize wanafunzi kuwa na ujasiri wa kuzungumza mbele ya watu.

Kimeidhinishwa na KICD

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi wakiwa katika vikundi kutaja

maamkuzi mbalimbali ya asubuhi, jioni na wakati wowote. Pia, wanafunzi waelezane

wanavyoamkuana katika lugha zao za kwanza.

Mwalimu akubali maamkuzi yoyote sahihi kulingana na nyakati zilizotajwa. Kwa

kurejelea maamkuzi ya lugha za kwanza za wanafunzi, mwalimu awe na umilisi

wa kiujozi lugha ili kuwa katika nafasi nzuri ya kuelewa majibu sahihi. Anaweza

kuwatumia wanafunzi wengine kutathmini maamkuzi ya lugha zao za kwanza.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kucheza mchezo wa kadi katika shughuli ya nne.

Mwanafunzi mmoja achukue kadi iliyoandikwa maamkuzi kutoka kwa kikapu

na kuwasomea wanafunzi wenzake. Wanafunzi wenzake wajibu maamkuzi hayo.

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wote wanashiriki kucheza mchezo huo. Wale walio

na mahitaji maalumu wahimizwe zaidi na kupewa majukumu ya kuwafanya wajiamini

na kujithamini.

Mwalimu ahitimishe kipindi hiki kwa kuwaelekeza wanafunzi namna ya kufanya kazi

ya ziada. Kila mwanafunzi amtajie mlezi au mzazi wake maamkuzi yanayotumika

nyakati mbalimbali. Mlezi au mzazi ajibu maamkuzi hayo. Mwanafunzi aandike

maamkuzi hayo na majibu yake katika daari lake. Mwalimu atathmini majibu hayo

katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anafahamu kuamkua vizuri.

2. Mwalimu asahihishe majibu ya mwanafunzi kuhusu maamkuzi mbalimbali.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anafahamu maamkuzi ya nyakati

mbalimbali.

Kipindi cha 2: Maamkuzi na maagano

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 23)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua aina mbalimbali za maagano katika mawasiliano.

b) Kueleza maagano yanayotumika katika miktadha mbalimbali.

ch) Kuchangamkia maamkuzi na maagano katika mahusiano.

Swali dadisi

Je, watu huagana vipi katika jamii yako?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Maagano ni maneno yanayotumika wakati watu wanapoachana. Kuna maagano ya

kawaida na yale ya wakati wa kulala. Mifano ya maagano ya kawaida ni kama vile:

Kimeidhinishwa na KICD

kwaheri, tuonane kesho na tuonane tena. Maagano ya wakati wa kulala ni kama vile:

alamsiki, usiku mwema, lala unono, lala salama. Mwalimu atafute mifano zaidi ya

maagano na majibu yao. Awaelekeze wanafunzi kuelewa tofauti kati ya maagano na

maamkuzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 23,

2. Breli,

3. Video ya maagano mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wajibu maswali katika

shughuli ya kwanza.

Majibu tarajiwa:

1. Kwaheri ya kuonana, tuonane kesho,

2. Lala unono, alamsiki, usiku mwema, lala salama,

3. Kwaheri, tuonane kesho,

4. Mwalimu awaelekeze wanafunzi wawili wawili waigize maagano waliyojadili.

Ahakikishe wanafunzi wanakuza ujasiri wao wa kuigiza na kuzungumza mbele

ya watu.

Katika shughuli ya pili, mwalimu aandae video ambayo atawaonyesha wanafunzi

darasani. Video hiyo ihusu watu wakiagana kwa kutumia maagano mbalimbali. Pia,

inaweza kuhusisha watu wakiamkuana kwa maamkuzi mbalimbali. Mwalimu aandae

video hii kabla ya kipindi hiki.

Wanafunzi waeleze watakayoyaona kwenye video watakayoonyeshwa. Mwalimu

akubali majibu yoyote yatakayohusu video husika. Mwalimu anaweza kutumia

tarakilishi, projekta, rununu au runinga kuwaonyesha wanafunzi video hiyo.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi wasome mazungumzo

kati ya Babu na Kemunto. Wanafunzi wasome wakiwa wawili wawili. Ahakikishe

wanafunzi wanasoma kwa usahihi.

Baada ya kusoma, wanafunzi wote waandike

maamkuzi yaliyotumiwa

katika mazungumzo hayo. Pia, wajadiliane kuhusu vitendo

vinavyoonyesha nidhamu ya mezani kama vilivyojitokeza katika mazungumzo

waliyosoma.

Majibu tarajiwa:

1. Mifano ya maamkuzi: shikamoo, habari n.k.

2. Mtu hafai kupitisha mkono juu ya vyakula kuchukua kitu, anaweza kumwaga

vyakula, mtu anafaa kula akiwa ameketi, mtu anafaa kula polepole ili

asisakamwe na chakula n.k.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada ambapo atajadiliana

na mlezi au mzazi wake kuhusu vitendo katika mchoro waliopewa kitabuni mwao.

Wanafunzi waeleze maneno yanayotumiwa na watu katika mchoro husika. Pia,

mwanafunzi aandike baadhi ya vitendo wanavyotenda vinavyoonyesha nidhamu ya

mezani nyumbani kwao. Awaeleze wenzake darasani ili wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anaweza kutaja maagano mbalimbali.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutoa majibu ya maagano.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anafahamu vitendo mbalimbali vya

kuonyesha nidhamu ya mezani.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kamusi ili kuitofautisha na vitabu vingine.

b) Kutumia kamusi ipasavyo kutafuta maana za maneno asiyoyajua ili kukuza

msamiati wake.

ch) Kuchangamkia umuhimu wa kamusi katika kukuza msamiati wake.

Maswali dadisi

1. Unatafutaje maana za maneno kwenye kamusi?

2. Kamusi ina umuhimu gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake kutafuta maana za maneno.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia mtandao kutafuta

maana za maneno.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa wanafunzi wanapoanza kutumia kamusi

kutafuta maana za maneno.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha - uwezo wa kujitegemea katika kutumia kamusi.

Uhusiano na maadili

• Uzalendo - hamu ya kukuza msamiati ili kuweza kutumia lugha ya Kiswahili

kama lugha ya taifa.

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya husisitiza matumizi mbalimbali

ya kamusi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi ataelekeza utumiaji sahihi wa maneno katika jamii.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutumia kamusi

kwa kuzingatia

mpangilio wa

maneno na

kujikita katika

maana za

maneno lengwa.

Mwanafunzi

anatumia

kamusi

kwa urahisi

akizingatia

mpangilio

wa maneno

na anajikita

katika maana za

maneno lengwa.

Mwanafunzi

anatumia

kamusi

akizingatia

mpangilio

wa maneno

na anajikita

katika maana za

maneno lengwa.

Mwanafunzi

anatumia

kamusi

akizingatia

mpangilio wa

maneno bila

kujikita katika

maana za

maneno lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutumia kamusi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie breli au kusikiliza maelezo kuhusu

matumizi ya kamusi kutoka kwenye tarakilishi au rekoda au kwa wanafunzi wenzao.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia wasome maelezo ya namna ya kutumia

kamusi kwenye kiwambo cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuongea wajibu maswali kwa kuandika madaarini

au kutumia lugha ishara ikiwa mwalimu anaifahamu.

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka wapewe mazoezi zaidi kuhusu matumizi ya

kamusi. Wanafunzi wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi ili wakamilishe

kazi zao.

Maelezo ya jumla

Kamusi ni kitabu cha maneno yaliyopangwa kwa utaratibu wa alfabeti. Hii hurahisisha

kutafuta maneno na kutolewa maana na maelezo mengine. Maelezo mengine ni kama

vile kutupa umoja au wingi wa neno. Pia, kamusi hutuwezesha kujua maneno mengine

yenye maana sawa na neno lengwa. Iwapo mtu hajui maendelezo sahihi, kamusi

itamwelekeza. Aina za maneno huonyeshwa kwenye kamusi.

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Matumizi ya kamusi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kamusi ili kuitofautisha na vitabu vingine.

b) Kutumia kamusi ipasavyo kutafuta maana za maneno asiyojua ili kukuza

msamiati wake.

ch) Kuchangamkia umuhimu wa kamusi katika kukuza msamiati wake.

Swali dadisi

Unatafutaje maneno kwenye kamusi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kamusi ni kitabu muhimu sana kwa kila mwanafunzi wa Kiswahili. Mwalimu

ahakikishe ametafuta vitabu halisi vilivyoonyeshwa katika kitabu cha mwanafunzi

kabla ya kipindi hiki ili awaonyeshe wanafunzi darasani.Vitabu hivyo ni kitabu cha

kiada cha Kiswahili, Kurani Tukufu, Kamusi na Biblia. Iwapo hatapata vitabu vyenyewe,

mwalimu atafute vitabu hivyo mtandaoni ili aweze kuwaonyesha wanafunzi picha

zao. Pia, anaweza kutumia picha za vitabu hivyo. Awaelekeze kutambua matumizi

ya vitabu hivyo na kuweza kutofautisha kamusi na vitabu hivyo. Biblia hutumiwa na

Wakristo, Kurani Tukufu hutumiwa na Waislamu, kitabu cha Kiswahili pamoja na

kamusi hutumiwa na wanafunzi wa Kiswahili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 25, 2. Biblia, 3. Kurani Tukufu,

4. Kamusi, 5. Tarakilishi, 6. Rununu.

Mapendekezo ya shughuli za ufundishaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwapa wanafunzi fursa ya kutazama vitabu

mbalimbali alivyoleta darasani. Wanafunzi wavishike na kuvitambua. Katika shughuli

ya kwanza, wanafunzi watazame michoro ya vitabu mbalimbali iliyo katika kitabu

chao. Wanafunzi wajadiliane kuvihusu wakiwa katika vikundi. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika vikundi akizingatia idadi na mahitaji yao. Wanafunzi wataje mahali

vitabu hivi hupatikana na umuhimu wake. Vilevile, wanafunzi wajadiliane kuhusu

maana ya kamusi.

Majibu tarajiwa: maktabani, darasani, kanisani, msikitini, kortini, garini, nyumbani

na pia mahali pengine ambapo panaweza kupatikana vitabu hivyo.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kujadiliana iwapo wamewahi

kutumia kamusi. Waulizwe waliitumia kutafuta maana ya maneno gani na matumizi

yao yalikuwa rahisi au magumu.

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi yanayolingana na maswali husika. Mwalimu

atarajie kuwa kuna wanafunzi ambao watakuwa wamewahi kutumia kamusi kwa hivyo

hao wanaweza kutaja maneno waliyoyatafuta. Kwa wale ambao hawajawahi kutumia

kamusi, mwalimu awaonyeshe na kuwaeleza zaidi kuhusu matumizi ya kamusi. Pia,

wanafunzi walioweza kutumia kamusi kwa urahisi wawaelekeze wenzao. Mwalimu

awasaidie wanafunzi kujua jinsi ya kutumia kamusi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya tatu katika vikundi. Wanafunzi

watumie kamusi yoyote ya Kiswahili kupanga maneno yaliyo katika kitabu chao

kwa utaratibu wa namna yalivyo kwenye kamusi. Ikiwa wanafunzi wana kamusi

zao, wazitumie kupanga maneno waliyopewa. Mwalimu anaweza kuwapa wanafunzi

kamusi kutoka kwa maktaba ya shule ili waweze kuzitumia katika vikundi vyao.

Majibu tarajiwa: beba, birika, meza, mpishi, nawa, sinia, tafuna, zabibu.

Wanafunzi watafute na kueleza maana za maneno waliyopanga kwa kutumia kamusi.

Mwalimu akubali maelezo au maana yoyote sahihi kutoka kwenye kamusi.

Mwalimu asahihishe kazi ya wanafunzi na awape majibu sahihi ili waweze kufanya

marudio.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa usaidizi wa mlezi

au mzazi wake. Atumie kamusi iliyo mtandaoni kutafuta maana za maneno yaliyo

katika kitabu chake.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada: Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ameandika

maana au maelezo sahihi ya maneno aliyopewa kwa kutumia kamusi ya mtandaoni.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi ambao watakuwa na matatizo.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaelewa maana ya kamusi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaelewa jinsi ya kutumia kamusi.

3. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anajua kutumia kamusi ya mtandaoni

kupata maana za maneno.

Kipindi cha 2: Matumizi ya kamusi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 26)

Malengo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia kamusi ipasavyo kutafuta maana za maneno asiyoyajua ili kukuza

msamiati wake.

b) Kuchangamkia umuhimu wa kamusi katika kukuza msamiati wake.

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Kamusi ina umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awapange wanafunzi kwenye vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Pia, azingatie vifaa au rasilimali zinazohitajika kama vile tarakilishi na vitabu vya

wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kamusi, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 26,

3. Tarakilishi, 4. Breli, 5. Rununu.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma kifungu kuhusu

kamusi kilicho kwenye kitabu chao. Ahakikishe kila mwanafunzi anasoma kifungu

hicho na kukielewa. Mwalimu anaweza kuwauliza wanafunzi maswali yoyote kutokana

na kifungu hicho ili kutathmini uelewa wao. Awagawe wanafunzi katika vikundi

kisha wajibu maswali waliyopewa. Aelekeze kila kikundi kiteue mwakilishi ili aweze

kuwasilisha kazi yao mbele ya darasa. Wenzake wasikilize na kutathmini kazi yao.

Wanafunzi watakaokosea waelekezwe.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi na mahitaji yao. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutafuta maana ya maneno

yaliyo katika kitabu chao. Watumie tarakilishi au rununu ya mwalimu kutafuta

maana za maneno hayo. Wanafunzi wengine wasikilize maelezo kuhusu maneno hayo

yakisomwa na mmoja wao katika kikundi. Kila mwanafunzi aandike maelezo hayo

katika daari lake. Wanafunzi wajadiliane kuhusu maana za maneno waliyotafuta kwa

kurejelea nidhamu ya mezani.

Katika kazi ya ziada, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kutumia mtandao kutafuta

picha za vifaa vyovyote vitano ambavyo hutumika mezani wakati wa kula chakula. Pia,

mwanafunzi atafute maana na matumizi ya vifaa alivyotaja na aandike katika daari

lake. Anaweza kutumia kamusi. Awasomee wenzake darasani aliyoandika ili wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anajua kutafuta maana ya maneno kwa

kutumia kamusi.

2. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anaelewa kutafuta matumizi ya vifaa

mbalimbali vya mezani kwa kutumia kamusi.

Kimeidhinishwa na KICD

CH. Kuandika: Kuandika insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi inayozingatia mada, ujumbe, mtindo na

muundo ufaao.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa insha ya masimulizi ili kukuza ubunifu.

Maswali dadisi

1. Insha ya masimulizi inahusu nini?

2. Je, unazingatia nini unapoandika insha ya masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinatumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea kielelezo cha insha ya masimulizi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya masimulizi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yana mada kuhusu insha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano.

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na kwa

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha

na mpangilio

mzuri wa

mawazo.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya masimulizi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie breli au kusikiliza maelezo kuhusu

insha ya masimulizi kutoka kwenye tarakilishi au rekoda.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia wasome maelezo ya insha ya masimulizi

kwenye kiwambo cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuongea wajibu maswali kwa kuandika madaarini

au kutumia lugha ishara ikiwa mwalimu anaifahamu.

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka wapewe mazoezi zaidi kuhusu insha ya

masimulizi. Wanafunzi wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi ili

wakamilishe kazi zao.

Maelezo ya jumla

Kuandika insha ya masimulizi kutamsaidia mwanafunzi kukuza stadi ya kuandika na

kuimarisha mawasiliano andishi shuleni na katika jamii.

Uandishi wa insha pia hukuza ubunifu wa mwanafunzi na kumwezesha kutatua

changamoto zinazomkabili shuleni na katika jamii.

Ikiwa mwanafunzi ataweza kuimarika katika stadi ya kusikiliza, kuzungumza na

kusoma ataweza kuimarisha stadi ya kuandika upesi. Kwa hivyo, mwalimu ahakikishe

mwanafunzi amejifunza vyema stadi hizo kabla ya kuandika insha ya masimulizi.

Kipindi cha 1: Maana ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi inayozingatia muundo.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Insha ya masimulizi inahusu nini?

2. Je, unazingatia nini unapoandika insha ya masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome kitabu cha mwanafunzi ili kufahamu shughuli za kipindi hiki na

kuteua nyenzo zinazofaa na zinazopatikana kwa urahisi.

Mwalimu akubali na kutathmini maoni ya kila mwanafunzi kuhusu vidokezo vya

insha ili aweze kujithamini katika ubunifu na kuchangamkia uandishi wa insha.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 27, 2. Breli, 3. Gazeti.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awapange wanafunzi wawili wawili wasimuliane

kuhusu sherehe zozote ambazo wamewahi kuhudhuria. Shughuli hii itajenga uwezo

wao wa kujieleza.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi wajadiliane katika vikundi kuhusu maswali

waliyopewa kitabuni mwao. Maswali hayo yanahusu kutembelewa na wageni nyumbani

kwao na nidhamu ya mezani iliyozingatiwa. Mwalimu awaelekeze wanafunzi wachague

kiongozi katika kila kikundi ambaye atawasilisha hoja zao. Mwalimu ayatathmini na

kuyakubali majibu ya wanafunzi katika vikundi tofauti tofauti kulingana na maswali

husika.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma insha ya masimulizi

iliyo katika kitabu chao. Baada ya kusoma na kujadili insha hiyo, wajibu maswali

waliyopewa. Kila mwanafunzi aandike muhtasari wa insha waliyosoma katika daari

lake. Vilevile wanafunzi wajadiliane kuhusu muundo wa insha ya wasifu waliyosoma.

Mwalimu atathmini kazi za wanafunzi.

Mwalimu awashauri wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Wanafunzi wasome kisa

chochote kutoka katika gazeti la Kiswahili. Baada ya kusoma, waandike muhtasari

wa kisa hicho. Mwanafunzi awasomee wenzake darasani pamoja na mwalimu ili

wautathmini muhtasari alioandika. Pia, mwanafunzi amsomee mzazi au mlezi wake

muhtasari alioandika ili autathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kusimulia mwenzake kuhusu

sherehe yoyote.

2. Mwalimu asikilize wanafunzi wakisoma mfano wa insha. Atathmini iwapo

wanatamka maneno kwa usahihi na urahisi, ikiwa wana ukakamavu

wanaposoma na kama wanazingatia alama za uakishaji wanaposoma.

Kimeidhinishwa na KICD

3. Mwalimu asahihishe insha ambayo mwanafunzi amebuni. Atathmini hati,

ubunifu, lugha sahihi na mfuatano wa mawazo kulingana na maswali

yaliyotumiwa kumwelekeza mwanafunzi.

Kipindi cha 2: Kuandika insha ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi inayozingatia mada ujumbe, mtindo na

muundo.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa insha ya masimulizi ili kukuza ubunifu wake.

Swali dadisi

Je, unazingatia nini unapoandika insha ya masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu anaweza kumhusisha mgeni mwalikwa katika kipindi hiki. Mwalimu

amtafute na kumwandaa kabla ya kipindi hiki. Ampe mada ya kuzungumzia ili aweze

kujiandaa kwa somo hili. Mada ihusu masimulizi kuhusu sherehe yoyote. Awajulishe

wanafunzi kuhusu mgeni mwalikwa na mada atakayozungumzia. Mwalimu ahakikishe

wanafunzi wanasikiliza kwa makini wakati mgeni mwalikwa atakuwa akisimulia na

waweze kunakili vidokezo muhimu kwa madhumuni ya kuandika muhtasari.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Mgeni mwalikwa, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusikiliza kwa makini

na kunakili hoja muhimu wakati mgeni mwalikwa atakuwa akisimulia. Wakiwa katika

vikundi watumie hoja walizonakili kujadili ujumbe wa masimulizi hayo. Mmoja wa

wanafunzi katika kila kikundi anaweza kuwasomea wenzake waliyojadili ili watathmini.

Kila mwanafunzi atumie hoja walizojadili kuandika muhtasari wa masimulizi

waliyosikiliza kutoka kwa mgeni mwalikwa.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kuzingatia waliyojadili

katika shughuli ya kwanza, kujadiliana kuhusu mada waliyopewa katika kitabu chao

kuhusu ‘Harusi Niliyohudhuria’. Wanafunzi waandae vidokezo muhimu kutokana na

majadiliano yao na wavitumie kuandika insha ya masimulizi.

Kila kikundi kimteue mwanafunzi atakayesoma insha waliyoandika mbele ya darasa.

Kimeidhinishwa na KICD

Wanafunzi wengine pamoja na mwalimu wasikilize na kutathmini insha hiyo. Baada ya

kiongozi wa kikundi kusoma kazi yao, mwalimu atathmini kazi yao akitumia mambo

muhimu yanayozingatiwa wakati wa uandishi wa insha ya masimulizi

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Kila mwanafunzi amwambie

mlezi au mzazi wake amweleze kuhusu mambo ya kuzingatia ili kuwa na nidhamu

mezani. Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani ili wajifunze. Mwalimu akubali

majibu yoyote sahihi yanayorejelea nidhamu ya mezani.

Tathmini

1. Mwalimu asikilize majibu ya wanafunzi kutokana na maswali ya insha

aliyowasomea darasani na kuyatathmini.

2. Mwalimu asahihishe insha waliyoandika wanafunzi. Atathmini hati, ubunifu,

usahihi wa lugha, uzingatiaji wa mada na ufafanuzi wa hoja za mada kwa

mfuatano.

D. Saru:Ainazamaneno

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya aina ya neno lengwa ili kulibainisha.

b) Kutambua aina ya neno lengwa katika kundi la maneno na sentensi.

ch) Kutumia viwakilishi ipasavyo katika sentensi.

d) Kuonea fahari matumizi ya aina ya neno lengwa katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Ni maneno gani ambayo hutumiwa badala ya nomino katika sentensi?

2. Ni maneno gani yanaweza kutumiwa kutoa habari zaidi kuhusu vitenzi

unavyojua?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala, kazi ya vikundi na mawasiliano mtandaoni.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

katika kutambua aina ya neno lengwa na kutunga sentensi mtandaoni.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi akitumia aina ya neno

lengwa.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu kutambua aina ya neno lengwa

na kulitungia sentensi sahihi.

Kimeidhinishwa na KICD

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Masuala mtambuko anuwai kutokana na sentensi zilizoelekeza utoaji wa maelezo

kuhusu masuala hayo kama vile utunzaji wa mazingira, afya bora na utunzaji wa

wanyama.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

• Maadili mbalimbali yaliyolengwa katika sentensi kama vile upendo, uaminifu,

uzalendo, amani na umoja.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo hayo yanafunza kanuni za lugha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano yenye

kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya

neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kujaribu

kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza maana

ya aina ya neno

lengwa.

Kutambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya aina

ya neno lengwa

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

baadhi ya aina

ya neno lengwa.

Kutumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia

baadhi ya aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutumia aina ya

neno lengwa.

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali waketi karibu na ubao. Wale ambao

hawawezi kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona

aina ya neno lengwa litakaloandikwa ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame aina ya neno lengwa

likiigizwa darasani, wasome maelezo kuhusu aina hiyo ya neno kwenye ubao,

kiwambo cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi na kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua aina ya neno lengwa kwa urahisi

wahusishwe katika shughuli zaidi za ujifunzaji. Pia, wapewe muda zaidi wa kujifunza

huku wakihimizwa kwa upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua

yoyote wanayopiga katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya

kujifunza zaidi.

Maelezo ya jumla

Mada hii inashughulikia viwakilishi na vielezi. Ujifunzaji wa viwakilishi na vielezi

hukuza utunzi wa sentensi sahihi na sanifu na huboresha mawasiliano.

Kiwakilishi ni neno ambalo linatumika badala ya nomino. Mwalimu atumie mifano

iliyo kwenye kitabu cha mwanafunzi kueleza maana ya neno kiwakilishi.

Vielezi hueleza vitendo. Mwalimu atumie mifano iliyo kwenye kitabu cha mwanafunzi

kueleza maana ya kielezi.

Kipindi cha 1: Viwakilishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kiwakilishi ili kukibainisha.

b) Kutambua viwakilishi katika kundi la maneno na sentensi.

Swali dadisi

Ni maneno gani ambayo hutumiwa badala ya nomino katika sentensi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuelewa kuwa nomino na kiwakilishi haziwezi

kutumika katika sentensi moja. Kiwakilishi hutumika badala ya nomino.

Mapendekezo ya nyenzo za ufundishaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 30,

2. Breli,

3. Kikapu chenye kadi za maneno.

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu atumie michoro iliyo kwenye kitabu cha

mwanafunzi kuwaelekeza wanafunzi kuelewa maana ya neno kiwakilishi. Wanafunzi

watazame michoro hiyo wakiwa wawili wawili kisha wasome sentensi zilizo kando ya

kila mchoro. Mwalimu atathmini uelewa wao kwa kuwaelekeza wajadiliane kuhusu

maana ya viwakilishi. Mwalimu awaelekeze iwapo watakuwa na matatizo ya kueleza.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma sentensi katika shughuli ya pili na wapigie

mistari viwakilishi. Shughuli hii itawasaidia wanafunzi kuweza kutambua viwakilishi

mbalimbali katika sentensi.

Majibu: yeye, wao, wangapi, hicho.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi jinsi ya kucheza mchezo wa

kuchagua viwakilishi kutoka kwenye kikapu cha maneno walichopewa katika kitabu

chao. Kila mwanafunzi aandike viwakilishi alivyochagua katika daari lake. Avitumie

viwakilishi hivyo kutunga sentensi sahihi.

Majibu: hiki, yeye, huyu, sisi

Mwalimu akubali sentensi zozote sahihi kutoka kwa wanafunzi. Sentensi hizo zitumie

viwakilishi vilivyo katika kikapu cha maneno kilicho kitabuni mwao.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atunge

sentensi tano sahihi zilizo na nomino. Aandike sentensi hizo upya bila kutumia

nomino. Badala yake atumie viwakilishi sahihi. Mwalimu akubali sentensi zozote

sahihi kisaru.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua viwakilishi kutoka

kwa maneno mengine.

2. Mwalimu asahihishe sentensi ambazo mwanafunzi ametunga kwa kutumia

viwakilishi walivyoonyeshwa na mwalimu.

Kipindi cha 2: Viwakilishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 32)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viwakilishi katika kundi la maneno na sentensi.

b) Kutumia viwakilishi ipasavyo katika sentensi.

ch) Kufahamu matumizi ya viwakilishi katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, kuna tofauti kati ya kiwakilishi na nomino?

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae chati yenye viwakilishi. Anaweza kutunga mifano ya sentensi

akitumia viwakilishi hivyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Chati, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 32, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi kumsomea mwanafunzi mwenzake sentensi

zilizo katika kitabu chao katika shughuli ya kwanza. Mwanafunzi atambue

viwakilishi katika sentensi hizo. Kila mwanafunzi atumie viwakilishi alivyotambua

kutunga sentensi sahihi. Wanafunzi wabadilishane madaari ili wazitathmini sentensi

walizotunga.

Mwalimu akubali sentensi zozote sahihi zitakazotolewa na wanafunzi. Sentensi hizo

zitumie viwakilishi walivyotambua.

Baada ya uelewa wa viwakilishi, mwanafunzi anaweza kuvipigia mistari viwakilishi

katika kifungu cha shughuli ya pili. Baada ya kuvipigia viwakilishi mistari, wanafunzi

katika vikundi watunge sentensi kwa kutumia viwakilishi walivyovipigia mistari.

Waandike sentensi hizo kwenye chati. Mmoja wao awasomee wanafunzi wengine

sentensi walizoandika kwenye chati ili wazisikilize na kuzitathmini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwalimu atathmini kazi ya

ziada ya kila mwanafunzi. Akubali sentensi zozote ambazo mwanafunzi atatunga kwa

kutumia viwakilishi mbalimbali.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua viwakilishi katika

sentensi na kifungu.

2. Mwalimu atathmini namna ambavyo mwanafunzi anatumia viwakilishi

kutunga sentensi.

Aina za maneno

Kipindi cha 1: Vielezi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 33)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kielezi ili kukibainisha.

b) Kutambua vielezi katika kundi la maneno na sentensi.

ch) Kutumia vielezi ipasavyo katika mawasiliano.

d) Kuonea fahari matumizi ya vielezi katika sentensi.

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Ni maneno gani yanaweza kutumiwa kutoa habari zaidi kuhusu vitenzi

unavyojua?

2. Unafanyaje shughuli zako za kila siku?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vielezi ni maneno ambayo hueleza zaidi kuhusu vitenzi. Michoro kwenye kitabu cha

mwanafunzi inaonyesha jinsi vitendo mbalimbali hufanywa, kwa mfano: mchoro wa

kobe anayetembea polepole na swara anayekimbia haraka/upesi, mchoro wa mtoto

anayekula vibaya, na mchoro wa mtoto anayekula vizuri. Maneno polepole, haraka/

upesi, vibaya na vizuri ni mifano ya vielezi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

1. Video za watu wanaoigiza wakitumia vielezi mbalimbali,

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 3,

3. Breli, 4. Projekta, 5. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuchunguza michoro iliyo katika shughuli ya kwanza

katika kitabu chao. Wanafunzi wajadili mwendo wa wanyama katika michoro hiyo.

Pia, wajadili jinsi watoto walio katika michoro hiyo wanavyokula. Watunge sentensi

sahihi kwa kila mchoro.

Majibu tarajiwa:

1. Kobe anatembea polepole. 2. Swara anakimbia haraka/upesi.

3. Mtoto anakula vibaya. 4. Mtoto anakula vizuri/kistaarabu.

Vielezi vinavyoendana na michoro hiyo vikubalike. Mwalimu awaelekeze wanafunzi

kujadiliana kuhusu maana ya vielezi. Wanafunzi waelezane kuhusu watu wa familia

zao wanaotembea polepole, upesi, wanaokula vizuri na wale wanaokula vibaya.

Mwalimu awapange wanafunzi kwenye vikundi kisha waigize vitendo mbalimbali

vilivyotajwa katika kitabu chao katika shughuli ya pili. Mwalimu atathmini utendaji

wa wanafunzi. Maigizo yatamsaidia mwanafunzi kukuza ujasiri wake wa kutenda

vitendo na kuzungumza mbele ya wanafunzi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaonyeshe wanafunzi video yenye vitendo

mbalimbali vinavyotendwa kwa njia mbalimbali. Video hii ni ya kuwasaidia wanafunzi

kufahamu zaidi matumizi ya vielezi. Baada ya kutazama video hiyo, watunge sentensi

sahihi kwa kutumia vielezi kuhusu vitendo walivyotazama.

Katika shughuli ya nne, mwalimu awaelekeze wanafunzi kupigia mistari vielezi katika

kifungu walichopewa kitabuni mwao kuhusu Anyango mrembo. Mwalimu ahakikishe

Kimeidhinishwa na KICD

kila mwanafunzi anashiriki katika shughuli hii ya kutambua vielezi katika kifungu.

Majibu tarajiwa ya shughuli ya nne: sana, kasi, polepole, upesi.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kutunga sentensi

kumi sahihi akitumia vielezi mbalimbali akieleza kuhusu chakula anachokipenda.

Mwanafunzi amsomee mlezi au mzazi wake ili kutathmini sentensi zake. Mwanafunzi

azitumie sentensi alizotunga kubuni kifungu cha aya moja. Kifungu hicho kihusu

chakula anachopenda. Mwalimu atathmini kifungu kilichoandikwa na mwanafunzi.

Kifungu kilenge mada kuhusu chakula ambacho mwanafunzi anakipenda na atumie

vielezi mbalimbali.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini mwanafunzi alivyoigiza akitumia vielezi mbalimbali.

2. Mwalimu atathmini kifungu ambacho mwanafunzi alitunga akitumia vielezi.

3. Mwalimu achunguze jinsi ambavyo mwanafunzi anatumia vielezi katika

mawasiliano.

Kipindi cha 2: Vielezi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 35)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vielezi katika kundi la maneno na sentensi.

b) Kutumia vielezi ipasavyo katika mawasiliano.

ch) Kuonea fahari matumizi ya vielezi katika sentensi.

Swali dadisi

Je, vielezi hutumika vipi katika sentensi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu atayarishe kadi atakazotumia katika kipindi hiki. Kadi hizi ziwe za rangi

nyeupe na nyekundu au rangi nyingine mbili tofauti. Ikiwa hatapata kadi za rangi

hizo, anaweza kutumia vifaa vingine vyenye rangi mbili tofauti. Awaonyeshe wanafunzi

jinsi ya kucheza mchezo wa kadi wa kutambua vielezi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha mwanafunzi, ukurasa 35, 2. Breli, 3. Kikapu chenye kadi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua vielezi vilivyo

kwenye mviringo ulio na maneno. Wanafunzi watumie vielezi hivyo kutunga sentensi

Kimeidhinishwa na KICD

ubaoni. Mwalimu pamoja na wanafunzi wengine watathmini sentensi hizo.

Mwalimu awapange wanafunzi wawili wawili ili waigize vitendo mbalimbali ambavyo

vimetajwa kwenye shughuli ya pili. Mwanafunzi mmoja aigize vitendo hivyo na

mwenzake atunge sentensi sahihi kueleza vitendo hivyo kwa kutumia vielezi sahihi.

Katika vikundi, mwalimu awaelekeze wanafunzi kucheza mchezo wa kadi katika

shughuli ya tatu. Wanafunzi wote wahusishwe katika mchezo huu.

Wanafunzi katika vikundi vyao wapewe kadi mbili, nyeupe na nyekundu (au za

rangi nyingine au vifaa vingine). Mwalimu akitaja kielezi mwanafunzi mmoja (kwa

makubaliano na wengine) katika kila kikundi ainue kadi nyeupe. Mwalimu akitaja

neno lisilo kielezi mwanafunzi ainue kadi nyekundu. Kila kikudi kipewe alama za

majibu sahihi ubaoni.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi asaidiwe

na mlezi au mzazi wake kutunga sentensi sahihi kwa kutumia nomino pamoja

na vielezi alivyopewa katika kitabu chao. Baada ya kutunga sentensi, mwanafunzi

aziandike katika daari lake. Atawasomea wanafunzi wenzake sentensi alizotunga ili

wazisahihishe na kuziboresha. Mwalimu atathmini sentensi zilizotungwa na wanafunzi.

Ahakikishe wamezingatia matumizi sahihi ya nomino na vielezi walivyopewa katika

kitabu chao.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini namna mwanafunzi anavyojibu maswali.

2. Mwalimu atazame utendaji wa mwanafunzi katika maigizo.

3. Mwalimu atathmini utunzi wa sentensi wa mwanafunzi akitumia vielezi.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. a) Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Majibu yahusishe maamkuzi ya

asubuhi kama vile: Habari ya asubuhi?, Umeamka vipi?, Umelala vipi?

b) Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Majibu tarajiwa: majaliwa/

majaaliwa/inshallah.

2. a) Mwalimu akubali mpangilio sahihi wa maneno waliyopewa kwa mfuatano wa

kialfabeti. Mpangilio sahihi ni: bibi, kamusi, nidhamu, rununu, zawadi.

b) Mwalimu atathmini maana ambazo mwanafunzi ataeleza. Maana hizo ziwe

sahihi. Anaweza kutumia kamusi. Mifano ya majibu tarajiwa ni: bibi (mke

au nyanya), kamusi (kitabu maalumu chenye maana za maneno mbalimbali

yaliyopangwa kialfabeti), nidhamu (adabu, heshima), rununu (simu ya

Kimeidhinishwa na KICD

mkononi), zawadi (kitu anachopewa mtu kwa kutenda mema au kuwa mshindi).

3. Ninayo/Yashapita/Nishapoa

4. Mwalimu atathmini insha ambayo mwanafunzi ataandika. Sharti insha hiyo ihusu

sherehe ya mwaka mpya. Pia, lazima insha hiyo izingatie muundo sahihi wa insha

ya masimulizi.

5. Majibu yoyote sahihi kuhusu sababu za kunawa mikono yakubalike. Kwa mfano:

Watu hunawa mikono ili kuondoa uchafu unaoweza kusababisha maradhi ya tumbo.

6. Majibu yoyote sahihi kuhusu nidhamu ya mezani ya kutozungumza mtu akila

yakubalike. Kwa mfano: Mtu hafai kuongea akila kwa sababu anaweza kusakamwa

na chakula. Pia, anaweza kuwarushia wenzake vipande vipande vya chakula

anachotafuna hivyo kuwachafua au kuwaudhi.

7. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Sharti sentensi hizo

ziwe sahihi kisaru na zihusishe viwakilishi. Mifano ni kama vile:

a) Mimi ninakula wali.

b) Wale wanaenda shuleni.

ch) Hivi vimepikwa na kuiva vizuri.

8. Mwalimu akubali vielezi vyovyote sahihi ambavyo mwanafunzi atataja. Mifano

ni kama vile: andika vizuri, tembea haraka, cheka sana, kimbia upesi. Mwalimu

atathmini aya moja ya kifungu ambayo wanafunzi watatunga. Sharti aya hiyo

ihusishe vielezi alivyotaja. Sentensi katika aya hiyo ziwe sahihi kisaru na aya nzima

itiririke.

9. Mwalimu atathmini kifungu cha aya atakachotumiwa na mwanafunzi mtandaoni.

Mwalimu ahakikishe kuwa vielezi katika aya hiyo vimeandikwa kwa chapa koza.

10. Mwalimu akubali majina ya vifaa mbalimbali ambavyo hutumiwa wakati wa

maakuli. Mifano ni kama vile: kijiko, kisu, uma, sahani, bilauri, bakuli, sufuria,

gilasi, buli, sinia n.k.

MAVAZI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 38)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Matamshi Bora

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vitendawili vyenye sauti radidi kwenye orodha.

b) Kutamka maneno yenye sauti radidi katika vitendawili lengwa.

ch) Kutega na kutegua vitendawili vyenye sauti radidi ili kujenga matamshi bora.

d) Kuchangamkia matumizi ya vitendawili vyenye sauti radidi kama njia ya

kujenga utamkaji bora wa maneno.

Swali dadisi

Je, unajua kutega na kutegua vitendawili gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

kutega na kutegua vitendawili kwenye vikundi.

• Uwazaji kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa mwanafunzi anapokiria

kuhusu majibu ya vitendawili.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vyombo vya kidijitali

kusikiliza vitendawili vikitegwa na kuteguliwa.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapotega na kutegua vitendawili.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa kijamii kutokana na kushiriki katika vikundi.

• Stadi za maisha kutokana na maudhui katika vitendawili.

Uhusiano na maadili

• Heshima - mwanafunzi anapochangamkia maoni ya mwenzake.

• Umoja - wanafunzi wanapofanya kazi katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Somo la Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yana mada

kuhusu vitendawili.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anatarajiwa kukabiliana na masuala mbalimbali yanayohitaji uwazaji wa

kina katika jamii.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua na

kutamka kwa

usahihi maneno

yenye sauti

radidi katika

vitendawili.

Mwanafunzi

anatambua na

kutamka kwa

usahihi na

urahisi maneno

yenye sauti

radidi katika

vitendawili.

Mwanafunzi

anatambua na

kutamka kwa

usahihi maneno

yenye sauti

radidi katika

vitendawili.

Mwanafunzi

anatambua

maneno

yenye sauti

radidi katika

vitendawili na

kutamka baadhi

ya maneno hayo.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

maneno

yenye sauti

radidi katika

vitendawili.

Kutega na

kutegua

vitendawili

vyenye sauti

radidi kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatega na

kutegua

vitendawili

vyenye sauti

radidi kwa

usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatega na

kutegua

vitendawili

vyenye sauti

radidi kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatega na

kutegua baadhi

ya vitendawili

vyenye sauti

radidi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutega na

kutegua

vitendawili

vyenye sauti

radidi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema au kusikia wategue vitendawili kwa kuandika

majibu sahihi au kulinganisha vitendawili na majibu yao au michoro sahihi. Pia,

wapigie mistari sauti radidi kwenye maneno husika huku walio na uwezo wa

kusema wakiyatamka.

• Upande mwingine, wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli au kusikiliza

vitendawili na viteguzi vyao vikisomwa na mwalimu, wanafunzi wenzao au kutoka

kwenye kinasasauti.

• Wanafunzi wenye uwezo wa kung’amua wanayojifunza kwa urahisi baada ya

kushirikishwa katika shughuli za ujifunzaji wapewe fursa ya kubuni vitendawili

zaidi pamoja na kuwasaidia wenzao kupata viteguzi vya vitendawili hivyo.

• Upande mwingine, wanafunzi wanaochukua muda zaidi kabla ya kufahamu

wanayojifunza washirikishwe katika shughuli zaidi na kupewa muda zaidi wa

kujifunza.

• Iwapo baadhi ya wanafunzi wana mahitaji ya kisaikolojia kutokana na matukio

wanayokumbana nayo katika jamii, mwalimu ayafahamu mahitaji hayo ili awasaidie

kujiamini na kuchangamkia ujifunzaji.

Maelezo ya jumla

Mada hii inashughulikia vitendawili vyenye sauti radidi. Dhana ya vitendawili ni

muhimu kwa wanafunzi. Vitendawili vitawasaidia wanafunzi kuwaza kwa kina ili

kupata viteguzi sahihi vya vitendawili. Pia, vitendawili huweza kumsaidia mwanafunzi

kuyafahamu mazingira yake zaidi.

Matamshi sahihi ya maneno pia yanalengwa katika mada hii. Hivyo, ni vizuri

mwanafunzi aweze kutambua sauti radidi katika vitendawili alivyopewa na kuzitamka

kwa usahihi unaotakikana.

Kipindi cha 1: Vitendawili vya uradidi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 38)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vitendawili vyenye sauti radidi kutoka kwenye orodha.

b) Kutamka maneno yenye sauti radidi kwa usahihi.

ch) Kushirikiana na wenzake katika vikundi kutambua na kutamka sauti radidi

zilizotumika kwenye vitendawili.

Maswali dadisi

1. Je, unajua vitendawili vipi?

2. Unakiri ni kwa nini watu hutega na kutegua vitendawili?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vitendawili ni semi fupi ambazo huwa ni maswali yanayomhitaji mtu kukiria kwa

undani ili kupata majibu (viteguzi). Ili kupata jibu sahihi la kitendawili, mtu anahitaji

kufananisha hali, mambo au vitu halisi na swali la kitendawili.

Uradidi kwa upande mwingine ni hali ya dhana fulani kujirudiarudia. Vitendawili

vinaweza kuradidi sauti au maneno fulani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kanda yenye vitendawili vilivyorekodiwa, 2. Breli,

3. Rununu, 4. Kinasasauti au rekoda, 5. Tarakilishi,

6. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 38.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wataje

vitendawili ambavyo wanavijua. Ahakikishe kuwa majibu yanayotolewa na wanafunzi

ni vitendawili wala si methali au semi nyinginezo. Wanafunzi wataje vitendawili hivyo

huku wenzao wakitoa viteguzi sahihi. Wanafunzi wanapotaja vitendawili wanavyovijua,

wanajenga umilisi wao wa kujiamini na pia mawasiliano yao yanaimarika.

Katika vikundi, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa

kujibu maswali yaliyo katika kitabu chao. Mwalimu awagawe wanafunzi kulingana na

idadi na mahitaji yao darasani. Wanafunzi wakiri na kujibu maswali waliyopewa.

Majibu tarajiwa: yai, mate, ngoma.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi watumie majina ya michoro waliyopewa kutegua

orodha ya vitendawili walivyopewa. Uwazaji wa kina na utatuzi wa matatizo

utaimarishwa na shughuli hii. Mwalimu awaongoze wanafunzi ili waweze kutoa

majibu sahihi kwa vitendawili walivyopewa.

Majibu tarajiwa: 1. buibui 2. viatu 3. nguo/mavazi 4. bombo 5. mshipi 6. mwavuli

Mwalimu awaongoze wanafunzi waelewe maana ya uradidi, vitendawili na vitendawili

vya uradidi. Awaongoze wanafunzi kusoma maelezo yaliyotolewa kwenye kitabu chao

ili waelewe dhana hizo. Baada ya kusoma maelezo hayo, mwalimu awaulize maswali

mepesi kuhusu dhana hizo ili kutathmini uelewa wa walichosoma.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuifanya shughuli ya tatu. Awaongoze wanafunzi

kusikiliza vitendawili vitakavyochezwa kutoka kwenye rekoda. Wanafunzi wasikilize

kwa makini vitendawili vilivyorekodiwa. Mwalimu anaweza kutumia rununu au

tarakilishi kuwachezea wanafunzi vitendawili mbalimbali vyenye sauti radidi. Ni

vyema mwalimu ahakikishe ameandaa rekodi ya vitendawili kabla ya kipindi. Pia,

anaweza kumpa kila mwanafunzi fursa ya kutumia kinasasauti huku akiwaongoza.

Kwa njia hii, ujuzi wao wa kutumia vyombo vya kidijitali utajengeka. Mwalimu arudie

vitendawili hivyo kisha awaulize wanafunzi watamke sauti au maneno radidi katika

vitendawili hivyo. Awaongoze wanafunzi ambao watapata matatizo katika kutambua

sauti au maneno hayo radidi. Mwanafunzi aandike katika daari lake vitendawili

alivyosikiliza.

Mifano ya vitendawili vya kurekodi

1. Kuku wangu anatagia mibani. - nanasi

2. Popoo mbili zavuka mto. - macho

3. Nipo hapa mpaka niondolewe. - gogo

4. Simwachi yaya wangu wakati wa masika. - mwavuli

5. Anayekigusa hakitumii, anayekitumia hakioni. – sanda

6. Babu ana kabuti la chuma. – mzee kobe

Mwisho, mwalimu amwelekeze mwanafunzi afanye kazi ya ziada akishirikiana na

mlezi au mzazi wake kutunga vitendawili vyenye sauti au maneno radidi. Mwanafunzi

aviandike vitendawili hivyo katika daari lake kisha awasomee wenzake pamoja na

mwalimu ili wavitathmini darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini utamkaji wa sauti radidi na maneno yenye uradidi katika

vitendawili.

2. Mwalimu atathmini uteguzi wa vitendawili kwa kutumia viteguzi sahihi.

Kipindi cha 2: Vitendawili vya uradidi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 40)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutega na kutegua vitendawili vyenye sauti radidi kama njia ya kujenga

matamshi bora.

b) Kuchangamkia matumizi ya vitendawili vyenye sauti radidi kama njia ya

kujenga matamshi bora.

ch) Kushirikiana na wenzake katika vikundi ili kutega na kutegua vitendawili vya

uradidi ili kukuza matamshi bora.

Swali dadisi

Unajua kutega na kutegua vitendawili gani vya uradidi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vitendawili vina kitangulizi maalumu ambacho hutumika mwanzoni mwa swali la

kitendawili. Mfano:

Mtegaji: Kitendawili?

Mteguzi: Tega!

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 40, 2. Breli, 3. Tarakilishi, 4. Rununu.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi yao na tarakilishi

zilizo darasani. Katika vikundi hivyo, wanafunzi watafute mtandaoni picha za

konokono na nanasi kama walivyoagizwa kitabuni katika shughuli ya kwanza.

Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie tarakilishi za breli. Wanafunzi wasio

na uwezo wa kusikia wapewe maagizo kwa kuandika. Wanafunzi wanaochukua muda

zaidi kuelewa wapewe muda zaidi. Mwalimu awaongoze wanafunzi wajadili sifa

mbalimbali za picha hizo. Shughuli hii itawasaidia wanafunzi kukuza ushirikiano na

ujuzi wa kidijitali utaimarika zaidi.

Mwalimu ahakikishe wanafunzi hawasakuri matini tofauti na zisizo salama

mtandaoni. Kwa kutumia kitangulizi walichopewa na mwalimu, wanafunzi watege na

kutegua vitendawili kwa kutumia majina ya picha hizo. Wazingatie sauti radidi husika.

Mifano ya vitendawili tarajiwa:

1. Achora lakini hajui achoracho. – konokono

2. Kuku wangu atagia mibani. – nanasi

Katika shughuli ya pili, wanafunzi watumie kitangulizi sahihi kutegeana vitendawili

vitano au zaidi na kuvitegua wakiwa wawili wawili. Mwalimu ahakikishe kwamba

vitendawili vinavyotegwa ni vya uradidi na majibu yanayotolewa ni sahihi. Mwalimu

anaweza kuwapa wanafunzi nafasi ya kutegeana na kutegua vitendawili mbele ya darasa

huku wengine wakisikiliza. Jambo hili litasaidia kuzua hamu ya kushindana na kuleta

mchangamko darasani. Pia, mwalimu ahakikishe kuwa matamshi bora yanazingatiwa

katika shughuli nzima ya utegaji na uteguzi huo. Mwalimu akubali vitendawili vyovyote

vyenye uradidi wa sauti au maneno ambavyo wanafunzi watatunga.

Kila mwanafunzi ashiriki katika shughuli ya tatu. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi

anachagua jibu sahihi kwa vitendawili alivyopewa kitabuni mwao.

Majibu: 1. kisogo 2. Mungu 3. sindano 4. kinywa 5. samaki

Mwalimu anaweza kuhitimisha kipindi hiki kwa kuwahimiza wanafunzi kujenga

tabia ya kutumia vitendawili ili kuchangamsha bongo. Pia, mwalimu awakumbushe

wanafunzi kuwashirikisha walezi, wazazi au raki kufanya kazi ya ziada. Wajadiliane

kuhusu umuhimu wa vitendawili. Pia, mlezi au mzazi amtajie mwanafunzi vitendawili

vitatu kwa lugha yake ya kwanza. Wavitafsiri vitendawili hivyo kwa Kiswahili.

Wanafunzi ambao lugha yao ya kwanza ni Kiswahili wategewe vitendawili kwa lugha

ya Kiingereza kisha wavitafsiri kwa Kiswahili.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini utegaji na uteguzi wa vitendawili vya uradidi.

2. Mwalimu atathmini utungaji wa vitendawili vya uradidi.

3. Mwalimu atathmini ushirikiano wa mwanafunzi na wenzake katika kutega na

kutegua vitendawili.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 41)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mada lengwa uliotumika katika hadithi ili kuimarisha

ufahamu.

b) Kutumia msamiati lengwa kwa usahihi katika sentensi.

ch) Kusoma kifungu kwa ufasaha ili kupata ujumbe uliolengwa.

d) Kuonyesha ufahamu wa kifungu kwa kutoa muhtasari na kujibu maswali.

e) Kujenga mazoea ya usomaji bora katika maisha ya kila siku.

Maswali dadisi

1. Je, unapenda mavazi gani?

2. Ni mambo gani mtu huzingatia anapochagua mavazi yake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

katika kutazama vibonzo, mavazi na michoro kwenye video na tarakilishi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapochora mavazi mbalimbali.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anaposhiriki mijadala darasani na kujibu

maswali kwa usahihi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake kwa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Umoja wa kijamii kutokana na kushiriki katika vikundi.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yanakuza stadi ya

kusoma.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mavazi yafaayo.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza na

kutumia

msamiati

lengwa kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza msamiati

ulio katika kifungu

na kuutumia

kwa ufasaha na

wepesi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati ulio

katika kifungu

na kuutumia

kwa ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza baadhi

ya msamiati ulio

katika kifungu

na kuutumia.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza

msamiati

ulio katika

kifungu.

Kusoma kwa

ufasaha na

kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma kwa

ufasaha na wepesi

kwa kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma kwa

ufasaha na

kwa kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma

sehemu ya

kifungu.

Mwanafunzi

anajaribu

kusoma

sehemu ya

kifungu.

Kuonyesha

ufahamu wa

ujumbe kwa

kujibu maswali

na kutoa

muhtasari kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaonyesha

ufahamu wa

kifungu kwa

kujibu maswali

yanayotokana

na kifungu na

kutoa muhtasari

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaonyesha

ufahamu wa

kifungu kwa

kujibu maswali

yanayotokana

na kifungu na

kutoa muhtasari

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anajibu baadhi

ya maswali

yanayotokana

na kifungu.

Mwanafunzi

anajaribu

kujibu maswali

ya ufahamu.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema, wasikilize wengine wakisoma na kujibu

maswali ya ufahamu kwa kuandika.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli au wasikilize wengine

wakisoma kifungu na kujibu maswali ya kifungu kwa mdomo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, wamtazame mwalimu akitumia lugha ya

ishara na kujibu maswali ya ufahamu kwa ishara au wafuate maagizo kutoka ubaoni.

• Wanafunzi wanaochukua muda mrefu kujifunza wapewe muda zaidi ili kukamilisha

shughuli zao. Hii inaweza kufanywa wakati wa mapumziko.

• Wanafunzi walio na uwezo wa kuelewa kwa wepesi wapewe shughuli zaidi ili

wajishughulishe nazo.

Maelezo ya jumla

Mada hii inashughulikia usomaji ili kujenga na kukuza msamiati lengwa ambao ni wa

mavazi mbalimbali. Wanafunzi wasome kifungu kwa ufasaha ili kupata uelewa zaidi.

Ili kutathmini uelewa wa usomaji, mwalimu anaweza kumwuliza mwanafunzi atoe

muhtasari wa alichosoma.

Kipindi cha 1: Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 41)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma kifungu lengwa ili kupata msamiati lengwa.

b) Kutoa muhtasari wa kifungu kilichosomwa.

ch) Kujibu maswali ya kifungu kwa usahihi.

Maswali dadisi

1. Je, umevaa mavazi gani?

2. Je, unakiri ni kwa nini watu huvaa mavazi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vazi ni nguo yoyote inayovaliwa mwilini. Mavazi hutumika kusitiri uchi. Yapo

mavazi yanayovaliwa na wanawake na mengine yanayovaliwa na wanaume. Mavazi

yanayovaliwa na wanawake ni kama vile: rinda, sketi, kanchiri na mengineyo.

Mavazi yanayovaliwa na wanaume ni kama vile: suruali, shati na mengineyo. Kuna

mavazi ya majira ya joto na mavazi ya majira ya baridi. Wakati wa baridi tunavaa mavazi

mazito mazito kama vile sweta na koti ili kujikinga na baridi. Wakati wa joto tunavaa

mavazi mepesi kama vile shati, vesti, blauzi na mengineyo.

Mtu anapochagua mavazi ya kuvaa, sharti azingatie majira, mazingira, utamaduni na jinsia.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kupenda mavazi ya heshima yanayokubaliwa na jamii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 41,

2. Michoro ya mavazi au picha,

3. Mavazi halisi,

4. Tarakilishi,

5. Kadi zenye majina ya mavazi mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwanafunzi na mwalimu washiriki katika shughuli ya kwanza. Mwanafunzi wa kike

na kiume au wote wawili wasimame mbele ya darasa. Wanafunzi wengine wataje mavazi

waliyovaa. Wanafunzi wataje mavazi wanayoona pekee. Majibu tarajiwa: kaptura,

rinda, sweta, blauzi, viatu, soksi, tai na mengineyo. Mwalimu anaweza kutumia mavazi

halisi yanayovaliwa na wanawake na wanaume au awaonyeshe wanafunzi picha au

michoro ya mavazi ya wanafunzi (sare).

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Awaongoze wanafunzi kushiriki katika shughuli ya pili. Wanafunzi wajadili michoro

waliyopewa kitabuni mwao na kuandika majina ya michoro hiyo. Wajadili mavazi

hayo huvaliwa na akina nani kisha watumie majina ya mavazi hayo kutunga sentensi

sahihi. Shughuli hii itasaidia kujenga na kukuza ushirikiano baina ya wanafunzi katika

vikundi.

Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona wanaweza kupewa mavazi halisi wakayatambua.

Majina ya michoro: surupwenye/bwelasuti, koa, kanzu, kizibao, kanchiri na tai.

• Surupwenye ni vazi lenye suruali na shati zilizoshikana na huvaliwa na wanawake

na wanaume wakati wa kufanya kazi ili kuzuia mavazi mengine kuchafuka.

• Koa ni aina ya vazi linalovaliwa kichwani na wanawake na wanaume.

• Kanzu ni vazi refu kama gauni linalovaliwa na wanaume hasa wa kiislamu.

• Kizibao ni vazi aina ya koti lililo fupi na lisilo na mikono.

• Kanchiri ni vazi la kike linalovaliwa kifuani kushikilia maziwa.

• Tai ni vazi ambalo ni jembamba na aghalabu refu linalovaliwa shingoni chini ya

ukosi wa shati au blauzi na kufungwa fundo shingoni.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi wasome kifungu kilicho katika shughuli ya tatu

ili kufahamu ujumbe wake. Mwalimu anaweza kumteua mwanafunzi mmoja asome

kifungu hicho kisha wengine wasome baada yake. Awasaidie wanafunzi kutamka

maneno ambayo yanawatatiza katika kifungu. Baadaye, mwalimu awaongoze

wanafunzi kujibu maswali ya ufahamu kwa usahihi pamoja na kila mwanafunzi

kuandika muhtasari wa kifungu husika.

Majibu tarajiwa ya ufahamu:

1. Ili asije akavalia kinyume na maadili na kujikosea heshima.

2. Kusitiri uchi, kujikinga dhidi ya baridi, kujikinga dhidi ya jua kali n.k.

3. Umri, mazingira, jinsia, majira, hali iliyoko.

4. Sweta/fulana, kabuti, chepeo, viatu, soksi, tai, kaptura, suruali n.k.

5. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

6. Mwalimu atathmini muhtasari wa kifungu atakaoandika mwanafunzi ili

kudhihirisha uelewa wake wa kifungu alichosoma.

Mwalimu ahitimishe somo kwa kumpa mwanafunzi kazi ya ziada itakayomshirikisha

mlezi au mzazi wake. Mlezi au mzazi amtajie mwanafunzi baadhi ya mavazi ambayo

wanawake na wanaume huvalia katika jamii yao. Pia, mwanafunzi anaweza kutumia

mtandao. Awaeleze wenzake darasani katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini usomaji wa kifungu kwa ufasaha.

2. Mwalimu atathmini majibu ya maswali ya ufahamu.

3. Mwalimu atathmini uandishi wa muhtasari wa kifungu.

Kipindi cha 2: Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 43)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutunga sentensi kwa kutumia msamiati wa mavazi.

b) Kujenga mazoea ya usomaji katika maisha.

Swali dadisi

Je, wewe huzingatia mambo yapi unapochagua mavazi ya kuvaa?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awachangamshe wanafunzi wafahamu majina ya mavazi mbalimbali.

Anaweza kuwaonyesha picha, magazeti, tarakilishi, rununu, vitabu vilivyo na mavazi

mbalimbali. Pia, anaweza kuwaonyesha wanafunzi wafanyakazi shuleni waliovalia

mavazi mbalimbali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Vipakatalishi/tarakilishi/rununu,

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 43,

3. Kadi za maneno zenye majina ya mavazi mbalimbali,

4. Michoro au picha za mavazi mbalimbali,

5. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kucheza mchezo wa kadi katika shughuli ya kwanza.

Kwa maelekezo ya mwalimu, mwanafunzi mmoja achukue kadi kutoka kikapuni kisha

wengine wasome jina la vazi lililoandikwa kwenye kadi hiyo. Wanafunzi waeleze vazi

hilo huvaliwa na akina nani. Mchezo huu uendelee hadi kadi zote kikapuni zichukuliwe

na kusomwa. Mchezo huu utaimarisha ushirikiano wa wanafunzi darasani. Mwalimu

aandae kadi hizi kabla ya kipindi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuchora mavazi yoyote matatu katika daari

lake kulingana na shughuli ya pili. Baadaye, mwanafunzi awaonyeshe wenzake na

mwalimu michoro yake ili waitathmini. Shughuli hii itakuza ubunifu wa mwanafunzi.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kisha wajadiliane kuhusu umuhimu wa

mavazi mbalimbali waliyochora.

Majibu tarajiwa: 1. kujitambulisha 2. kuzuia uchafu 3. kuonyesha utamaduni

4. kuonyesha urembo 5. kusitiri uchi n.k.

Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi kutoka kwa wanafunzi yanayohusu umuhimu

wa mavazi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kuwasha tarakilishi na

kusakura picha za watu waliovaa mavazi tofauti tofauti mtandaoni. Mwalimu awasaidie

wanafunzi wanaotatizika. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutaja mavazi yaliyovaliwa

na watu hao.

Mwalimu akubali majibu yoyote ya wanafunzi yaliyo sahihi kulingana na picha

watakazotazama mtandaoni.

Mwalimu anaweza kuhitimisha somo kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya kazi ya

ziada. Kila mwanafunzi achore sare yake na aipake rangi sahihi. Anaweza kusaidiwa

na mlezi au mzazi wake. Baadaye, mwanafunzi aandike kifungu cha aya moja kuhusu

sare ya shule yake. Amsomee mlezi au mzazi wake kifungu hicho ili akitathmini.

Mwalimu atathmini kazi ya ziada ya mwanafunzi kwa kuzingatia alivyochora na rangi

alizopaka. Wanafunzi wanaweza kuonyeshana michoro yao ili waitathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini utambuaji wa mavazi mbalimbali na yanakovaliwa

mwilini.

2. Mwalimu atathmini utungaji sahihi wa sentensi kwa kutumia msamiati wa

mavazi.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuchora na kupaka rangi sare

yake.

CH. Kuandika: Kuandika kwa kutumia tarakilishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 44)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sehemu mbalimbali za tarakilishi zinazotumika kupiga chapa.

b) Kufungua na kufunga tarakilishi ili kuandika kazi na kuhifadhi.

ch) Kuandika mada lengwa kwa kutumia tarakilishi.

d) Kuhariri kazi yake kwa kuzingatia uakisho ufaao.

e) Kuhifadhi kazi iliyoandikwa kwenye tarakilishi.

f) Kujenga mazoea ya kuandika kwa kutumia tarakilishi na kuhifadhi kazi yake ya

maandishi.

Swali dadisi

Je, ni sehemu zipi za tarakilishi unazotumia kuandika?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi kuandika na

kuhifadhi kazi yake kwenye faili.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotagusana na vyombo vya

kidijitali kama vile kutumia tarakilishi, kipakatalishi n.k.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya maendeleo endelevu - mwanafunzi anatumia ujuzi wa kiteknolojia

kufanikisha uandishi wake.

Uhusiano na maadili

• Ushirikiano - unakuzwa kupitia kwa kazi za vikundi.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anaweza kuhifadhi au kutunza vyombo vya kidijitali.

Uhusiano na masomo mengine

• Somo la Sayansi na Teknolojia na Kiingereza - masomo haya yanahimiza

matumizi ya tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

teknolojia na matumizi yake kurahisisha shughuli za kila siku.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua sehemu

mbalimbali za

kupigia chapa,

kutumia sehemu

hizo kupiga

chapa, kuhariri

na kuhifadhi kazi

kwenye tarakilishi.

Mwanafunzi

anatambua sehemu

mbalimbali za

tarakilishi za kupigia

chapa, anapiga

chapa, anahariri

na kuhifadhi kazi

kwenye tarakilishi

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

sehemu

mbalimbali

za tarakilishi,

anapiga chapa,

anahariri na

kuhifadhi

kazi kwenye

tarakilishi.

Mwanafunzi

anatambua

sehemu

mbalimbali

za tarakilishi

na anapiga

chapa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

sehemu za

tarakilishi

na anajaribu

kupiga chapa.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

Wanafunzi wasioweza kuona wapige chapa kwa kutumia tarakilishi zenye breli.

Wanafunzi walio na uwezo wa kutumia tarakilishi kwa wepesi wapewe mazoezi zaidi

ili kuimarisha maarifa yao ya matumizi ya vifaa vya kidijitali. Wale wanaochukua

muda zaidi kuelewa matumizi ya tarakilishi wapewe muda zaidi ili kupata mazoea ya

matumizi ya vifaa vya kidijitali.

Maelezo ya jumla

Somo hili la kuandika kwa kutumia tarakilishi linalenga kumpa mwanafunzi stadi

za kuandika kwa kutumia tarakilishi. Uandishi huo uzingatie uakishaji bora na

maendelezo mwafaka ya maneno na sentensi.

Kipindi cha 1: Kutumia tarakilishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 44)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sehemu mbalimbali za tarakilishi zinazotumiwa kupigia chapa.

b) Kufunga na kufungua tarakilishi.

ch) Kuandika kwa kutumia tarakilishi.

d) Kuhifadhi kazi katika faili kwenye tarakilishi.

Maswali dadisi

1. Je, tarakilishi ni nini?

2. Je, tarakilishi hutumiwa kufanya nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Tarakilishi ni mtambo wa kielektroniki unaohifadhi na kuchanganua data, taarifa na

ujumbe. Mtambo huu una sehemu mbalimbali zinazotumika kupiga chapa. Sehemu

zenyewe ni:

• Kiwambo (monitor) – ni kioo kwenye tarakilishi ambapo picha na data

huonyeshwa. Pia, huitwa skrini.

• Kipanya (mouse) – ni kifaa cha kuonyeshea data kwenye kiwambo.

• Kitufe (keyboard buttons) – kifaa cha maelekezo kwenye bodidota.

• Bodidota (keyboard) – kifaa cha kuingizia data kwenye tarakilishi kinachotumika

kwa mkono. Pia, huitwa kiibodi.

• Faili (le) - taarifa inayohifadhiwa kwenye tarakilishi kwa jina fulani maalumu.

• Kitengo kikuu cha uchakataji (Central Processing Unit - CPU).

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Tarakilishi/vipakatalishi/rununu,

2. Picha ya mchoro unaoonyesha sehemu za tarakilishi,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 44,

4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu anaweza kubeba tarakilishi halisi darasani.

Iwapo hana, anaweza kumwazima mtu yeyote. Mwalimu awashirikishe wanafunzi

katika kujadiliana kuhusu kifaa alichokibeba (tarakilishi) kwa kuzingatia maswali

yaliyo kitabuni mwao. Akubali majibu ya wanafunzi yaliyo sahihi. Awape wanafunzi

uhuru wa kusema wanachojua kuhusu tarakilishi. Pia, anaweza kuwapa wanafunzi

kifaa hicho wakakigusa ila kwa tahadhari wasije wakakiharibu. Wanafunzi wafanye

mazoezi ya kuwasha na kuzima tarakilishi.

Wanafunzi watazame mchoro wa tarakilishi ulio kitabuni mwao katika shughuli ya

pili. Wajadiliane katika vikundi wanachoona katika mchoro huo. Wataje sehemu za

tarakilishi zilizoonyeshwa kwa nambari. Kwanza, wazitaje sehemu hizo kwa Kiingereza

kisha kwa Kiswahili. Mwalimu atathmini majibu yao. Pia, mwalimu awaonyeshe

sehemu hizo katika tarakilishi halisi aliyobeba darasani. Awaonyeshe sehemu hizo

kwenye vipakatalishi vyao na hata rununu yake.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kwamba kitengo kikuu cha uchakataji cha kipakatalishi

kimeundwa kwa ndani hivyo basi hakionekani. Iwapo shule ina tarakilishi yoyote

ambayo sehemu hiyo imeundwa kwa nje (desktop), mwalimu awapeleke iliko ili

wanafunzi waione.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kujikumbusha kuwasha na kuzima tarakilishi. Awape

maelezo kamili ya kila sehemu ya kupigia chapa ya tarakilishi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi yao na idadi ya tarakilishi zinazopatikana. Wanafunzi waandike sentensi zilizo

kitabuni mwao kwenye tarakilishi. Maagizo waliyopewa kitabuni mwao yazingatiwe.

• Sharti majina ya mavazi yaandikwe kwa rangi iliyokolezwa, italiki na yapigiwe

mstari.

• Kazi hiyo ihifadhiwe kwenye faili kwa jina la kikundi chao watakalobuni.

Wanafunzi wanapoendelea kutumia tarakilishi, mwalimu atathmini kila mwanafunzi

kubaini iwapo anashiriki katika kutumia tarakilishi. Awasaidie wanafunzi walio na

matatizo ya kutumia tarakilishi.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Kwa maelekezo na

ruhusa ya mlezi, walinganishe sehemu za rununu na zile za tarakilishi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua sehemu za

tarakilishi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuwasha na kuzima tarakilishi.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuandika kwa kutumia

tarakilishi.

4. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuhifadhi kazi katika faili.

Kipindi cha 2: Kutumia tarakilishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 45)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuhariri kazi kwenye tarakilishi kwa kuzingatia uakishaji sahihi.

b) Kuhifadhi kazi kwenye faili.

ch) Kujenga mazoea ya kuandika kwa kutumia tarakilishi.

Swali dadisi

Unakiri ni kwa nini tunahifadhi kazi katika tarakilishi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kipindi hiki kinalenga kukamilisha kazi ambayo ilianzishwa katika kipindi ambacho

kilitangulia. Itachukuliwa kwamba tayari mwanafunzi ana ujuzi wa kupiga chapa na

kuhifadhi kazi kwenye faili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Tarakilishi/vipakatalishi, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 45, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi kushiriki katika shughuli ya kwanza ya kutaja baadhi

ya sehemu za tarakilishi walizojifunza katika kipindi kilichotangulia. Sehemu hizi ni:

kiwambo, kipanya, bodidota, kitengo kikuu cha uchakataji, kitufe n.k. Wanafunzi

wachore tarakilishi kwenye chati watakazopewa na mwalimu. Waonyeshe sehemu za

tarakilishi watakayochora. Mwalimu atathmini michoro ya kila kikundi. Wakimaliza

wazibandike chati hizo ukutani darasani.

Kwa kutumia tarakilishi, mwalimu amwongoze mwanafunzi kuandika kwenye

tarakilishi kifungu cha aya moja kuhusu mavazi yanayovaliwa katika jamii yake.

Akihariri na kukihifadhi kifungu hicho katika faili kwa jina lake kulingana na

shughuli ya pili. Mwalimu awasaidie wanafunzi wanaotatizika. Mwalimu amwelekeze

mwanafunzi kutuma kifungu cha aya alichoandika kwa wenzao na kwake pia kupitia

mtandaoni ili wakisahihishe. Iwapo mtandao haupo, mwanafunzi ampe mwenzake na

mwalimu kazi hiyo aitathmini kwenye tarakilishi yake.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa msaada wa mlezi au

mzazi wake. Mwanafunzi afanye mazoezi ya kuandika akitumia tarakilishi. Pia, atati

kuhusu umuhimu wa vifaa mbalimbali vya kidijitali. Mwanafunzi awaeleze wenzake

darasani umuhimu huo katika kipindi kijacho.

Mwalimu anaweza kutamatisha kipindi hiki kwa kuwahimiza wanafunzi wafanye

mazoezi ya kuandika kwenye tarakilishi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuandika kwa kutumia

tarakilishi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuhariri kazi kwenye tarakilishi.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kushirikiana na wengine katika

vikundi.

D. Saru:Ainazamaneno

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 46)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya aina ya neno lengwa ili kulibainisha.

b) Kutambua aina ya neno lengwa katika kundi la maneno na sentensi.

ch) Kutumia aina ya neno lengwa kwa njia sahihi katika mawasiliano.

d) Kuonea fahari matumizi ya aina ya neno lengwa katika sentensi.

Maswali dadisi

1. Je, unajua maana ya kiunganishi? Taja mifano.

2. Je, unajua maana ya kihusishi? Taja mifano.

3. Je, unajua maana ya kihisishi? Taja mifano.

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala, kazi za vikundi na mawasiliano mtandaoni.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

katika kutambua aina ya neno lengwa na kutunga sentensi mtandaoni.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi akitumia aina ya neno

lengwa.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapofaulu kutambua aina ya neno lengwa

na kulitungia sentensi sahihi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja katika vikundi.

• Masuala mtambuko anuwai kutokana na sentensi zinazoelekeza utoaji wa

maelezo kuhusu masuala hayo kama vile utunzaji wa mazingira, afya bora na

utunzaji wa wanyama.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

• Maadili mbalimbali yaliyolengwa katika sentensi kama vile upendo, uaminifu,

uzalendo, amani na umoja.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yana mada kuhusu

kanuni za saru.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji za huduma kwa jamii

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano yenye

kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

na kutoa mifano

ya aina ya

neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatoa mifano

ya baadhi ya

aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatoa mifano

ya baadhi ya

aina ya neno

lengwa kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu kutoa

mifano ya aina

ya neno lengwa.

Kutambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya aina

ya neno lengwa

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua aina

ya neno lengwa.

Kutumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatumia aina

ya neno lengwa

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatumia baadhi

ya aina ya neno

lengwa.

Mwanafunzi

anajaribu

kutumia aina ya

neno lengwa.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watambue aina ya neno lengwa kwa kutumia

breli au wasikilize wanafunzi wengine wakisoma huku wao wakitambua maneno

hayo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema watambue aina ya neno lengwa kwa kuandika

au kupigia mistari huku walio na uwezo wa kusema wakitamka kwa sauti. Wasio

na uwezo wa kusema pia wanaweza kushiriki kwa kuwapigia mako wanafunzi

wengine.

• Wanafunzi walio na uelewa wa juu zaidi wapewe shughuli zaidi ili kuwakimu.

Wanafunzi ambao wanachukua muda kuelewa wapewe nafasi au muda zaidi

kukamilisha shughuli zao.

Maelezo ya jumla

Viunganishi hutumika kuunganisha maneno au sentensi. Mada hii itamsaidia

mwanafunzi kuchagua viunganishi kwa usahihi katika mawasiliano yake ya kila siku.

Vihusishi ni maneno yanayoonyesha uhusiano uliopo baina ya mtu, kitu au nomino

na mahali. Hueleza au kuonyesha kitu kilipo huku kikilinganishwa na kingine. Mada

hii itawapa wanafunzi uelewa utakaowasaidia katika mawasiliano yao maishani.

Kipindi cha 1: Viunganishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 46)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kiunganishi.

b) Kutambua viunganishi kutoka katika kundi la maneno na sentensi.

Swali dadisi

Je, unajua maana ya kiunganishi? Unajua mifano gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kiunganishi ni neno linalotumiwa kuunganisha sentensi. Kwa wingi ni viunganishi.

Mifano ya viunganishi ni: na, kwa sababu, lakini, kuliko, pia na vinginevyo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 46, 2. Breli, 3. Jedwali la maneno,

4. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu atangulize somo kwa kuwaelekeza wanafunzi

wawili wasimame mbele ya darasa na wataje majina yao. Wanafunzi wengine watunge

sentensi moja wakilinganisha majina yao. Mifano ya sentensi tarajiwa:

1. Birgen na wafula wamesimama mbele ya darasa.

2. Birgen na Wafula ni wanafunzi.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi kutambua kuwa na ni kiunganishi.

Wanafunzi wawili, mmoja mrefu na mwingine mfupi wasimame mbele ya darasa.

Wanafunzi wengine watunge sentensi moja wakilinganisha kimo chao.

Mifano ya sentensi tarajiwa

1. Amina ni mrefu kuliko Mutua.

2. Mutua ni mfupi lakini Amina ni mrefu.

Wanafunzi watambue kuwa kuliko na lakini ni viunganishi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuunganisha sentensi mbilimbili zilizo katika

shughuli ya pili kitabuni mwao ili ziwe sentensi mojamoja. Mwanafunzi amwonyeshe

mwanafunzi mwenzake sentensi alizounganisha ili wazitathmini. Mwalimu awaeleze

wanafunzi kuwa maneno waliyotumia kuunganisha sentensi ni viunganishi. Wanafunzi

waeleze maana ya viunganishi.

Majibu tarajiwa:

1. Alilala kwa sababu alikuwa amechoka.

2. Msivute sigara wala kutumia dawa za kulevya.

3. Usile bila kunawa mikono.

4. Mama alienda sokoni lakini hakununua mboga.

Katika shughuli ya tatu, wanafunzi washirikiane katika vikundi kutambua viunganishi

kutoka kwenye jedwali lililo kitabuni mwao. Viunganishi hivyo ni: wala, bila, lakini,

ili, kisha, na, kwa sababu. Kila mwanafunzi atunge sentensi sahihi kwa kutumia

viunganishi walivyotambua kutoka kwa jedwali husika. Mwalimu atathmini sentensi

zitakazotungwa na mwanafunzi. Wanafunzi wanaweza kutathmini sentensi za wenzao

kwa maelekezo ya mwalimu.

Mwalimu atamatishe kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya kazi ya ziada.

Mwanafunzi amsimulie mlezi au mzazi wake kuhusu jinsi siku yake ilivyokuwa.

Ahakikishe anatumia viunganishi alivyojifunza darasani katika masimulizi yake.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kueleza maana ya kiunganishi.

2. Mwalimu atathmini utambuaji wa viunganishi kwa usahihi.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutunga sentensi sahihi kwa

kutumia viunganishi.

Kipindi cha 2: Viunganishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 48)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viunganishi kutoka katika orodha.

b) Kutumia viunganishi kwa usahihi katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unajua kazi ya viunganishi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anahitajika kumakinika katika utumiaji mzuri wa viunganishi katika

mawasiliano pamoja na utambuaji sahihi wa viunganishi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 48, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwaomba wanafunzi wataje baadhi ya viunganishi

walivyojifunza katika kipindi cha awali. Mwalimu pamoja na wanafunzi wengine

watathmini majibu yatakayotolewa.

Katika makundi ya wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya kwanza, mwalimu

awaelekeze wanafunzi watambue viunganishi kutoka kwa orodha ya maneno iliyo

kitabuni mwao. Viunganishi wanavyofaa kutambua ni: lakini, pia, na, ili, bila, kwa

sababu, wala, kisha. Mwalimu awaongoze wanafunzi kushirikiana katika kutunga

sentensi sahihi kwa kutumia viunganishi walivyotambua. Mwalimu akubali sentensi

zozote zilizo sahihi zilizotumia viunganishi walivyotambua.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutumia viunganishi

walivyotambua katika shughuli ya kwanza kutunga na kuandika kwenye tarakilishi

kifungu cha aya mbili. Wanafunzi watumie mtandao kuwatumia wanafunzi wenzao

pamoja na mwalimu vifungu vyao ili wavisome na kuvitathmini.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kuzingatia

maagizo waliyopewa kitabuni mwao. Kila mwanafunzi atunge kifungu cha aya

mbili akilinganisha sare za shule yake na sare za shule iliyo karibu nao. Mwanafunzi

ahakikishe anatumia viunganishi katika kifungu chake. Mwanafunzi azingatie rangi na

aina ya sare atakazolinganisha. Mwanafunzi awasomee wanafunzi wenzake darasani

kifungu chake ili wakitathmini. Pia, mwalimu atathmini kazi za wanafunzi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini utambuaji wa viunganishi kutoka kwa orodha ya maneno.

2. Mwalimu atathmini utumiaji sahihi wa viunganishi katika sentensi.

Aina za maneno

Kipindi cha 1: Vihusishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 49)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kihusishi ili kukibainisha.

b) Kutambua vihusishi kutoka katika kundi la maneno na sentensi.

Swali dadisi

Je, unajua maana ya kihusishi? Unajua mifano gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vihusishi ni aina ya maneno yanayoonyesha uhusiano uliopo baina ya vitu, watu na

mahali. Mifano ya vihusishi ni: mbele ya, karibu na, kando ya, ndani ya, nyuma ya na

juu ya.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 49, 2. Jedwali la maneno,

3. Breli, 4. Mti wa maneno, 5. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize somo kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya kwanza.

Awaelekeze wanafunzi. Mwanafunzi mmoja asimame mbele ya darasa huku wanafunzi

wengine wakitunga sentensi kuonyesha kitendo chake na mahali alipo.

Mfano:

Aoko amesimama mbele ya darasa.

Mwalimu ateue wanafunzi wengine wanne, mmoja asimame nyuma ya darasa,

mwingine nje ya darasa, mwingine aketi juu ya dawati, mwingine asimame karibu

na mwalimu. Wanafunzi wengine watunge sentensi kuonyesha mahali wanafunzi hao

walipo.

Mifano: 1. Kendi amesimama nyuma ya darasa. 2.Tuzo amesimama nje ya darasa.

3. Zawadi amesimama karibu na mwalimu. 4. Baku ameketi juu ya dawati.

Mwalimu anaweza kutumia vifaa vingine kama vile kitabu juu ya meza, kalamu

chini ya dawati na kadhalika kuwafundishia wanafunzi kuhusu vihusishi. Mwalimu

awaelekeze wanafunzi kujadiliana kuhusu maana ya vihusishi.

Katika vikundi, wanafunzi wajadili michoro katika shughuli ya pili kisha watunge

sentensi sahihi kuhusu michoro hiyo. Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na mahitaji yao. Mwalimu ahakikishe kila mwanafunzi anahusishwa

katika shughuli hii.

Majibu tarajiwa: 1. Watu wawili wanapumzika chini ya mti. 2. Maziwa yamo ndani ya

gilasi. 3. Mwalimu amesimama mbele ya darasa./Tarakilishi iko juu ya meza.

4. Gari limeegeshwa nyuma ya nyumba.

Mwalimu akubali sentensi zozote sahihi zilizo na vihusishi na zinazolingana na

michoro husika.

Wanafunzi washirikiane katika vikundi kutambua vihusishi katika shughuli ya tatu

kutoka kwa maneno waliyopewa. Baada ya kutambua vihusishi hivyo, wavitumie

kutunga sentensi sahihi. Mwalimu ayakubali majibu yoyote sahihi.

Wanafunzi wafanye kazi ya ziada baadaye. Mwanafunzi aandike vitu vitano ambavyo

hupatikana nje ya darasa lao, nje ya nyumba yao, ndani ya darasa lao na ndani ya

nyumba yao. Awasomee wenzake darasani atakayoandika katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kueleza maana ya kihusishi.

2. Mwalimu atathmini utambuaji wa vihusishi kutoka katika orodha na sentensi.

Kipindi cha 2: Vihusishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 51)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia vihusishi katika sentensi kwa usahihi.

b) Kufahamu matumizi ya vihusishi katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, kazi ya vihusishi ni gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Katika kipindi hiki, inachukuliwa kwamba mwanafunzi ameshapata uwezo wa

kutambua vihusishi. Basi, mwanafunzi anatakiwa kufurahia matumizi ya vihusishi

katika mawasiliano. Jambo hili litaakiwa kwa kuhakikisha utunzi sahihi wa sentensi

kwa kutumia vihusishi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Tarakilishi, 2. Mti wa maneno, 3. Breli,

4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 51.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika vikundi, mwalimu awape wanafunzi fursa ya kutambua vihusishi mbalimbali

kutoka kwenye mti wa maneno ulio katika shughuli ya kwanza. Mwalimu awagawe

wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao darasani.

Kila mwanafunzi atunge sentensi sahihi na kuziandika katika daari lake akitumia

vihusishi walivyotambua kutoka kwenye mti maneno. Baada ya utunzi wao, wanafunzi

wabadilishane madaari yao ili wazitathmini sentensi zao na kuziboresha.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi wakiwa katika vikundi

waandike aya moja kuhusu darasa lao kwenye tarakilishi huku wakitumia vihusishi

mbalimbali. Vihusishi watakavyotumia vionyeshwe kwa rangi iliyokolezwa.

Wanafunzi wahifadhi vifungu vyao kwenye faili kisha wavisambaze kwa wanafunzi

wenzao na mwalimu mtandaoni ili wavisome na kuvitathmini.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya kazi ya ziada

baadaye. Mwanafunzi amshirikishe mlezi au mzazi wake kuifanya kazi hiyo. Mlezi

au mzazi amtajie mwanafunzi vihusishi mbalimbali katika lugha yake ya kwanza.

Washirikiane kuvitafsiri vihusishi hivyo kwa Kiswahili. Iwapo lugha ya kwanza ya

mlezi au mzazi ni Kiswahili, basi amtajie mwanafunzi vihusishi kwa Kiswahili kisha

wavitafsiri kwa Kiingereza. Mwalimu ajitahidi kufahamu baadhi ya vihusishi katika

lugha tofauti tofauti za kwanza za wanafunzi ili kuwachangamsha wanafunzi darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutumia vihusishi kwa usahihi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutumia tarakilishi kuandika

aya yenye vihusishi.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kushirikiana na wanafunzi

wengine katika vikundi.

4. Mwalimu atathmini sentensi zitakazotungwa na mwanafunzi.

Aina za maneno

Kipindi cha 1: Vihisishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 52)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya vihisishi ili kuvibainisha.

b) Kutambua vihisishi katika orodha ya maneno na sentensi.

Swali dadisi

Je, unajua maana ya kihisishi? Unajua mifano gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vihisishi ni maneno yanayoonyesha hisia tofauti tofauti kama vile furaha, huzuni,

hasira, mshangao.

Maneno hayo huwekewa alama ya hisi (!).

• Vihisishi vya furaha ni kama vile: Huree!, Oyee!.

• Vihisishi vya huzuni ni kama vile: Jamani!, Mama ee!, Pole!.

• Vihisishi vya mshangao ni kama vile: Kumbe!, Salaalee!, Lo!.

• Vihisishi vya kukubali/kuitikia ni kama vile: Naam! Aha!.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi kutamka vihisishi mbalimbali kwa usahihi na kwa

kiimbo kinachofaa.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 52, 2. Tarakilishi,

3. Mchoro wenye vihisishi mbalimbali, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Awagawe wanafunzi

katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi wajadiliane kuhusu

maswali waliyopewa kitabuni mwao. Mwalimu akubali majibu ya wanafunzi kulingana

na maswali waliyoulizwa. Wanafunzi wanaweza kutaja hisia zao kwa lugha zao za

kwanza au Kiingereza. Mwalimu anaweza pia kubuni tukio la kufurahisha darasani

kama vile kuwazawidi wanafunzi au tukio la kushangaza kama vile kuwaambia

kwamba mwalimu mkali kabisa shuleni ndiye atakayekuwa akiwafunza Kiswahili.

Sikiliza maneno yao ya furaha na mshangao. Mwalimu anaweza kuwaeleza wanafunzi

maana ya hisia kutoka kwenye kamusi.

Katika vikundi vyao, wanafunzi wajadili hisia za watu walio katika michoro iliyo

kitabuni mwao katika shughuli ya pili. Michoro hiyo inaonyesha hisia za huzuni,

mshangao na furaha. Wanafunzi watunge sentensi sahihi kwa kila mchoro ili

kuonyesha hisia mbalimbali. Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanatumia vihisishi

katika sentensi zao.

Mwalimu awape wanafunzi maelezo kamili kuhusu vihisishi huku akiwapa mifano.

Awaelekeze wanafunzi kujadiliana kuhusu maana ya vihisishi.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika mchezo wa kuchopoa kadi za maneno

kutoka kikapuni katika shughuli ya tatu. Mchezo huu ni wa kuwawezesha wanafunzi

watambue vihisishi kutoka kwa kundi la maneno mbalimbali. Mwanafunzi mmoja

achopoe kadi kutoka kikapuni huku wengine wakitambua na kusoma kihisishi

kilichoandikwa kwenye kadi hiyo. Wanafunzi watunge sentensi sahihi kwa kutumia

vihisishi mbalimbali watakavyotambua kutoka kwa kadi zilizo kikapuni.

Kwa kutumia tarakilishi, wanafunzi katika vikundi vyao waziandike sentensi

walizotunga huku wakionyesha vihisishi kwa italiki. Wanafunzi wapangwe katika

vikundi kulingana na idadi yao darasani na tarakilishi zilizopo. Wanafunzi watumie

mtandao kuzituma kazi zao kwa wanafunzi wenzao pamoja na mwalimu ili

wazitathmini na kuzisahihisha.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kuwaagiza wanafunzi wafanye kazi ya ziada.

Mwanafunzi amwulize mzazi au mlezi wake iwapo amewahi kufurahi, kushangaa au

kukasirika. Mzazi au mlezi amweleze sababu ya kupatwa na hisia hizo.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kueleza maana ya vihisishi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua vihisishi katika

orodha na sentensi.

Kipindi cha 2: Vihisishi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 53)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia vihisishi kwa usahihi katika sentensi.

b) Kufahamu matumizi ya vihisishi katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, kazi ya vihisishi ni gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Utunzi wa sentensi kwa kutumia vihisishi sharti ufanywe kwa umakinifu zaidi ili hisia

zinazotolewa ziambatane na ujumbe uliomo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 53, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize somo kwa kuwapa wanafunzi wawili wawili nafasi washiriki

katika shughuli ya kwanza kwa kutaja vihisishi vya:

1. Furaha, kama vile: Huree!, 2. Mshangao, kama vile: Lo!, Salaale!

3. Huzuni, kama vile: Jamani!, Pole!

Kila mwanafunzi atunge sentensi sahihi kwa kutumia vihisishi walivyotaja. Aandike

sentensi atakazotunga katika daari lake.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi na mahitaji yao. Wanafunzi watambue vihisishi kutoka kwenye mstatili wenye

maneno ulio kitabuni mwao. Vihisishi wanavyofaa kutambua ni: Naam!, Kumbe!,

Salaale!, Jamani!, Aha!, Ala!, Oyee!, Pole!

Wanafunzi watunge sentensi sahihi kwa kutumia vihisishi walivyovitambua kutoka

kwenye mstatili waliopewa. Mwalimu atathmini na kukubali sentensi sahihi. Wanafunzi

katika vikundi vingine wanaweza kusahihisha sentensi za wanafunzi wa vikundi

vingine.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya kazi ya ziada.

Mwanafunzi amwombe mzazi au mlezi wake amtajie vihisishi katika lugha yake ya

kwanza. Wavitafsiri vihisishi hivyo kwa Kiswahili. Mwanafunzi anaweza kuwaeleza

wenzake darasani ili kuwachangamsha na wajifunze. Mwalimu afahamu vihisishi

katika lugha za kwanza mbalimbali ili kuwachangamsha wanafunzi darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini matumizi sahihi ya vihisishi katika sentensi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kushirikiana na wengine katika

vikundi.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini vitendawili ambavyo mwanafunzi atatunga. Sharti vitendawili

hivyo viwe sahihi na vihusishe sauti zozote radidi. Urudiaji wa sauti uwepo. Mifano:

a) Pita huku nami nipite huko tukutane (jibu ni mshipi). Katika kitendawili hiki

sauti /p/, /t/ na /k/ zimerudiwa.

b) Anachora kitu asichokijua (jibu ni konokono). Katika kitendawili hiki sauti

/ch/ na /k/ zimerudiwa.

2. Mwalimu ahakikishe kuwa mwanafunzi anataja mavazi yanayovaliwa na Waislamu,

kwa mfano: buibui, kanzu, hijabu n.k.

3. Mwalimu atathmini aya atakayotunga mwanafunzi. Sharti aya hiyo ihusu umuhimu

wa mavazi kwa binadamu. Baadhi ya manufaa ya mavazi ni: kuzuia baridi, kusitiri

uchi, kuzuia kuchomwa na jua kali, kuzuia uchafu mwilini n.k.

4. Mwalimu atathmini aya atakayotumiwa na mwanafunzi mtandaoni. Aya hiyo ihusu

umuhimu wa mavazi kwa binadamu. Sharti sentensi katika aya hiyo ziwe sahihi

kisaru.

5. Mwalimu atathmini michoro itakayochorwa na mwanafunzi pamoja na rangi

atakazotumia. Michoro hiyo iwe ya mavazi yoyote.

6. Mwanafunzi ataje sehemu zozote nne za tarakilishi. Kisha aeleze matumizi ya

sehemu hizo. Mifano:

a) Kiwambo (kioo kwenye tarakilishi ambapo data na picha huonyeshwa),

b) Kipanya (hutumiwa kuonyeshea data kwenye kiwambo),

ch) Bodidota (kifaa cha kuingizia data kwenye tarakilishi),

d) Kitufe (kifaa cha maelekezo kwenye bodidota) n.k.

7. Mtoto amevalishwa sweta kwa sababu kuna baridi.

8. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Sharti sentensi hizo

ziwe sahihi kisaru. Pia, zihusishe vihusishi mbalimbali. Mifano:

a) Mwalimu amesimama mbele ya wanafunzi. ch) Mpira uko juu ya meza.

b) Ng’ombe anakula nyasi nyuma ya nyumba.

9. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anataja vihisishi vya mshangao kama vile Ala!,

Mama ee!, Lo! n.k. Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanatunga sentensi sahihi kwa

kutumia vihisishi walivyotaja. Mifano:

a) Ala! Umeweza kuubeba mzigo huo peke yako.

b) Mama ee! Panya ametafuna pesa zangu.

ch) Lo! Mbwa wetu amekufa.

10. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kuhusu aina ya mavazi yanayovaliwa

na watu wa jamii yake. Pia, mwanafunzi ataje rangi ya mavazi yanayopendelewa na

watu wa jamii yake.

DIRA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 56)

A. KusikilizanaKuzungumza:Heshima,adabunavyeo

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno ya upole yanayotumiwa katika mawasiliano.

b) Kutumia maneno ya upole katika mawasiliano.

ch) Kutathmini matumizi ya maneno ya upole katika mawasiliano.

Swali dadisi

Ni maneno gani yanayotumiwa kuonyesha upole katika mazungumzo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanapojadiliana na kuigiza

katika vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vyombo vya kidijitali

katika ujifunzaji.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa kijamii katika kujadiliana kwenye vikundi.

• Stadi za maisha - anapotumia maneno ya upole.

Uhusiano na maadili

• Heshima - mwanafunzi anapotumia maneno ya upole.

• Upendo - mwanafunzi anapoonyesha upendo kwa kushirikiana na wenzake

katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza, Lugha za kiasili na Somo la Dini - lugha ya upole hufunzwa katika

masomo haya.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake kuhusu matumizi ya maneno ya upole katika

mahusiano yao.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuyatambua

maneno ya

upole na

kuyatumia

ipasavyo.

Mwanafunzi

anayatambua

maneno ya

upole na

kuyatumia

ipasavyo kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anayatambua

maneno ya

upole na

kuyatumia

ipasavyo.

Mwanafunzi

anayatambua

baadhi ya

maneno ya

upole na

kuyatumia

ipasavyo.

Mwanafunzi

anajaribu

kuyatambua

maneno ya

upole.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, wayasome maneno ya upole ubaoni kisha

watambue matumizi yake.

• Wanafunzi walio na changamoto za kuona (wasioona kabisa) watumie breli kutambua

maneno ya upole. Wale wasioona mbali wakae karibu na ubao na wasioona karibu

wakae mbali na ubao. Wanafunzi wanaochukua muda zaidi kuelewa wapewe muda

zaidi. Wanafunzi wanaoelewa kwa wepesi wapewe mazoezi zaidi ili kuwaimarisha.

Maelezo ya jumla

Mada hii inashughulikia maneno ya heshima yanayofaa kutumiwa katika mawasiliano

ya kila siku. Maneno haya yatamwezesha mwanafunzi kuwasiliana na wanafunzi

wenzake pamoja na wakuu wake kwa upole ili kukuza upendo, heshima na ushirikiano.

Kipindi cha 1: Maneno ya upole

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 56)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno ya upole yanayotumiwa katika mawasiliano.

b) Kutumia maneno ya upole katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unayajua maneno yapi yanayotumiwa kuonyesha upole katika mazungumzo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Maneno yenye upole hupunguza ukali wa hisia katika mawasiliano. Mwanafunzi

anapotambua na kuyatumia maneno haya huwa mwadilifu maishani. Ni vyema

mwalimu awatie moyo wanafunzi wazoee kutumia maneno ya upole maishani.

Mwalimu ajaribu pia kuwa na nyenzo zifaazo ili kufanikisha ufunzaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 56, 2. Video ya mazungumzo,

3. Breli, 4. Mchoro wenye maneno ya vyeo mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya shughuli ya

kwanza kwa kujadili maswali waliyopewa kitabuni mwao. Wanafunzi wataje maneno

ya upole wanayotumia kuwaomba wenzao vitu, kubisha mlango, kuomba msamaha

na kuwashukuru watu wakiwarekebisha. Mwalimu awaongoze wanafunzi kutambua

maneno mbalimbali ya upole. Awashirikishe kujua maana na matumizi ya maneno ya

upole watakayotaja. Vilevile, awaongoze kuyatumia maneno hayo katika mazungumzo.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili vitendo ambavyo

vinaendelea katika michoro waliyopewa kitabuni mwao. Awaongoze wanafunzi

kujadili maneno yanayotumiwa na watu katika michoro husika. Mwalimu awaeleze

umuhimu wa kuyatumia maneno ya upole katika mazungumzo.

Majibu tarajiwa ya michoro: a) Asante kwa matunda. b) Pole kwa kuumia. ch) Hodi

huku? Karibu. d) Tafadhali mwalimu naomba ruhusa ya kwenda msalani.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya tatu. Wanafunzi watumie maneno

ya upole badala ya maneno yaliyopigiwa mistari katika sentensi walizopewa kitabuni

mwao. Mwalimu awaongoze wanafunzi kusahihisha sentensi watakazoandika

darasani. Wanafunzi waliokosea wasahihishwe.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya nne kwa kuwaonyesha video

ya mazungumzo yaliyotumia maneno ya upole. Wanafunzi watazame na kusikiliza

video hiyo kwa makini. Baadaye, watambue na kujadiliana kuhusu maneno ya upole

yaliyotumiwa katika video hiyo. Mwalimu ahakikishe kuwa ameandaa video ya

mazungumzo yenye maneno ya upole na heshima kabla ya kipindi hiki.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

ajadiliane na mzazi au mlezi wake kuhusu umuhimu wa kutumia maneno ya upole

katika mazungumzo. Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani kuhusu waliyojadili na

mzazi au mlezi wake.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada:

1. Kuonyesha heshima, 2. Kukuza maadili maishani,

3. Kuimarisha uhusiano, 4. Kuonyesha unyenyekevu.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua maneno ya upole.

2. Mwalimu atathmini uwezo wake wa kuyatumia maneno ya upole katika

mawasiliano.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kujadiliana na wenzao katika

kikundi wakitumia maneno ya upole.

Kipindi cha 2: Maneno ya upole

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 58)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutathmini matumizi ya maneno ya upole katika mawasiliano.

b) Kutumia maneno ya upole katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unaweza kutumia maneno ya upole kwa usahihi katika mawasiliano na wenzako?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awachochee wanafunzi kujikumbusha baadhi ya maneno ya upole

waliyosoma katika kipindi kilichopita. Awaeleze wanafunzi kuwa maneno ya upole

yana umuhimu katika mawasiliano. Pia, awakumbushe kuwa kuna watu wenye vyeo

tofauti shuleni mwao wanaofaa kuheshimiwa. Kwa mfano: mwalimu mkuu, kiranja wa

darasa, kinara wa chama cha Kiswahili n.k. Watu hawa wana mamlaka.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 58, 2. Sufuria yenye kadi za maneno,

3. Chati yenye maneno ya upole, 4. Breli, 5. Kamusi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu atangulize kipindi kwa kuwauliza wanafunzi

wataje mifano ya maneno ya upole waliyosoma katika kipindi kilichotangulia.

Mwalimu awaongoze kujadili maneno ya upole yaliyoandikwa kwenye chati

atakayowapa katika vikundi. Wanafunzi katika vikundi vyao wajadiliane kuhusu

maana na matumizi ya maneno yaliyo kwenye chati hiyo.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kuigiza mazungumzo yaliyo katika shughuli ya pili

wakiwa wawili wawili. Awaongoze wanafunzi kueleza maana ya maneno yaliyoandikwa

kwa rangi iliyokolezwa.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya tatu. Wajadili kuhusu kadi

za maneno zilizo kwenye mchoro wa sufuria vitabuni mwao. Wanafunzi wajadiliane

kuhusu watu walio na vyeo mbalimbali shuleni kwao. Wayataje majina halisi ya watu

hao katika shule yao wakianza na kiranja wa darasa lao. Mwanafunzi aliye na cheo

chochote shuleni awaeleze wenzake majukumu yake.

Mifano ya majibu tarajiwa:

1. Mwalimu mkuu - huongoza walimu na wanafunzi shuleni.

2. Mwalimu wa zamu - huhakikisha kuwa ratiba ya shuleni imefuatwa ipasavyo.

3. Kiranja wa darasa - hudumisha nidhamu darasani.

Mwalimu akubali majibu yoyote yaliyo sahihi na yanayoeleza majukumu ya watu

wenye vyeo mbalimbali shuleni. Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa watu wenye vyeo

mbalimbali wanafaa kuheshimiwa.

Mwisho, mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

ajadiliane na mzazi au mlezi wake kuhusu umuhimu wa kutumia msala, umuhimu wa

kutumia maneno ya upole anapoomba kitu na umuhimu wa kula vyakula sa.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada: a) Kuzuia magonjwa/kutunza mazingira.

b) Kuboresha uhusiano/kuonyesha heshima. ch) Kuwa na afya njema/kujikinga dhidi

ya maradhi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuyatumia maneno ya upole

katika mawasiliano.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi ana ukakamavu wa kuigiza

mazungumzo yenye maneno ya upole.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anafahamu majukumu ya watu wenye

vyeo mbalimbali shuleni mwao. Ayataje majina yao halisi.

B. Kusoma: Kusoma kwa mapana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma.

b) Kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya

kidijitali.

ch) Kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye

mada lengwa.

d) Kutumia vyombo vya kidijitali kwa urahisi kupata matini yanayolengwa.

e) Kuchangamkia matumizi ya vifaa vya kidijitali katika kutafuta na kusoma

ujumbe ili kuimarisha maarifa yake.

Maswali dadisi

1. Je, ni hatua zipi za kiusalama unazofaa kuzingatia unapotumia mtandao?

2. Je, utafanya nini ili kupata matini ya kusoma mtandaoni?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa vifaa vya kiteknolojia vinapotumika katika

kusakura na kusoma.

• Hamu ya kujifunza - unakuzwa mwanafunzi anapotafuta matini ya kusoma

kwenye tarakilishi na mitandaoni.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha - ujuzi wa kidijitali na usalama mitandaoni.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - katika utunzaji wa vifaa vya kidijitali na kuzingatia mitandao

salama.

Uhusiano wa masomo na mengine

• Masomo yote kwa vile yanatakiwa kuzingatia ujuzi wa kidijitali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awafahamishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu usalama

mitandaoni na manufaa ya ujuzi wa kidijitali. Maarifa haya yataimarisha usomaji na

kupata maarifa yanayohusu nyanja mbalimbali.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua na

kuzingatia hatua

za kiusalama

mtandaoni,

kutambua tovuti

salama zenye

habari lengwa,

kutafuta matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na kunakili

maneno na

habari muhimu

alizosoma.

Mwanafunzi

anatambua na

kuzingatia hatua

za kiusalama

mtandaoni,

anatambua

tovuti salama

zenye habari

lengwa,

anatafuta matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na ananakili

maneno na

habari muhimu

alizosoma kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua na

kuzingatia hatua

za kiusalama

mtandaoni,

anatambua

tovuti salama

zenye habari

lengwa,

anatafuta matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na ananakili

maneno na

habari muhimu

alizosoma.

Mwanafunzi

anatambua

na kuzingatia

baadhi ya hatua

za kiusalama

mtandaoni na

anatafuta matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na kunakili

aliyoyasoma.

Mwanafunzi

anatafuta baadhi

ya matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na kujaribu

kuyasoma bila

kuzingatia hatua

za kiusalama.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka waongezwe mazoezi zaidi. Wanafunzi

wanaoelewa polepole wasaidiwe na wanafunzi wenzao wanaoelewa kwa wepesi.

Pia, wanafunzi hawa waongezwe muda zaidi. Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona

wanaweza kutumia tarakilishi za breli kusoma.

Maelezo ya jumla

Mada hii itamwezesha mwanafunzi kujua namna ya kujikinga na hatari za mtandaoni.

Atafahamu hatua za kiusalama anaposakura tovuti mbalimbali. Vilevile, atakuwa na

uwezo wa kutafuta maana ya maneno mtandaoni.

Kipindi cha 1: Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma.

b) Kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya

kidijitali.

Maswali dadisi

1. Je, unafahamu kuwasha na kuzima tarakilishi?

2. Je, unafahamu kufungua faili ya kusoma kwenye tarakilishi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ajiandae vyema kabla ya kipindi hiki kwa kuwa na vifaa halisi vya kidijitali.

Iwapo vifaa hivyo havitoshi, mwalimu anaweza kuwaomba walimu wenzake tarakilishi

zao au hata rununu zao. Mwalimu awape wanafunzi maelekezo wanapotumia vifaa

hivi kwa usalama wao na wa vifaa vyenyewe. Awaeleze namna ya kuvitunza vifaa

walivyopewa ili visiharibike. Hii itapunguza gharama ya kuvikarabati au kununua

vingine.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 60, 2. Rununu,

3. Tarakilishi, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wafanye shughuli ya kwanza.

Wanafunzi watazame michoro ya vifaa vya kidijitali vilivyo kitabuni mwao. Wanafunzi

wataje majina ya vifaa hivyo. Waeleze iwapo wamewahi kuviona na kuvitumia vifaa

hivyo. Waelezane walivitumia kusoma matini kuhusu nini. Pia, wanafunzi wajadili

vitendo katika mchoro d. Iwapo mwalimu atakuwa na vifaa hivyo halisi darasani,

wanafunzi wavitazame. Mwalimu awaruhusu waviguse ila kwa uangalifu.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi yao na tarakilishi zilizopo. Awaelekeze wanafunzi kuwasha na kuzima tarakilishi.

Awaongoze katika kutafuta mtandaoni matini kuhusu usalama wa watoto. Matini hiyo

iwe salama kwa kusoma na iwe ya kiwango chao. Awaongoze katika vikundi vyao

wasome matini hiyo kisha waandike muhtasari wa matini hiyo. Wahifadhi kazi zao

katika faili kwa jina la mmoja wao kisha wawatumie wenzao katika vikundi vingine

pamoja na mwalimu mtandaoni ili wazisome na kuzitathmini.

Hatimaye, mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

amwombe mzazi au mlezi wake amweleze kuhusu matini zilizo salama kusoma

mtandaoni. Mwanafunzi anaweza kutumia tarakilishi au rununu.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vifaa vya kidijitali.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuwasha na kuzima tarakilishi.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kufungua faili lengwa bila

tatizo kisha kutambua jina la faili hiyo.

Kipindi cha 2: Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 61)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye

mada lengwa.

b) Kutumia vyombo vya kidijitali kwa urahisi kupata matini yanayolengwa.

ch) Kuchangamkia matumizi ya vifaa vya kidijitali katika kutafuta na kusoma

ujumbe ili kuimarisha maarifa yake.

Maswali dadisi

1. Ni hatua zipi za kiusalama unazofaa kuzingatia unapotumia mtandao?

2. Utafanya nini ili kupata matini ya kusoma mtandaoni?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Vyombo vya kidijitali vinaweza kuwa na manufaa au madhara kwa watoto. Iwapo

mwanafunzi anasoma matini mtandaoni ni vyema mwalimu amhamasishe kusoma

matini zilizo salama.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 61, 2. Dira,

3. Tarakilishi, 4. Rununu, 5. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ufunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Wanafunzi wajadiliane

kuhusu visa vya utapeli kwa kujibu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Mwalimu

awahimize wanafunzi kuwa waangalifu wanapokumbana na watu wasiowajua njiani,

kwenye rununu au hata mtandaoni.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili. Wanafunzi wajadiliane

kuhusu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Wajadili umuhimu wa kutoa habari kwa

mwalimu, mlezi, mzazi au mtu yeyote mkuu kila wanapokumbana na hali isiyo salama.

Umuhimu huo ni kama vile: ili kupata usalama, kuwazuia wengine kupatwa na hatari

hiyo n.k. Pia, wanafunzi wajadiliane kuhusu upande jua linakotua. Waelezane katika

vikundi vyao kuhusu njia za kufuata kutoka nyumbani kwao hadi shuleni na kutoka

shuleni hadi kwenye hospitali iliyo karibu na shule yao.

Katika shughuli ya tatu, wanafunzi katika vikundi vyao wajadiliane kuhusu mchoro

wa dira ulio kitabuni mwao. Wataje pande za dira zilizoonyeshwa kwa nambari.

Mwalimu anaweza kubeba dira halisi darasani na wanafunzi wakaiona na hata

kuigusa.

Majibu tarajiwa ni: 1. Kaskazini 2. Kaskazini Mashariki 3. Mashariki 4. Kusini

Mashariki 5. Kusini 6. Kusini Magharibi 7. Magharibi 8. Kaskazini Magharibi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi amwandikie

shangazi yake maelekezo ya kutoka nyumbani kwake hadi nyumbani kwao. Mwanafunzi

ayatume maelekezo hayo kwa mwalimu wake ili ayatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kusakura matini kwenye

tovuti salama na kupata vifungu salama vya kusoma vya kiwango chake.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutumia vyombo vya kidijitali

kupata matini salama.

3. Mwalimu atathmini uchoraji wa dira wa mwanafunzi na kuonyesha pande zake

nane.

CH. Kuandika:Kuandikabarua

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua barua ya kiraki kwa kuzingatia muundo wake.

b) Kuandika barua ya kiraki inayozingatia mada kwa kufuata kanuni zifaazo.

ch) Kujadili umuhimu wa barua ya kiraki katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, unazingatia nini ili kuandika barua nzuri ya kiraki?

2. Barua za kiraki zinashughulikia masuala gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea vielelezo vya barua za kiraki.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika barua za kiraki.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza, Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia uandishi wa barua.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kuendeleza mawasiliano na wenzake pamoja na wazazi kwa kutumia barua za kiraki.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika barua ya

kiraki kwa

kuzingatia

muundo,

mtindo, ujumbe,

mpangilio mzuri

wa mawazo na

lugha ya kuvutia.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

muundo,

mtindo, ujumbe,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kuvutia.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

muundo, mtindo,

ujumbe na

mpangilio

mzuri wa

mawazo.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

muundo,

mtindo na

ujumbe.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika

barua ya

kiraki.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie breli kusoma. Wanafunzi wenye

ulemavu kama vile vikono watumie sehemu za mwili walizozoea kutumia kuandika

insha. Wanafunzi wanaochukua muda zaidi kuelewa wapewe mazoezi zaidi ili

wajifunze kutokana nayo. Kwa upande mwingine, wanafunzi wanaoelewa kwa

haraka wapewe kazi za ziada na waruhusiwe kuwasaidia wenzao.

Maelezo ya jumla

Mada hii itamwezesha mwanafunzi kutumia barua ya kiraki katika mawasiliano.

Atakapoandika atakuza ubunifu katika mawasiliano. Hivyo basi, mwalimu ahakikishe

kuwa kila mwanafunzi anapata uwezo wa kuandika.

Kipindi cha 1: Barua ya kiraki

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua barua ya kiraki kwa kuzingatia mada kwa kufuata kanuni zifaazo.

b) Kuandika barua ya kiraki inayozingatia mada kwa kufuata kanuni zifaazo.

Maswali dadisi

1. Je, umewahi kuandika barua? Ilihusu nini?

2. Je, unazingatia nini ili kuandika barua nzuri ya kiraki?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu anaweza kubeba bahasha zilizo na barua zozote. Awaeleze wanafunzi

kuwa watu walizoea kutumiana barua kabla vifaa vya kidijitali kugunduliwa. Barua

zilitumiwa kupasha ujumbe. Pia, mwalimu anaweza kutafuta picha ya chumba cha

posta na kuwaonyesha wanafunzi darasani pamoja na kuwaeleza umuhimu wake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 63, 2. Picha ya posta,

3. Bahasha, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza. Wanafunzi wakiwa wawili

wawili wajadiliane maswali waliyopewa kitabuni mwao. Wataje maraki zao, shule

wanakosomea kisha waeleze namna wao huwasiliana. Mwalimu akubali majibu yoyote

sahihi yanayolingana na njia mbalimbali za mawasiliano.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili. Awagawe wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi wajadili kuhusu michoro iliyo

kitabuni mwao. Wanafunzi waeleze umuhimu wa bahasha kama vile kuweka barua ili

kuituma. Wanafunzi wafahamu kuwa watu huweza kutuma barua kupitia posta au njia

nyingine. Wanafunzi wafahamu kuwa ulemavu sio kutoweza.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma na kujadili kielelezo

cha barua ya kiraki kilicho kitabuni mwao. Awaeleze kuhusu muundo wa barua

ya kiraki. Sharti barua ya kiraki iwe na: anwani, utangulizi, kiwiliwili, mwisho na

maagano.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi amwombe

mzazi au mlezi wake iwapo ana barua yoyote aliyowahi kuandika au kuandikiwa

amwonyeshe. Mwanafunzi aichunguze barua hiyo ili kubaini iwapo iliandikwa kwa

kuzingatia muundo wa barua ya kiraki.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua barua ya kiraki.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi ana uwezo wa kueleza muundo wa

barua ya kiraki.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi ana uwezo wa kusoma barua ya kiraki.

Kipindi cha 2: Barua ya kiraki

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 65)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

1. Kujadili umuhimu wa barua ya kiraki katika mawasiliano.

2. Kufahamu utunzi wa barua ya kiraki katika mawasiliano.

Swali dadisi

Barua za kiraki zinashughulikia masuala gani na zina umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaongoze wanafunzi kukumbuka muundo wa barua ya kiraki kisha

katika vikundi wajadiliane. Awafahamishe kuwa katika uandishi, alama za uakishaji

huzingatiwa pamoja na lugha sahihi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 65, 2. Bahasha,

3. Tarakilishi, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwakumbusha wanafunzi kuhusu muundo wa

barua ya kiraki.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na mahitaji yao. Mwalimu awaongoze wanafunzi kuvitaja vidokezo vya

kuandikia barua ya kiraki kwa mlezi au mzazi wa mmoja wao kuhusu usalama

shuleni kwao. Wanafunzi waandike vidokezo hivyo katika madaari yao. Awaelekeze

wanafunzi jinsi ya kuvitumia vidokezo hivyo katika kuandika insha ya barua ya

kirafiki. Mmoja wao awasomee wenzake barua waliyoandika ili waitathmini.

Wanafunzi wajadiliane kuhusu umuhimu wa kuandika barua ya kiraki. Kwa mfano,

kupasha ujumbe, kujuliana hali na kukuza stadi za uandishi na ubunifu.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi katika shughuli ya pili aandike barua kwenye

tarakilishi kwa raki yake akimweleza kuhusu matumizi ya dira. Mwanafunzi atumie

mtandao kuituma barua hiyo kwa mwalimu na wanafunzi wenzake ili waisome na

kuisahihisha.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike barua

kwa raki yake akimwalika ahudhurie sherehe ya siku ya kuzaliwa kwake. Mwalimu

atathmini barua ambazo wanafunzi wataandika. Mwalimu akubali barua zote

watakazoandika wanafunzi kisha azisome na kubandika ukutani zilizo bora.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ana uwezo wa kuandika vidokezo vya

kumwongoza anapoandika insha ya barua ya kiraki.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuandika barua ya kiraki

mtandaoni na kuisambaza kwa wenzake.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuushirikisha msamiati wa

mada lengwa (dira) katika uandishi wake.

D. Saru:Ngelizanomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 66)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ngeli za nomino ili kuzibainisha.

b) Kutambua nomino katika ngeli ya A-WA.

ch) Kuandika nomino za ngeli ya A-WA.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya A-WA katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Nomino zinazorejelea viumbe hai ni zipi?

2. Nomino zinazorejelea viumbe hai hutumiwa vipi katika sentensi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga mafungu ya maneno.

• Kufikiri kwa kina - kunakuzwa mwanafunzi anapowaza kwa kina kuhusu

atakachoandika.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa tarakilishi inapotumika kutambua nomino na

mafungu ya maneno.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano - unakuzwa kupitia kazi za vikundi.

• Stadi za maisha - zinakuzwa mwanafunzi apojifanyia kazi darasani.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - kutunza vipakatalishi anavyotumia.

• Uzalendo - kufanya kazi na wengine kwenye vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hufundisha mada ya saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kutumia lugha sanifu miongoni mwa wenzake shuleni na nyumbani kama kielelezo

cha kuzingatia Kiswahili sanifu.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya A-WA na

kuzitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi yenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya A-WA na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi yenye

maana kwa

usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya A-WA na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi yenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa baadhi

ya nomino

katika ngeli

ya A-WA na

kutumia baadhi

ya nomino

hizo kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

umoja na wingi

wa maneno na

sentensi katika

ngeli ya A-WA.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia washughulikiwe vilivyo. Mwalimu anaweza

kuwaandikia nomino ubaoni au kuandaa video ya kuonyesha nomino mbalimbali za

viumbe hai ili watazame. Wanafunzi wenye matatizo ya kuona wanaweza kutumia

tarakilishi za breli katika kusoma na kuandika. Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka

wapewe mazoezi zaidi. Wanafunzi wasioona mbali waketi karibu na ubao. Wanafunzi

wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi na wasaidiwe.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awafahamishe wanafunzi kuwa mada hii inahusu ngeli ya A-WA. Ngeli

hii inahusisha viumbe wote wenye uhai yaani: binadamu, wanyama, ndege, wadudu,

malaika, samaki, Mungu na hata shetani. Huitwa ngeli ya A-WA kwani kiambishi ngeli

katika umoja ni a- na katika wingi ni wa-. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutunga

sentensi sahihi kwa kutumia nomino za ngeli ya A-WA katika umoja na wingi.

Kipindi cha 1: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya A-WA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 66)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Aeleze maana ya ngeli za nomino.

b) Aweze kutambua nomino katika ngeli ya A-WA.

ch) Aweze kuandika nomino za ngeli za A-WA katika umoja na wingi.

Swali dadisi

Nomino zinazorejelea viumbe hai ni zipi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa ngeli ni kundi la maneno. Awaeleze kuwa viumbe

wote wenye uhai huwa katika ngeli ya A-WA. Anaweza kuwapeleka wanafunzi nje ya

darasa wakatazame viumbe hai wanaopatikana shuleni kwao au karibu na shule yao.

Mifano: watu mbalimbali, mifugo, ndege na wadudu.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 66,

2. Chati yenye picha za watu, wanyama na wadudu,

3. Tarakilishi, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu atangulize kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi

kutazama na kujadili michoro iliyo kitabuni mwao. Awaongoze kutaja nomino zilizo

katika ngeli ya A-WA za watu, wanyama, ndege na wadudu. Mwalimu awaelekeze

wanafunzi kujadiliana kuhusu maana ya ngeli. Mwalimu ahakikishe kila mwanafunzi

anashiriki katika shughuli hii.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kwenye shughuli ya pili. Waandike wingi wa majina

ya watu, wanyama, ndege na wadudu waliotaja katika shughuli ya kwanza. Kila

mwanafunzi amsomee mwenzake majina hayo ya wingi ili wayatathmini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

kwenye tarakilishi majina ya watu, wanyama na wadudu wanaopatikana nyumbani

kwao kisha awatumie wenzake na mwalimu mtandaoni ili wayatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaelewa maana ya ngeli za nomino.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua nomino zilizo

kwenye ngeli ya A-WA.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuandika nomino za ngeli ya

A-WA katika umoja na wingi.

Kipindi cha 2: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya A-WA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa wa 67)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika umoja na wingi wa mafungu ya maneno katika ngeli ya A-WA.

b) Kutumia nomino za ngeli ya A-WA katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, wavifahamu viambishi vya nomino katika ngeli ya A-WA katika umoja na wingi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa baadhi ya majina katika ngeli ya A-WA hubadilika

katika umoja na wingi. Mifano: mtu - watu, kiroboto - viroboto. Yapo majina mengine

ambayo huwa hayabadiliki. Mifano: mbuzi -mbuzi, kupe - kupe.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha mwanafunzi, ukurasa 67, 2. Chati yenye michoro, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaongoze wanafunzi katika kutazama michoro

waliyopewa kitabuni mwao kisha wajaze nafasi wazi katika sentensi zilizo chini ya

kila mchoro. Majibu tarajiwa: bata mmoja - mabata watatu, mvuvi mmoja - wavuvi

wawili, paka mmoja -paka wawili.

100

Mwalimu awaelekeze wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya pili. Wachague

nomino za ngeli ya A-WA kutoka kwa kundi la maneno walilopewa kitabuni mwao.

Kila mwanafunzi aandike mafungu ya nomino hizo katika umoja na wingi. Mfano:

Daktari mmoja -Madaktari wawili.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi asome kifungu

alichopewa kisha atambue nomino za ngeli ya A-WA. Aziandike nomino hizo katika

umoja na wingi.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada

1. mtoto - watoto 5. fahali - mafahali

2. kipepeo - vipepeo 6. mbuzi - mbuzi

3. panzi - panzi 7. kupe - kupe

4. kunguru - kunguru

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kusoma mafungu ya maneno

katika ngeli ya A-WA katika umoja na wingi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua viambishi vya

nomino za ngeli ya A-WA katika umoja na wingi.

Ngeli za nomino

Kipindi cha 1: Umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya A-WA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 69)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya A-WA katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya A-WA katika umoja na wingi

akizingatia upatanisho sahihi wa kisaru.

Maswali dadisi

1. Je, unajua nomino gani za ngeli ya A-WA?

2. Nomino zinazorejelea viumbe hai hutumiwa vipi katika sentensi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu anaweza kutafuta nyenzo mbalimbali za kufunzia utunzi wa sentensi

katika ngeli ya A-WA. Anaweza pia kurekodi sentensi zilizotungwa na wanafunzi

wanaposoma sentensi hizo kisha awape wasikilize.

101

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 69, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza kwa kuwaelekeza wanafunzi

watambue nomino za ngeli ya A-WA kutoka kwa nomino kadhaa zilizoandikwa

ubaoni. Mwalimu ahakikishe anaandika ubaoni nomino kadhaa zilizochanganywa

ili kukuza uwezo wa mwanafunzi wa kutambua nomino za ngeli ya A-WA. Katika

vikundi, wanafunzi watunge sentensi sahihi kwa kutumia nomino walizotambua.

Mwalimu awagawe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya pili. Mwanafunzi

mmoja asome sentensi zilizo kitabuni mwao katika umoja. Mwanafunzi mwingine

asome sentensi hizo katika wingi. Wanafunzi wajadiliane kuhusu viambishi vya ngeli

ya A-WA vilivyotumika katika sentensi walizosoma.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi akisaidiwa

na mzazi au mlezi wake ataje majina ya wanyama watano wanaofugwa kaskazini

mashariki mwa Kenya. Atunge sentensi katika umoja na wingi akitumia majina hayo.

Anaweza kutumia mtandao kufahamu wanyama wanaofugwa sehemu hiyo.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada

1. Ngamia anakunywa maji. - Ngamia wanakunywa maji.

2. Ng’o mbe anakula nyasi. - Ng’omb e wanakula nyasi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutaja nomino katika ngeli ya

A-WA katika umoja na wingi.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua sentensi

zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya A-WA.

Kipindi cha 2: Umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya A-WA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 70)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya A-WA katika umoja na wingi

akizingatia upatanisho wa kisaru.

b) Kufahamu matumizi ya nomino za ngeli ya A-WA katika mawasiliano.

102

Swali dadisi

Ni viambishi vipi vinavyotumiwa unapotunga sentensi za ngeli ya A-WA katika

umoja na wingi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaongoze wanafunzi kutaja nomino za ngeli ya A-WA walizojifunza.

Awaeleze kuwa wanapotunga sentensi katika ngeli ya A-WA, kiambishi ngeli huwa ni

a- katika umoja na wa- katika wingi. Anaweza kuandika sentensi sahihi walizotunga

kwenye chati ili watambue viambishi vya ngeli ya A-WA.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 70, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya kwanza watazame na kujadili

michoro iliyo kitabuni mwao. Wanafunzi wataje majina ya michoro hiyo. Watunge

sentensi sahihi katika umoja na wingi wakitumia majina ya michoro waliyotaja.

Wanafunzi wataje majina mengine ya viumbe wengine wa kategoria sawa na za walio

katika michoro waliyotazama. Watumie majina hayo kutunga sentensi sahihi katika

umoja na wingi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili. Waandike sentensi walizotunga

katika shughuli ya kwanza kwenye tarakilishi. Viambishi vya ngeli viandikwe kwa

kutumia chapa koza. Wanafunzi wawatumie wenzao pamoja na mwalimu sentensi

hizo ili wazisome na kuzitathmini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi akisaidiwa

na mlezi au mzazi wake ataje majina ya wanyama watatu wanaopatikana katika Ziwa

Victoria. Atumie majina hayo kutunga sentensi sahihi katika umoja na wingi.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada:

1. Baba alivua ngege wengi. 2. Kiboko huyu ni mkubwa sana.

Kimeidhinishwa na KICD

103

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza:

1. Kutambua nomino za ngeli ya A-WA.

2. Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya A-WA akizingatia

upatanisho sahihi wa kisaru.

3. Kutunga sentensi sahihi za ngeli ya A-WA kwenye tarakilishi katika umoja na

wingi na kuzituma kwa wenzake ili wazitathmini.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu akubali majibu yenye maneno ya heshima kwa kuzingatia muktadha wa

kuomba ruhusa ya kwenda msalani. Majibu tarajiwa ni: naomba, tafadhali.

2. Majibu yaonyeshe maneno ya upole yanayotumika kwa mtu aliyekosewa, kama vile

pole, niwie radhi, samahani.

3. Jua huchomoza kutoka upande wa mashariki.

4. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi amezingatia muundo wa kuandika barua

ya kiraki. Pia, mwalimu ahakikishe iwapo mwanafunzi amejikita katika muktadha

aliopewa (kumwelekeza mjomba wake).

5. Majibu yoyote ambayo yanahusu majukumu ya kiranja yakubalike, kwa mfano:

kuwakilisha wanafunzi wengine, kuhakikisha nidhamu inadumishwa darasani,

kuwasilisha changamoto za wanafunzi kwa walimu n.k.

6. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ameandika muhtasari wa matini kuhusu

usalama wa mtoto. Mwalimu atumiwe kazi hiyo kwenye mtandao.

7. Mwalimu akubali sentensi zozote sahihi zilizotumia majina ya ngeli ya A-WA katika

umoja na wingi. Mifano: Bata anacheza majini. - Mabata wanacheza majini.

8. Mwalimu atathmini sifa za pweza na mamba ambazo wataandika kutoka mtandaoni.

9. a) Kunguni ni wadudu hatari.

b) Mabata hawa wanapendeza.

10. Mwalimu atathmini mchoro wa dira pamoja na pande zake nne ambazo ni

Kaskazini, Mashariki, Kusini na Magharibi.

Kimeidhinishwa na KICD

104

Kimeidhinishwa na KICD

USHAURI NASAHA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 72)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Methali

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua methali katika matini tofauti tofauti.

b) Kutaja methali zinazohusu malezi ili kuzitumia katika mawasiliano.

ch) Kueleza maana za methali kuhusu malezi.

d) Kutumia methali zinazohusu malezi katika mawasiliano.

e) Kuchangamkia matumizi ya methali katika miktadha mbalimbali.

Maswali dadisi

1. Ni methali gani zinazohusu malezi?

2. Methali hutumiwa kufanya nini?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali

katika kusikiliza na kusoma methali.

• Kujiamini na kujithamini - kunakuzwa mwanafunzi anapowasiliana na

wenzake katika vikundi na anapotunga methali.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotafakari kuhusu maana za

methali anazozitumia katika mawasiliano.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapowaza kuhusu maneno atakayotumia

kutunga sentensi zenye methali zinazohusu malezi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Ushauri nasaha - methali zinahusu malezi mema katika jamii kwa jumla.

• Stadi za maisha - mwanafunzi anatumia methali kujieleza na kuwanasihi

wenzake.

105

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Heshima - mwanafunzi anajifunza kumheshimu na kumwajibikia mlezi wake

au mwenzake.

• Uaminifu - mwanafunzi anapotunga methali binafsi bila kunakili za wenzake.

• Mapenzi - mwanafunzi anapokubali kuelekezwa na mwenzake, mlezi au mzazi

wake na kufanya shughuli katika kikundi bila ugomvi.

Uhusiano na masomo mengine

• Muziki, Kiingereza, Lugha za kiasili - masomo haya yanafunza mada kuhusu

methali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake shuleni na nyumbani kuhusu matumizi ya

methali ili kuimarisha mawasiliano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

methali za

malezi, kueleza

maana za

methali hizo na

kutumia methali

hizo kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

methali

za malezi,

anazitolea

maelezo

mwafaka na

anazitumia

kwa ufasaha na

urahisi katika

mawasiliano.

Mwanafunzi

anatambua

methali

za malezi,

anazitolea

maelezo

mwafaka na

anazitumia

katika

mawasiliano.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

methali za

malezi na

anazitolea

maelezo

mwafaka.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

methali za

malezi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye uwezo wa kung’amua wanayojifunza mara moja baada ya

kushirikishwa katika shughuli za ujifunzaji, wapewe fursa ya kutaja na kueleza

methali zaidi kuhusiana na malezi.

• Wanafunzi wasio na uelewa wa haraka, wapewe muda zaidi kabla ya kufahamu

wanayojifunza. Washirikishwe katika shughuli zaidi na kupewa muda zaidi wa

kujifunza.

• Wanafunzi wenye mahitaji ya kisaikolojia kutokana na matukio katika jamii

wasaidiwe na mwalimu kujiamini na kuchangamkia ujifunzaji. Mwalimu anaweza

kuwahusisha wazazi au walezi katika kutatua changamoto hizo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema au kusikia, watambue methali kwa kuzipigia

mistari au kuzikoleza rangi kwa kutumia tarakilishi.

106

Kimeidhinishwa na KICD

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli au wasikilize methali

zikisomwa na mwalimu, wanafunzi wenzao au kutoka kwenye kanda iliyorekodiwa.

Maelezo ya jumla

Mada ya methali itamwezesha mwanafunzi kutambua maneno na maana ya maneno

hayo kama yalivyotumiwa katika methali. Inachangia katika kuboresha uwazaji wa

kina wa mwanafunzi na kuboresha mawasiliano.

Kipindi cha 1: Methali zinazohusu malezi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 72)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua methali katika matini tofauti tofauti.

b) Kutaja methali zinazohusu malezi ili kuzitumia katika mawasiliano.

ch) Kueleza maana za methali zinazohusiana na malezi.

Swali dadisi

Je, unajua methali zozote zinazohusu malezi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Methali zinazohusu malezi husaidia kukuza tabia njema. Ili kufanikisha ujifunzaji wa

methali, mwalimu ajiandae vyema kabla ya kipindi. Awe ametati kuhusu methali

mbalimbali zinazohusu malezi. Pia, mwalimu awe na nyenzo zinazofaa kumshirikisha

kila mwanafunzi kulingana na mahitaji yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 72, 2. Breli,

3. Kadi zenye silabi za sauti, 4. Tarakilishi, 5. Rununu.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza kwa kuwaelekeza wanafunzi

wawili wawili wasome darasani mazungumzo kati ya Nyanya na Mjukuu. Mwalimu

ahakikishe mwanafunzi anatamka maneno kwa ufasaha. Wanafunzi wanaokosea

wasahihishwe. Baada ya kusoma, wanafunzi wajibu maswali waliyopewa kitabuni

mwao. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua maana ya methali pamoja na

mifano yake (iliyotumiwa katika mazungumzo waliyosoma).

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya pili. Awagawe wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Awaulize wanafunzi wataje methali zozote

za Kiswahili wanazojua. Wanafunzi wajadili maana za methali hizo kisha watambue

107

Kimeidhinishwa na KICD

methali zinazohusu malezi kutoka kwa zile walizojadili. Baadhi ya methali zisizohusu

malezi ni kama vile: a) Kuku mgeni hakosi kamba mguuni. b) Mwerevu hajinyoi.

ch) Ngoma ikilia sana hupasuka. d) Kukosa njia ndiko kujua njia, n.k.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi katika vikundi kujadili

vitendo katika kila mchoro waliopewa kitabuni mwao. Wanafunzi wajadiliane

maswali waliyopewa baada ya michoro. Waelezane kuhusu kazi ambazo wao huzifanya

nyumbani kuwasaidia walezi au wazazi wao. Mwalimu awahimize wanafunzi

kuwasaidia walezi au wazazi wao kufanya kazi mbalimbali nyumbani ambazo ni za

kiwango chao.

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi amwombe mlezi au mzazi wake amtajie mafunzo

yoyote matano mazuri aliyopata kutoka kwa walezi wake. Mwanafunzi awaeleze

wenzake darasani katika kipindi kijacho ili wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutaja methali za Kiswahili.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza maana ya methali.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutumia methali hizo kwa

ufasaha na urahisi katika mawasiliano.

Kipindi cha 2: Methali zinazohusu malezi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 74)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana za methali kuhusu malezi.

b) Kutumia methali zinazohusu malezi katika mawasiliano.

ch) Kuchangamkia matumizi ya methali katika miktadha mbalimbali.

Swali dadisi

Methali hutumiwa kutekeleza shughuli gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua, kutamka na kutumia methali zinazohusu malezi anaboresha

matumizi yake ya lugha. Vilevile, anaboresha mienendo yake. Mwalimu anaweza kubuni

shughuli za ujifunzaji tofauti na zilizopendekezwa katika kipindi hiki ili kukuza hamu

ya kujifunza zaidi kwa wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kikapu chenye kadi zilizo na methali mbalimbali za malezi,

108

Kimeidhinishwa na KICD

2. Kamusi ya methali, 3. Tarakilishi,

4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 74.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi waeleze

maana ya methali. Awaulize wataje methali mbalimbali walizojifunza katika kipindi

kilichotangulia.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi wasome kifungu kilicho

katika kitabu chao. Kila mwanafunzi asome kifungu hicho kwa matamshi sahihi.

Wanafunzi wawili wawili washirikiane kukamilisha methali zilizotumika katika

kifungu walichosoma kisha wajadili maana zao.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili. Mwanafunzi mmoja awe

akitoa kadi iliyoandikwa methali ya malezi kutoka kikapuni. Wanafunzi wengine

washirikiane kujadili maana ya methali hiyo. Mchezo huu uendelee hadi kadi zote

kikapuni zichukuliwe. Mwalimu ahakikishe kuwa darasa zima linashiriki katika

kujadili na kueleza maana za methali hizo. Mchezo huu unaweza kuwa shindano kati

ya vikundi viwili ambapo kikundi kitakachopata maana za methali nyingi kitapewa

alama nyingi. Kikundi kitakachokosa kupata jibu kitakosa alama. Shindano hili

litamchochea mwanafunzi kuwa na hamu ya kujifunza methali zaidi ili kuhakikisha

kikundi chake kimeibuka na ushindi katika vipindi vijavyo.

Katika vikundi, wanafunzi watunge vifungu vifupi wakitumia methali walizojadili

kutoka kwa kadi za kikapuni. Waandike vifungu hivyo kwenye tarakilishi kisha

wawatumie wenzao mtandaoni ili wavisome na kuvitathmini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuhusu jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

amwulize mlezi au mzazi wake amweleze umuhimu wa kuwapatia watoto malezi

mema. Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani ili wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua methali za malezi.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutumia methali za malezi

katika mawasiliano.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 75)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya shairi, ubeti na mshororo ili kuvibainisha.

109

Kimeidhinishwa na KICD

b) Kusoma shairi kwa ufasaha kwa kuzingatia ujumbe.

ch) Kutambua beti na mishororo katika shairi.

d) Kutambua shairi kutokana na umbo lake.

e) Kufurahia kutumia lugha ya ushairi anapozungumzia ushairi.

Maswali dadisi

1. Unafahamu msamiati upi wa ushairi?

2. Mashairi yanaweza kuwasilisha ujumbe gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - huu unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kusoma mashairi mbalimbali.

• Kujiamini na kujithamini - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anapowasiliana

na wenzake katika vikundi.

• Uwazaji kina - unakuzwa mwanafunzi anapong’amua ujumbe ulio katika shairi.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapoimba au kukariri shairi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya maendeleo endelevu - mwanafunzi anapotafuta suluhu kwa masuala

mtambuko yanayojitokeza katika shairi.

• Stadi za maisha - mwanafunzi atayatambua haya kutokana na ujumbe katika

mashairi ya ushauri nasaha.

Uhusiano na maadili

Umoja na heshima - mashairi yanahusu ushauri nasaha na kuendeleza shughuli za

makundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza, Muziki, Somo la Dini na Lugha za kiasili - masomo haya

yanashughulikia nyimbo na mashairi.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

mashairi katika jamii.

110

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

shairi, ubeti,

mshororo na

ujumbe na

kulisoma au

kulikariri kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

shairi, ubeti,

mshororo na

ujumbe na

analisoma au

kulikariri kwa

ufasaha na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

shairi, ubeti,

mshororo na

ujumbe na

analisoma au

kulikariri kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

vipengele

vya shairi na

analisoma au

kulikariri.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

baadhi ya

vipengele

vya shairi na

pia anajaribu

kulisoma au

kulikariri.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema au kusikiliza watambue maana ya vipengele

vya mashairi lengwa kwa kuandika na kupigia mistari msamiati wa shairi.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli au wasikilize maana ya

msamiati wa shairi husika ukielezwa na mwalimu au wenzao.

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka wapewe mazoezi zaidi huku wenzao

wanaochukua muda zaidi kuelewa wapewe muda zaidi ili wakamilishe shughuli

zao.

Maelezo ya jumla

Mada ya kusoma kwa ufahamu itamwezesha mwanafunzi kutambua maana ya

msamiati wa kishairi na kuweza kuutumia katika mawasiliano.

Kusoma ushairi kutakuza hamu ya mwanafunzi kujifunza zaidi ili kuyafahamu

maudhui mbalimbali katika mashairi.

Kipindi cha 1: Ujumbe na lugha katika ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 75)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza tofauti za kimaana kati ya shairi, ubeti na mshororo ili kuvibainisha.

b) Kusoma shairi kwa ufasaha kwa kuzingatia ujumbe.

ch) Kuandika beti za shairi anazosomewa na mwalimu.

d) Kutambua beti na mishororo katika shairi.

111

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Unaufahamu msamiati gani wa ushairi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua msamiati wa ushairi na kuutumia kwa usahihi katika

sentensi za ushairi huboresha mawasiliano yake.

Mwalimu asisitize mwanafunzi akariri au aimbe mashairi ambayo amewahi kusikia au

kufundishwa iwapo anakumbuka.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 75,

2. Tarakilishi, 5. Kanda iliyorekodi shairi kuhusu malezi.

3. Rununu,

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza ambapo atawauliza

wanafunzi maswali tangulizi kuhusu mashairi. Mwalimu awaulize wanafunzi

wajadiliane kuhusu maana ya shairi. Pia, awaulize wanafunzi iwapo wanakumbuka

shairi lolote ambalo waliwahi kufunzwa au kusikia. Iwapo wanafunzi wanakumbuka

basi wawaeleze wenzao darasani shairi hilo lilihusu nini. Wanafunzi wanaweza

kujitolea kukariri au kuimba shairi lolote wanalokumbuka.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awakaririe wanafunzi shairi lililo katika kitabu

chao. Mwalimu ahakikishe anakariri shairi hilo kwa matamshi bora na ikiwezekana

kwa mahadhi. Iwapo mwalimu ana matatizo ya matamshi, basi anaweza kumwomba

mwanafunzi mmoja akariri shairi hilo. Baada ya mwalimu kukariri, mwalimu awagawe

wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Katika vikundi hivyo,

wanafunzi wakariri shairi hilo baada ya mwalimu. Hatimaye, mwanafunzi mmoja

mmoja katika kila kikundi akariri shairi hilo peke yake huku wanafunzi wenzake

katika kikundi chao wakimsikiliza. Wanafunzi wajadiliane kuhusu ujumbe wa shairi

husika pamoja na maswali mengine yanayotokana na shairi hilo.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa mkusanyiko wa beti huunda shairi. Wingi wa

shairi ni mashairi. Shairi linaweza kukaririwa, kusomwa au kuimbwa. Silabi za kati

na za mwisho katika kila kipande cha kila mstari huitwa vina. Umoja wa vina ni kina.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa ushirikiano na walezi

au wazazi wao. Mwanafunzi amwombe mlezi au mzazi wake amkaririe shairi lolote

analojua. Mwanafunzi aandike shairi hilo katika daari lake. Baada ya kuandika, kila

mwanafunzi awasomee wanafunzi wenzake shairi hilo darasani ili walitathmini na

kupata mafunzo.

112

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua msamiati wa mada

lengwa uliotumika katika shairi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kusoma au kukariri shairi

lengwa kwa ufasaha.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza ujumbe wa shairi.

Kipindi cha 2: Ujumbe na lugha katika ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 77)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua shairi kutokana na umbo lake.

b) Kutambua beti na mishororo katika shairi.

ch) Kufurahia kutumia lugha ya ushairi anapozungumzia ushairi.

Swali dadisi

Mashairi yanaweza kuwasilisha ujumbe gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kusoma au kukariri shairi humsaidia mwanafunzi kukuza uelewa wa misamiati

mbalimbali ya kishairi ili kuitumia katika kuimarisha mawasiliano katika miktadha

ya kishairi.

Beti na mishororo humfahamisha mwanafunzi matukio yanayotokea katika

mazingira mbalimbali. Pia, humwezesha kujitambua na kuthamini mazingira yake

na ya watu wengine. Mashairi hukuza ubunifu wa mwanafunzi na humpa hamu ya

kujifunza zaidi hasa anaposhiriki katika kukariri mashairi yanayosisimua.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 77, 2. Breli,

3. Tarakilishi, 4. Rununu,

5. Diwani au mkusanyiko wa mashairi, 6. Kanda iliyorekodiwa inayokariri

shairi linalohusu malezi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wanafunzi

wasikilize shairi litakalokaririwa kutoka kwa rekoda, rununu au tarakilishi ya mwalimu.

Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanasikiliza shairi hilo kwa makini. Mwalimu aandae

113

Kimeidhinishwa na KICD

shairi hilo na kulirekodi kabla ya kipindi. Baada ya wanafunzi kusikiliza shairi hilo,

waliandike katika madaari yao. Baadaye, mwalimu awagawe wanafunzi katika

vikundi viwili ili wakariri shairi husika. Wajadiliane kuhusu ujumbe wa shairi husika.

Pia, wataje idadi ya mishororo katika shairi hilo.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaulize wanafunzi washirikiane katika vikundi

kutunga ubeti mmoja wa shairi kuhusu malezi mema. Kila mwanafunzi ashirikishwe

katika utunzi huu. Wanafunzi wanaotatizika wasaidiwe. Baada ya kutunga ubeti huo,

mmoja wao auandike ubaoni ili wanafunzi wenzao pamoja na mwalimu wausome na

kuutathmini. Makosa ya tahajia yasahihishwe.

Katika kufanya kazi ya ziada, mwalimu amwelekeze mwanafunzi atafute shairi lolote

mtandaoni, alisome na kuliandika katika daari lake. Aeleze ujumbe wa shairi hilo,

na ahesabu idadi ya mishororo yake. Hatimaye, amkaririe au amwimbie mlezi au

mzazi wake shairi hilo. Pia, anaweza kuwakariria wenzake darasani ili walitathmini

na kujifunza.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kusoma shairi kwa ufasaha.

2. Mwalimu atathmini uelewa wa mwanafunzi wa ujumbe wa shairi kwa ufasaha.

CH. Kuandika: Kuandika Insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 78)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua vifungu vya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kuzingatia mtindo na muundo ufaao.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa insha ya maelezo ili kujenga ubunifu wake.

Swali dadisi

Je, unazingatia mambo gani unapoandika insha ya maelezo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - huu unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kuandika na kusambaza insha zao mtandaoni.

• Kujiamini na kujithamini - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anapowasiliana

na wenzake katika vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya maelezo.

114

Kimeidhinishwa na KICD

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoulizia swali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotangamana na wenzake darasani na katika

makundi.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapoandika insha mwenyewe bila kunakili za

wengine.

• Upendo - mwanafunzi anapowasiliana vyema na wenzake katika makundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia stadi ya

kuandika.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano.

Vigezo vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza maana ya

insha ya maelezo

na kutaja mambo

anayozingatia

anapoiandika.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya insha ya

maelezo na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika kwa

ufasaha na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya insha ya

maelezo na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anaeleza maana

ya insha ya

maelezo na

kutaja baadhi

ya mambo

anayozingatia

kuiandika.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza maana

ya insha ya

maelezo na

kutaja mambo

anayozingatia

kuiandika.

115

Kimeidhinishwa na KICD

Kuandika insha

ya maelezo

inayotumia

vivumishi na

vielezi kwa

ufasaha ili

kujenga picha

dhahiri kwa

kuzingatia kanuni

za lugha, na

mpangilio mzuri

wa mawazo.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na kwa

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

kwa kuzingatia

lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na

lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

kwa kuzingatia

baadhi ya

kanuni za lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya maelezo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli kusoma maana ya insha

ya maelezo na mambo ya kuzingatia wanapoiandika.

• Wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali yanayochangia kutozingatia kanuni bora za

uandishi wapewe mazoezi ya kutosha kabla ya kuandika insha kama vile kupanga

sentensi zilizotarakanywa katika aya ili kuboresha mtiririko wa mawazo.

• Wanafunzi wenye changamoto ya kutumia mkono kuandika wapewe muda zaidi

wa kuandika insha.

Maelezo ya jumla

Mada ya kuandika itamwezesha mwanafunzi kukuza ubunifu wake, kufahamu kanuni

za uandishi bora ili kuimarisha mawasiliano yake.

Hati sa na inayosomeka ni muhimu katika mawasiliano kwa kuwa itawezesha kazi ya

mwanafunzi kusomeka kwa urahisi. Mwalimu asisitize umuhimu wa mtiririko mzuri

wa mawazo.

Kipindi cha 1: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 78)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo kwa kuzingatia muundo.

b) Kusoma na kuandika muhtasari wa insha ya maelezo.

Swali dadisi

Je, unazingatia mambo yapi unapoandika insha ya maelezo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapochangamkia utunzi wa insha ya maelezo hujenga ubunifu wake na

116

Kimeidhinishwa na KICD

kuweza kuandika insha za kusisimua. Mwalimu amhusishe mwanafunzi katika shughuli

mbalimbali zitakazomwezesha kuwa mwandishi bora. Ampongeze mwanafunzi kwa

kila hatua anayopiga katika uandishi ili aendelee kujithamini. Mwanafunzi awe na

vifaa vyote anavyohitaji katika kujifunza kuandika insha. Mwalimu ahakikishe kuwa

ana nyenzo zote za ujifundishaji kabla ya kipindi. Vifaa vya kiteknolojia vikaguliwe

kabla ya kipindi ili kuhakikisha vitatumiwa bila changamoto.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 78, 2. Breli, 3. Rekoda.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza. Amwelekeze mwanafunzi

mmoja asimame mbele ya darasa. Wanafunzi wenzake watoe maelezo yoyote kumhusu

mwanafunzi huyo. Mwalimu akubali majibu yoyote (chanya) ya wanafunzi kumhusu

mwanafunzi huyo. Baada ya wanafunzi kutoa maelezo hayo, wajigawe katika vikundi

viwili. Kikundi kimoja kitoe maelezo kuhusu darasa lao. Kikundi cha pili kitoe maelezo

kuhusu shule yao. Wajadiliane.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awasomee wanafunzi kifungu chochote cha maelezo

huku wakimsikiliza kwa makini. Mwalimu ahakikishe ameandaa kifungu hicho

mapema kabla ya kipindi hiki na akisome kwa matamshi sahihi. Iwapo mwalimu

ana matatizo ya matamshi, anaweza kumteua mwanafunzi mmoja akasoma kifungu

hicho. Baada ya kusoma kifungu hicho, mwalimu awapange wanafunzi katika vikundi

ili wajadili ujumbe unaojitokeza katika kifungu husika. Baadaye, kila mwanafunzi

aandike katika daari lake muhtasari wa kifungu alichosikiliza. Mwanafunzi ambaye

hakuelewa kifungu hicho anaweza kusomewa tena.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya shughuli ya tatu kwa kusoma mfano wa

insha ya maelezo ulio kitabuni mwao kwa sauti na kwa zamu wakiwa katika vikundi

viwili. Baada ya kusoma, wajadili mafunzo yaliyo katika mfano wa insha waliyosoma.

Wanafunzi waeleze maana ya maneno yaliyokolezwa rangi katika kielelezo cha insha

husika. Wanaweza kutumia kamusi.

Hatimaye, mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu muundo wa kuandika insha ufaao.

Awaeleze kuwa sharti insha hii iwe na mada, mtiririko wa mawazo, itumie saru

sahihi na ivutie msomaji. Kila mwanafunzi aandike insha ya maelezo kuhusu shule

yao. Awasomee wanafunzi wenzake darasani katika kipindi kijacho.

Katika kufanya kazi ya ziada, mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi ataje watu

ambao humpa ushauri mzuri kisha aeleze kuhusu ushauri ambao watu hao humpa.

Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani kuhusu ushauri huo ili wajifunze.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada: Mwalimu akubali majibu yoyote yanayooana na

ushauri nasaha moja kwa moja. Watu waliotajwa wawe wana uwezo wa kutoa ushauri

mzuri.

117

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua insha ya maelezo

kwa kuzingatia muundo.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuandika muhtasari wa insha

ya maelezo kwa kuzingatia ujumbe, sentensi sahihi na sanifu.

Kipindi cha 2: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 80)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya maelezo kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

b) Kufahamu utunzi mzuri wa insha ya maelezo ili kujenga ubunifu wake.

Swali dadisi

Je, unazingatia mambo yapi unapoandika insha ya maelezo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae maelezo kuhusu mambo ya kuzingatia katika uandishi wa insha ya

maelezo ili kuwafaa wanafunzi hasa wasioweza kuona michoro. Anaweza kumhusisha

mwalimu mwingine kutoa maelezo hayo ikiwa ana changamoto.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 80, 2. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwateua wanafunzi wachache wawasomee wenzao

darasani insha za maelezo walizoandika kuhusu shule yao. Mwalimu awasahihishe

panapostahili.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi wawili wawili

watazame na kujadili michoro iliyo kwenye kitabu chao. Wanafunzi waeleze vitendo

vinavyotendeka katika michoro hiyo. Pia, waeleze umuhimu wa watoto kuwasaidia

walezi au wazazi wao kufanya kazi mbalimbali nyumbani. Kila mwanafunzi aandae

vidokezo vya kuandika insha kulingana na michoro husika na avitumie kuandika

insha ya maelezo. Iwapo kuna muda, wanafunzi wachache wanaweza kuwasomea

wenzao maelezo waliyoandika ili wayatathmini.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amteue mwanafunzi mmoja awasomee wenzake

kifungu kilicho kitabuni mwao. Kifungu hicho ni kielelezo cha insha ya maelezo.

Baada ya kusomewa kifungu hicho, wanafunzi wajadili kuhusu ushauri wa walimu

unaoangaziwa katika kielelezo walichosoma. Pia, wanafunzi wajadiliane kuhusu hatua

zinazochukuliwa kwa wanafunzi wasiofuata ushauri wa walimu katika shule yao.

118

Kimeidhinishwa na KICD

Katika kufanya kazi ya ziada, mwalimu amwagize kila mwanafunzi aandike insha fupi

ya maelezo kwa kutumia tarakilishi. Insha hiyo imhusu mtu yeyote mwenye nidhamu

ambaye angependa kumuiga maishani. Mwanafunzi ahifadhi insha yake kwenye faili

kwa jina la mtu huyo. Baadaye, awatumie wenzake pamoja na mwalimu insha hiyo

kwa kutumia mtandao ili waitathmini na kuisahihisha.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika insha ya maelezo

kwa kuzingatia muundo na mtindo sahihi, sentensi sahihi na sanifu, mtiririko

wa mawazo na ubunifu.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuendeleza insha ya maelezo

kwa kutumia maneno yanayofaa.

D. Saru:Umojanawingiwanomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 82)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino za ngeli ya U-I.

b) Kuandika nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi.

ch) Kuandika umoja na wingi wa mafungu ya maneno katika ngeli ya U-I.

d) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya U-I katika

umoja na wingi.

e) Kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi

akizingatia upatanisho wa kisaru.

Maswali dadisi

1. Je, nomino zinazorejelea mimea na vitu vya kimaumbile ni zipi?

2. Je, ni nomino gani za ngeli ya U-I unazozijua?

3. Je, katika sentensi, viambishi vya ngeli ya U-I ni vipi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kazi

za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kutambua aina za maneno lengwa na kutunga sentensi mtandaoni na katika

kusikiliza mafungu ya maneno kwenye kinasasauti.

119

Kimeidhinishwa na KICD

• Kufikiria kwa kina - kunakuzwa mwanafunzi anapowaza na kudadisi

atakachoandika.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi akitumia aina ya neno

lengwa.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano - kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Stadi za maisha - kujifanyia kazi darasani.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapotunza vifaa anavyotumia.

• Maadili mbalimbali yanaweza kulengwa katika utungaji wa sentensi kama vile

upendo, uaminifu, uzalendo, amani na umoja.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia mada ya saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano yenye

kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

umoja na wingi

wa nomino za

ngeli ya U-I

na kuzitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya U-I na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya U-I na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya U-I na

kutumia baadhi

ya nomino

hizo kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

umoja na wingi

wa nomino za

ngeli ya U-I.

120

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli kusoma umoja na wingi wa

nomino za ngeli ya U-I. Pia, mwalimu anaweza kuleta darasani vitu halisi ili waviguse

na kuvitambua. Mwalimu arekodi video yenye mifano ya aina za nomino lengwa.

Pia, anaweza kurekodi sentensi zenye nomino za ngeli ya U-I zikisomwa ili kuwafaa

wanafunzi wenye mahitaji ya kusikia.

Maelezo ya jumla

Mada ya saru humwezesha mwanafunzi kuimarisha matumizi ya aina mbalimbali za

maneno ili kuboresha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Ngeli ya U-I

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 82)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino zinazopatikana katika ngeli ya U-I.

b) Kutambua nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi.

Swali dadisi

Je, ni vifaa gani unavyoweza kupata nyumbani vinavyopatikana katika ngeli ya U-I?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo kuhusu nomino za ngeli ya U-I kabla ya kipindi ili kufahamu

zaidi kuhusu shughuli za ujifunzaji atakazowahusisha wanafunzi. Mwalimu awaeleze

wanafunzi kuwa majina ya mimea, miti, baadhi ya sehemu za mwili na rasilimali kama

vile milima, mito na misitu ni mifano ya nomino za ngeli ya U-I.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Vifaa halisi katika ngeli ya U-I,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 82.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wanafunzi katika

vikundi wajadiliane kuhusu maswali waliyopewa katika kitabu chao.

Majibu tarajiwa: 1. mpira 2. mkate 3. mti 4. mkoba/mfuko 5. mkono/mguu/mdomo.

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi katika shughuli hii kulingana na maswali

waliyoulizwa.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaulize wanafunzi wataje majina ya vitu

wanavyoona katika michoro waliyopewa kitabuni mwao. Wanafunzi watazame

michoro hiyo na waijadili.

121

Kimeidhinishwa na KICD

Majibu: mto/mito, mti/miti.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa majina waliyotaja katika shughuli ya kwanza na

ya pili ni ya ngeli ya U-I.

Mwalimu awaagize wanafunzi wakiwa wawili wawili katika shughuli ya tatu wasome

na kutamka maneno yaliyoorodheshwa kitabuni mwao katika umoja na wingi.

Mwanafunzi mmoja asome maneno hayo katika umoja na mwingine asome maneno

hayo katika wingi. Wanafunzi wajadiliane kuhusu maana za maneno waliyosoma.

Wanaweza kutumia kamusi au mtandao.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

nomino za ngeli ya U-I za majina ya vitu vinavyopatikana nyumbani kwao katika

umoja na wingi. Mwalimu atathmini kazi ya mwanafunzi. Akubali nomino zozote

zinazotaja vitu vya nyumbani na ziwe za ngeli ya U-I.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutaja nomino za ngeli ya U-I

na kuzitambua zinazotumiwa kutajia majina ya vitu vinavyopatikana katika

mazingira yake.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa wanafunzi wa kutambua nomino za ngeli ya U-I

kutoka katika kundi la maneno.

Kipindi cha 2: Ngeli ya U-I

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 83)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia nomino za ngeli ya U-I kwa njia sahihi katika mawasiliano.

b) Kuonea fahari matumizi ya nomino na viambishi vya ngeli ya U-I katika

mawasiliano.

Swali dadisi

Je, ni nomino gani unazozijua za ngeli ya U-I?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua nomino huweza kuimarisha mawasiliano yake kwa

kuzitumia katika mawasiliano. Mwalimu ahakikishe kuwa kila shughuli inafanywa

ipasavyo kwa kuzuru kila kikundi darasani wakati wa kila shughuli za vikundi na

kuvielekeza.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Vifaa halisi vyenye majina ya ngeli ya U-I,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 83.

122

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wataje nomino za ngeli ya

U-I walizojifunza. Wazitaje katika umoja na wingi. Mwalimu akubali majibu yoyote

sahihi yanayorejelea ngeli ya U-I.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi wasome kifungu kilicho

kitabuni mwao. Kila mwanafunzi asome kifungu hicho kimya kimya. Mwalimu

anaweza kuwauliza wanafunzi maswali ili kubaini uelewa wao kwa kurejelea kifungu

husika. Mwanafunzi atambue nomino za ngeli ya U-I kutoka kwa kifungu alichosoma.

Aandike nomino hizo katika umoja na wingi.

Majibu tarajiwa: miche, miembe, mikebe, mkoba, mgongo, mikate, michungwa, mikono,

miguu, mpira. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kwa kurejelea kifungu

walichosoma.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi wawili wawili wataje nomino

za ngeli ya U-I zinazohusu sehemu mbalimbali za mwili. Wanafunzi wanaweza

kuonyeshana sehemu hizo za mwili. Mwalimu ahakikishe wanafunzi wanaonyeshana

sehemu za mwili zinazoonekana pekee.

Majibu tarajiwa: mkono, mguu, mdomo, mgongo, muundi n.k.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya tatu. Watambue nomino za ngeli

ya U-I kutoka kwa kundi la maneno waliyopewa kitabuni mwao. Kila mwanafunzi

aweze kutambua nomino za ngeli ya U-I kutoka kwa kundi hilo.

Majibu tarajiwa: mguu, mkuki, mkeka, mwiko, mwavuli, mraba, mfereji mdomo,

muhogo. Kila mwanafunzi aandike nomino alizotambua katika wingi.

Mwalimu amhimize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada. Kwa usaidizi wa mlezi

au mzazi, mwanafunzi azuru shamba lolote kisha aandike majina ya mimea katika

shamba hilo katika umoja na wingi. Mwanafunzi aandike matunda au mazao ya

mimea aliyotaja. Mfano: mgomba - ndizi. Mwanafunzi awe mwangalifu anapotembea

shambani huko ili asiiharibu mimea.

Pia, mwalimu anaweza kuwapeleka wanafunzi katika shamba la shule au kwenye

shamba lililo karibu na shule ili waandike majina ya mimea katika shamba hilo.

Mwalimu ahakikishe mimea imetunzwa.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutaja nomino za ngeli ya U-I.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anafahamu uhusiano wa viambishi vya

nomino za ngeli ya U-I hasa katika sentensi.

123

Kimeidhinishwa na KICD

Umoja na wingi wa sentensi

Kipindi cha 1: Ngeli ya U-I

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 85)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya U-I katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi

akizingatia upatanisho wa kisaru.

Swali dadisi

Ni nomino gani za ngeli ya U-I umewahi kutumia katika mawasiliano yako?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na rasilimali zilizo shuleni.

Mwanafunzi anapotambua viambishi vya ngeli ya U-I na upatanisho wake wa kisaru

huimarisha mawasiliano yake. Mwalimu asisitize upatanisho wa kisaru anapotathmini

sentensi zinazotungwa na wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 85, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwateua wanafunzi watano ambao watasoma maneno

waliyopewa kitabuni mwao katika umoja na wingi katika shughuli ya kwanza. Wanafunzi

hao wasome maneno hayo kwa sauti na kwa zamu huku wenzao wakiwasikiliza kwa

makini. Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji

yao. Wanafunzi watunge sentensi katika vikundi vyao. Mmoja wao awasomee

wanafunzi wengine darasani sentensi walizotunga ili wazitathmini. Wanafunzi wajadili

walichogundua kuhusu sentensi hizo. Mwalimu awaelekeze kufahamu viambishi vya

ngeli ya U-I ambavyo ni u- katika umoja na i- katika wingi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awapange wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi yao na idadi ya tarakilishi zilizopo. Wanafunzi watumie sentensi walizotunga

katika shughuli ya kwanza kutunga kifungu cha aya mbili. Mmoja wao aandike kifungu

hicho kwenye tarakilishi. Ahifadhi kifungu chao kwenye faili kwa jina la mmoja wao

kisha wawatumie wenzao darasani kwa kutumia mtandao ili wakisome na kukiboresha

kifungu walichotunga. Wanafunzi wa vikundi vingine wafanye vivi hivi ili vifungu

vyao visomwe na kuboreshwa na wenzao pamoja na mwalimu.

124

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amhimize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada. Mwanafunzi kwa

kumshirikisha mlezi, mzazi wake au hata kwa kutumia mtandao aandike majina

ya milima minne ipatikanayo nchini Kenya kama vile Mlima Elgon, Mlima Kenya.

(Mwalimu akubali majina ya milima katika magatuzi mbalimbali). Mwanafunzi

aandike majina ya mito miwili iliyo katika kaunti yake pamoja na majina ya misitu

miwili iliyo nchini Kenya. Baada ya kuandika majina hayo, mwanafunzi atunge sentensi

sahihi akitumia majina hayo. Awasomee wenzake darasani sentensi atakazotunga

katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua viambishi vya ngeli

ya U-I katika sentensi.

2. Mwalimu asahihishe upatanisho wa kisaru katika sentensi zilizoandikwa na

mwanafunzi.

Kipindi cha 2: Ngeli ya U-I

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 86)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuunda sentensi akitumia nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi.

b) Kufurahia matumizi ya nomino za ngeli ya U-I katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unaweza kutunga sentensi zenye nomino za ngeli ya U-I katika umoja na wingi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ahakikishe ana nyenzo na shughuli kamilifu atakazotumia kuwashirikisha

wanafunzi darasani. Mwalimu azihifadhi kazi za wanafunzi vyema katika faili, vikapu,

kabati au kutundika kwenye kuta ili ziwe ithibati ya utekelezaji wa shughuli za usomaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 86, 2. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaulize wanafunzi wasimame ili washiriki

katika mchezo wa kutaja nomino mbalimbali za ngeli ya U-I pamoja na nomino

nyingine zisizo za ngeli ya U-I. Mwalimu akitaja nomino za ngeli ya U-I wanafunzi

wasimame, akitaja nomino ambayo si ya U-I waketi. Mwanafunzi atakayekosa kusimama

nomino za ngeli ya U-I zinapotajwa au atakayeketi nomino ambayo si ya ngeli hii

inapotajwa asimame mbele ya darasa. Wanafunzi watakaosimama mbele ya darasa

waelekezwe zaidi ili kuwa sahihi.

125

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awaulize wanafunzi watunge sentensi kumi sahihi katika shughuli

ya pili wakitumia nomino mbalimbali za ngeli ya U-I. Wanafunzi waziandike

sentensi hizo kwenye madaari yao. Wabadilishane madaari yao ili wazisahihishe

sentensi walizotunga.

Mwalimu katika shughuli ya tatu awaelekeze wanafunzi wawili wawili watunge

kifungu kifupi kuhusu ‘Ukulima’ kwa kutumia nomino za ngeli ya U-I. Wanafunzi

watunge kifungu hicho na wakiandike kwenye madaari yao. Wapigie mistari nomino

za ngeli ya U-I katika kifungu hicho. Mwalimu akubali vifungu vitakavyoelezea

ukulima na viwe vimetumia majina ya mimea na sehemu za mwili zinazoshirikishwa

katika shughuli za ukulima. Pia, mwalimu ahakikishe kuwa vifungu hivyo vimezingatia

upatanisho wa kisaru wa ngeli ya U-I.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi amshirikishe

mlezi au mzazi wake kueleza vyakula vilivyotajwa katika kitabu chao hutokana na

mimea gani.

Majibu tarajiwa: 1. wali - mpunga 2. ugali - mhindi 3. ndizi - mgomba

4. embe - mwembe 5. nazi - mnazi 6. chapati - ngano.

Tathmini

1. Mwalimu asikilize na kusahihisha mifano ya sentensi zitakazotungwa na

mwanafunzi.

2. Mwalimu atazame kila kikundi kikishiriki katika mchezo wa kusimama au

kukaa na kubaini kama vikundi hivyo vinatambua nomino za ngeli ya U-I

katika kifungu husika. Mwalimu awakosoe wanafunzi ambao watakosea.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini maana ya methali ‘Samaki mkunje angali mbichi’. Methali hii

inamaanisha kuwa ni heri kuzirekebisha tabia za mtoto angali mchanga badala ya

kusubiri awe mtu mzima ambaye huenda hataweza kurekebishika.

2. Mwanafunzi atafute shairi lolote zuri kutoka mtandaoni, kwenye kitabu chochote au

gazeti. Alinakili shairi hilo katika daari lake. Kisha awasomee wanafunzi wenzake

shairi hilo darasani. Mwalimu ahakikishe kuwa mwanafunzi ameandika shairi zuri

na kulikariri kwa usahihi. Mwanafunzi awaeleze wanafunzi wenzake ujumbe wa

shairi alilokariri.

3. Mwalimu atathmini insha ambayo mwanafunzi atatunga na kuandika. Sharti insha

hiyo ihusu athari za malezi mabaya. Mwalimu ahakikishe insha hiyo inazingatia

muundo wa insha ya maelezo. Pia, mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandaa

vidokezo atakavyotumia, kwa mfano: Malezi mabaya ni nini? Nini husababisha

malezi mabaya? Mtu anaweza kufanya nini ili kuwa na malezi mazuri? n.k.

126

Kimeidhinishwa na KICD

4. Mwanafunzi ataje majina ya vitu vyovyote ambavyo amewahi kuvitumia ambavyo

majina yao ni ya ngeli ya U-I. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandika majina

hayo katika umoja na wingi kwa usahihi. Sharti majina hayo yawe ya ngeli ya U-I.

Mifano: mpira – mipira, mkeka – mikeka, mto – mito (ya kulalia), mkebe –mikebe

n.k.

5. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi amesoma kifungu chochote kinachohusu

‘Ukulima’. Anaweza kumwuliza mwanafunzi kuhusu ujumbe wa kifungu hicho.

Pia, ahakikishe mwanafunzi ameandika muhtasari wa kifungu hicho na kupigia

mistari nomino za ngeli ua U-I.

6. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anatunga sentensi sahihi akitumia nomino za

ngeli ya U-I katika umoja pekee. Kwa mfano: Mpunga huu umekauka.

7. Mwalimu atathmini sentensi za wingi ambazo mwanafunzi ataandika. Sharti

sentensi hizo ziwe sahihi kisaru na zionyeshe wingi wa sentensi alizotunga katika

swali la 6. Kwa mfano: Mipunga hii imekauka.

8. Mwanafunzi atumie tarakilishi kuandika sentensi alizotunga katika umoja na wingi

(katika maswali ya 6 na 7). Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi amefahamu

kutumia tarakilishi pamoja na mtandao (kwa kuzituma sentensi hizo).

9. Mwanafunzi ahifadhi sentensi alizoandika katika faili kwa kutumia jina lake. Atumie

mtandao kutuma sentensi hizo. Mwalimu atathmini sentensi atakazotumiwa na

mwanafunzi. Pia, atathmini iwapo mwanafunzi ameelewa kutumia tarakilishi.

10. Mwalimu atathmini majina ya ngeli ya U-I ya sehemu za mwili ambayo mwanafunzi

ataandika katika umoja na wingi. Mifano: mguu – miguu, mkono – mikono,

mgongo – migongo n.k.

127

Kimeidhinishwa na KICD

BENDERA YA TAIFA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 88)

A. Kusikiliza na Kuzungumza

Kuzungumza na kujieleza kwa ufasaha

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kukariri na kuimba mashairi kwa matamshi na mahadhi mbalimbali.

b) Kueleza maana ya msamiati uliotumika katika shairi.

ch) Kutumia msamiati uliotumika katika shairi ili kuboresha mawasiliano.

d) Kueleza ujumbe wa shairi ili kudhihirisha ufahamu wake.

Swali dadisi

Ni kwa namna gani ushairi unaweza kuboresha mawasiliano yako?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanaposikiliza shairi lililorekodiwa

likikaririwa kupitia vifaa vya kidijitali.

• Kujiamini na kujithamini - kunakuzwa mwanafunzi anapojenga umilisi huu

anapokariri shairi.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotafakari swali dadisi na

kutunga mashairi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha – kutokana na kukariri mashairi kwa mahadhi mbalimbali.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima - mwanafunzi anapokariri na kujadiliana na wenzake katika

vikundi.

• Uwajibikaji - majukumu katika vikundi na kufuata mafunzo katika shairi.

128

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza, Lugha za kiasili kama vile Kiarabu - masomo haya yana mada

kuhusu ushairi.

• Muziki - somo hili hushughulikia nyimbo za mahadhi mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

mashairi katika kuboresha mazungumzo.

Mwanafunzi atawakariria watu mashairi katika haa mbalimbali.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kukariri au

kuimba shairi

kwa mahadhi

mbalimbali

kwa ufasaha.

Mwanafunzi

anakariri au

kuimba shairi

kwa mahadhi

mbalimbali

kwa ufasaha na

urahisi.

Mwanafunzi

anakariri au

kuimba shairi

kwa mahadhi

mbalimbali kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anakariri au

kuimba sehemu

za shairi kwa

kuzingatia baadhi

ya mahadhi.

Mwanafunzi

anajaribu

kukariri au

kuimba sehemu

za shairi.

Kueleza na

kutumia

msamiati

lengwa katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

uliotumiwa

kwenye shairi

na kuutumia

katika tungo

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

uliotumiwa

kwenye shairi

na kuutumia

katika tungo

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza baadhi

ya msamiati

uliotumiwa kwenye

shairi na kuutumia

katika tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza baadhi

ya msamiati

uliotumiwa

kwenye shairi.

Kueleza

ujumbe,

matukio na

wahusika

katika shairi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza

ujumbe,

matukio na

wahusika

katika shairi

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

shairi kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatoa baadhi ya

maelezo kuhusu

ujumbe, matukio

na wahusika katika

shairi kwa usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutoa maelezo

kuhusu

ujumbe,

matukio na

wahusika

katika shairi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye uwezo wa kung’amua wanayojifunza mara moja baada ya

kushirikishwa katika shughuli za ujifunzaji wapewe fursa ya kuimba au kukariri

129

Kimeidhinishwa na KICD

mashairi zaidi. Kwa upande mwingine, wanafunzi wanaochukua muda zaidi kabla

ya kufahamu wanayojifunza washirikishwe katika shughuli zaidi na kupewa muda

zaidi wa kujifunza.

• Baadhi ya wanafunzi walio na mahitaji ya kisaikolojia kutokana na matukio

wanayokumbana nayo katika jamii, wasaidiwe kujihusisha katika ujifunzaji.

Mwalimu anaweza kumhusisha mzazi au mlezi katika kutatua changamoto hiyo.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli au kusikiliza shairi likikaririwa

au kuimbwa na mwalimu, wanafunzi wenzao au kutoka kwenye kanda iliyorekodiwa.

Maelezo ya jumla

Mada ya kusikiliza na kuzungumza kuhusu mashairi itamwezesha mwanafunzi

kutambua msamiati unaotokana na shairi. Inachangia katika kuboresha matamshi ya

mwanafunzi katika mawasiliano.

Pia, itaboresha usahihi wa maneno katika stadi ya kuandika ambayo mwanafunzi

atashiriki baada ya kujua kukariri na kuimba mashairi kwa mahadhi mbalimbali.

Kipindi cha 1: Ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 88)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kukariri na kuimba mashairi kwa matamshi na mahadhi mbalimbali.

b) Kueleza maana ya msamiati uliotumika katika shairi.

ch) Kutumia msamiati uliotumika katika shairi ili kuboresha mawasiliano.

Swali dadisi

Je, unajua namna shairi linaweza kuboresha mawasiliano?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Bendera ni kitambaa maalumu na cha kipekee kinachotumiwa na nchi kujitambulisha.

Ili kufanikisha shughuli za serikali na pia kuonyesha uzalendo katika nchi, lazima

bendera ya nchi hiyo ipeperushwe.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 88, 2. Rekoda, 3. Breli,

4. Mgeni mwalikwa, 5. Kanda iliyorekodiwa, 6. Rununu.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwaelekeza wanafunzi kufanya shughuli ya

kwanza. Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji

yao. Wanafunzi watazame na kujadili mchoro ulio kitabuni mwao. Wajibu maswali

130

Kimeidhinishwa na KICD

yanayohusu mchoro huo katika vikundi. Mwalimu atathmini majibu yao.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi wakariri shairi kwa pamoja wakizingatia msamiati

unaorejelea bendera ya taifa. Baada ya kukariri shairi, wanafunzi wajibu maswali

kulingana na shairi walilokariri. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Ili kushughulikia shughuli ya tatu, mwalimu ahakikishe kuwa wanafunzi katika vikundi

wameimba shairi lililo katika shughuli ya pili. Waimbe kwa mahadhi mbalimbali na

kwa zamu. Wanafunzi wa vikundi vingine wawasikilize wenzao wakiimba shairi hilo.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya zaida. Mwanafunzi amwulize mlezi

au mzazi wake sababu za kusimama wima gwarideni, kitu kilicho katikati ya bendera

na sababu za kupandisha bendera shuleni kila wiki. Mwanafunzi awaeleze wenzake

darasani majibu ya maswali haya ili wayatathmini na kujifunza.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kukariri na kuimba mashairi

kwa mahadhi mbalimbali.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza maana ya msamiati

uliotumika katika shairi.

Kipindi cha 2: Ushairi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 90)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia msamiati uliotumika katika shairi ili kuboresha mawasiliano.

b) Kueleza ujumbe wa shairi ili kudhihirisha ufahamu wake.

ch) Kuchangamkia ushairi kama njia ya kujieleza kwa ufasaha.

Swali dadisi

Ni shairi lipi lililokufurahisha na lilikaririwa ulivyokariri?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua, kutamka na kuunda sentensi zenye msamiati wa kishairi

ataboresha matamshi yake katika mawasiliano.

Mwalimu anaweza kubuni shughuli za ujifunzaji zilizo tofauti na zile za kipindi cha

awali ili kukuza hamu ya ujifunzaji zaidi kwa wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 90, 2. Rekoda, 3. Breli,

4. Mgeni mwalikwa, 5. Rununu.

131

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza kwa kuwauliza

wanafunzi wasome shairi lililo kitabuni mwao kimya kimya. Wakimaliza, wamsikilize

mgeni mwalikwa akikariri shairi walilosoma. Baada ya kumsikiliza mgeni mwalikwa,

wajibu maswali waliyopewa kitabuni mwao wakiwa katika vikundi. Mwalimu

ahakikishe amewagawa wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Majibu tarajiwa: a) Shairi linahusu umuhimu wa bendera. b) Wimbo wa taifa hutoa

ushauri nasaha kwa wananchi. ch) Mwalimu atumie kamusi. d) Mwanafunzi mmoja

atumie rekoda au rununu kurekodi mgeni mwalikwa akikariri shairi husika kisha

wenzake wasikilize rekodi hiyo na kukariri kwa sauti.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi wawili wawili washirikiane kuandika beti tatu za

wimbo wa taifa la Kenya. Wajadili ujumbe katika beti hizo. Mwanafunzi mmoja aimbe

wimbo huo huku mwenzake akimsikiliza na kumsahihisha panapofaa.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi amwombe mlezi

au mzazi wake amrekodi akiimba beti tatu za wimbo wa taifa. Mlezi au mzazi anaweza

kutumia tarakilishi, rekoda au rununu.

Tathmini

1. Mwalimu amsikilize mwanafunzi akikariri shairi alilopewa kitabuni mwao ili

kumtathmini.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua msamiati wa

bendera kutoka kwa maneno yaliyotumiwa katika shairi.

3. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua ujumbe katika

shairi.

B. Kusoma kwa kina

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma makala kwa kuzingatia vipengele mbalimbali vinavyoijenga.

b) Kusoma na kutambua umuhimu wa ujumbe wa makala husika.

ch) Kufurahia kusoma makala mbalimbali ili kukuza ufahamu.

Maswali dadisi

1. Kusoma hadithi kuna umuhimu gani?

2. Ni ujumbe upi ulipata katika makala uliyowahi kusoma?

132

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - huu unakuzwa wanafunzi wanaposoma makala kwenye

blogi.

• Kujiamini na kujithamini - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anaposimulia

alichokisoma.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha – mwanafunzi ataweza kuongoza na kuelekeza usomaji wake.

Uhusiano na maadili

• Maadili mbalimbali hukuzwa kutegemea makala yaliyoteuliwa kama vile

heshima, upendo uzalendo n.k.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Masomo ya jamii – masomo haya yanafundisha uraia mwema

na uzalendo.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atatumia mawazo na maadili aliyopata kutokana na hadithi kuwaelekeza

wenzake.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kusoma kwa

kuzingatia

ujumbe, vipengele

vya makala

na kueleza

alichokisoma.

Mwanafunzi

anasoma

akizingatia

ujumbe,

vipengele

vya makala

na kueleza

alichokisoma

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anasoma

akizingatia

ujumbe,

vipengele

vya makala

na kueleza

alichokisoma.

Mwanafunzi

anasoma akizingatia

sehemu

za ujumbe,

anafahamu sehemu

za vipengele vya

makala

na kueleza baadhi ya

aliyoyasoma.

Mwanafunzi

anasoma

sehemu za

makala.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema au kusikia watambue makala lengwa kwa

kuandika.

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona watumie breli au kusikiliza makala

husika ikisomwa na kuelezewa na mwalimu au wanafunzi wenzao.

133

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya jumla

Mada ya kusoma kwa kina itamwezesha mwanafunzi kutambua ujumbe wa makala

mbalimbali husika na kuweza kuboresha mawasiliano yake.

Kusoma makala kutakuza hamu ya mwanafunzi ya kujifunza zaidi ili kuyafahamu

maudhui mbalimbali katika makala.

Mwalimu ahimize kusoma kwa kina ndani na nje ya darasa ili kukuza stadi ya usomaji

ambayo humpa mwanafunzi maarifa zaidi.

Kipindi cha 1: Makala

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma makala kwa kuzingatia vipengele mbalimbali vinavyoijenga.

b) Kusoma na kutambua umuhimu wa ujumbe wa makala husika.

Swali dadisi

Kusoma hadithi kuna umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua msamiati wa makala na kuutumia kwa usahihi katika

sentensi huboresha mawasiliano yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 91, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wanafunzi

watazame mchoro ulio kitabuni mwao. Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na mahitaji yao kisha wajibu maswali waliyopewa kitabuni mwao.

Majibu tarajiwa:

1. Gwaride, wanafunzi, walimu, mlingoti, bendera n.k.

2. Gwarideni, shuleni n.k.

3. Wanapandisha bendera, wanaimba wimbo wa taifa, wamesimama wima n.k.

4. Ili kuonyesha uzalendo wao.

5. Wimbo wa taifa.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma hadithi iliyo kitabuni

mwao. Kwanza, kila mwanafunzi aisome hadithi hiyo akiwa pekee kimya kimya

134

Kimeidhinishwa na KICD

kisha wanafunzi wasome wakiwa katika vikundi. Baada ya kusoma, wajibu maswali

waliyopewa kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kubaini uelewa

wao wa kifungu walichosoma. Pia, mwalimu awaelekeze wanafunzi kujibu maswali

mengine waliyopewa wakirejelea shule yao. Wanafunzi ambao watakuwa na matatizo,

waelekezwe na mwalimu.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Kila mwanafunzi atafute

mtandaoni bendera ya Kenya, Uganda na Tanzania. Achore bendera hizo katika daari

lake kisha azipake rangi zao sahihi. Baada ya hapo, aeleze tofauti kati ya bendera hizo

kwa kuandika katika daari lake. Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani tofauti hizo.

Mwalimu atathmini kazi ya mwanafunzi na kuwaelekeza wanafunzi wanaotatizika.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza maana ya msamiati

wa bendera na gwaride.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuchora bendera ya taifa la

Kenya na kuipaka rangi zake nne.

3. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anaweza kuibaini bendera ya Kenya

kutoka kwa bendera za nchi nyingine.

Kipindi cha 2: Makala

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 93)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma makala kwa kuzingatia vipengele mbalimbali vinavyoijenga.

b) Kusoma na kutambua umuhimu wa ujumbe wa makala husika.

Maswali dadisi

1. Kusoma hadithi kuna umuhimu gani?

2. Ni ujumbe upi ulipata kwenye makala uliyowahi kusoma?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ahakikishe kuwa amewagawa wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi

na mahitaji yao. Wanafunzi walio na mahitaji mbalimbali wawe viongozi wa vikundi

ili waweze kujiamini na kujithamini.

Kipindi hiki kinahusu kusoma makala mbalimbali ili kukuza usomaji wa mwanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 93, 3. Gazeti.

135

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwaelekeza wanafunzi wasome mazungumzo

yaliyo katika shughuli ya kwanza kitabuni mwao. Wanafunzi wakiwa wawili wawili

wasome mazungumzo hayo wakizingatia matamshi bora na sahihi. Baada ya kusoma,

wajibu maswali yanayotokana na mazungumzo hayo kwa kujadiliana. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi. Wanafunzi wanaweza kutumia kamusi au mtandao

kueleza maana ya maneno yaliyokolezwa rangi katika mazungumzo waliyosoma.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi waigize mbele ya darasa

mazungumzo yaliyo kitabuni mwao katika shughuli ya kwanza kati ya Rukia na Paulo.

Mwanafunzi mmoja achukue nafasi ya Paulo na mwingine achukue nafasi ya Rukia.

Baada ya maigizo hayo, wanafunzi wajadiliane kuhusu mambo waliyojifunza kutokana

na maigizo hayo, kama vile: kuwa jasiri unapozungumza mbele ya watu, kutamka

maneno kwa usahihi n.k.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi asome makala

kuhusu sherehe yoyote ya kitaifa kutoka kwenye gazeti la Kiswahili. Baada ya kusoma,

aandike muhtasari wa makala hiyo katika daari lake. Awasomee wanafunzi wenzake

muhtasari huo darasani ili wautathmini.

CH. Kuandika: Kuandika insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 95)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya wasifu kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya wasifu kwa kufuata kanuni zifaazo akizingatia vivumishi na

vielezi kujenga picha dhahiri ya anachokieleza.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa kuandika insha ya wasifu ili kukuza ubunifu.

Swali dadisi

Insha ya wasifu inahusu nini?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano – vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali – unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea vielelezo vya insha za wasifu.

• Ubunifu – unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya wasifu.

• Hamu ya ujifunzaji – inakuzwa mwanafunzi anapotafakari swali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

136

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia – unakuzwa kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika vikundi.

• Insha ya wasifu yaweza kulenga watu ambao wanajulikana kwa uaminifu,

uwajibikaji, upendo na uzalendo.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia stadi ya

kuandika.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya wasifu kwa

kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya wasifu

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na kwa

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya wasifu

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya wasifu

kwa kuzingatia

baadhi ya

kanuni za lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya wasifu.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli kusoma maelezo kuhusu

insha ya wasifu pamoja na mambo ya kuzingatia wanapoiandika. Pia, wanafunzi

wenzao wanaweza kuwasaidia kusoma maelezo hayo huku wakisikiliza.

• Wanafunzi wenye mahitaji ya kisaikolojia yanayochangia kutozingatia kanuni

bora za uandishi, wapewe mazoezi ya kutosha kabla ya kuandika insha. Wanaweza

kupanga sentensi zilizotarakanywa katika aya ili kuboresha mtiririko wa mawazo.

Pia, changamoto wanazopitia zinaweza kuangaziwa na wakuu shuleni na jamii.

Wasioweza kuandika heru za Kiswahili vizuri wahusishwe katika mazoezi ya

kunyanga heru hizo, kuzipaka rangi zikiwa kwenye chati na kuzifuma kwa

kutumia uzi. Wale wenye changamoto ya kutumia mkono kuandika wapewe muda

zaidi wa kuandika insha.

137

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya jumla

Mada ya kuandika itamwezesha mwanafunzi kukuza ubunifu wake, kufahamu kanuni

za uandishi bora ili kuimarisha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Insha ya wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 95)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya wasifu kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya wasifu kwa kufuata kanuni zifaazo akizingatia vivumishi na

vielezi ili kujenga picha dhahiri ya anachokielezea.

ch) Kuchangamkia utunzi mzuri wa kuandika insha ya wasifu ili kukuza ubunifu.

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapochangamkia utunzi wa insha ya wasifu hujenga ubunifu wake na

kuweza kuandika insha za kusisimua.

Mwalimu amhusishe kila mwanafunzi katika shughuli mbalimbali zitakazomwezesha

kuwa mwandishi bora. Ampongeze kila mwanafunzi kwa kila hatua anayopiga katika

uandishi ili aendelee kujithamini. Mwanafunzi awe na vifaa vyote anavyohitaji katika

kujifunza kuandika insha.

Mwalimu ahakikishe ana nyenzo zote za ujifundishaji kabla ya kipindi. Vifaa vya

kiteknolojia vikaguliwe kabla ya kipindi ili kuhakikisha vitatumiwa bila changamoto.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 95, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwaelekeza wanafunzi katika shughuli ya

kwanza. Awaulize wanafunzi watatu wasimame mbele ya darasa. Kila mwanafunzi

awaeleze wanafunzi wengine kuhusu sifa za raki yake akizingatia vidokezo alivyopewa

kitabuni mwao. Wanafunzi hao watatu waeleze sifa za maraki wao huku wengine

wakiwasikiliza kwa makini. Mwalimu atathmini maelezo ya kila mwanafunzi. Shughuli

hii itawasaidia wanafunzi kuelewa kuhusu sifa za watu mbalimbali. Pia, itakuza ujasiri

wa wanafunzi kuzungumza mbele ya wenzao.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya pili. Wanafunzi wawili wawili

wasome kifungu walichopewa kitabuni mwao. Washirikiane katika usomaji wao na

kukosoana panapowezekana. Mwalimu awasaidie wanafunzi wanaotatizika katika

usomaji wao. Wanafunzi wajibu maswali waliyopewa. Wataje sifa za Zawadi kutokana

na kifungu walichosoma. Pia, kila mwanafunzi aandike kifungu cha aya mbili kwa

kutumia sifa za Zawadi walizotaja. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua

138

Kimeidhinishwa na KICD

muundo wa kuandika insha ya wasifu: kuwepo kwa mada, mtiririko wa mawazo, saru

na tahajia sahihi izingatiwe pamoja na hati inayosomeka kwa urahisi.

Katika kazi ya ziada, kila mwanafunzi aandike insha ya wasifu kujihusu kwa kutumia

vidokezo vilivyo kitabuni mwao. Baada ya kuandika insha hiyo, awasomee wanafunzi

wenzake pamoja na mwalimu insha aliyoandika ili waitathmini na kuiboresha katika

kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kueleza maana ya wasifu.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua insha ya wasifu kwa

kuzingatia muundo.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika aya ya insha ya

wasifu kwa kuzingatia ujumbe, sentensi sahihi na sanifu.

Kipindi cha 2: Insha ya wasifu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 97)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya wasifu kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

b) Kuchangamkia utunzi mzuri wa insha ya wasifu ili kujenga ubunifu wake.

Maswali dadisi

1. Insha ya wasifu inahusu nini?

2. Je, unazingatia mambo yapi unapoandika insha ya wasifu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo katika kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili

kujifahamisha yaliyomo. Mwalimu arekodi maelezo kuhusu uandishi wa insha ya

wasifu ili kuwafaa wanafunzi wasioweza kuona maandishi ubaoni.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 97, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wajikumbushe

kuhusu mambo wanayofaa kuzingatia wanapoandika insha ya wasifu.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutazama na kuujadili

mchoro ulio kitabuni mwao. Baada ya kuujadili, wajibu maswali waliyopewa.

139

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi. Majibu tarajiwa: Mchoro huo ni wa mbuzi/

mwanambuzi. Mnyama hayo ana rangi ya hudhurungi na nyeupe. Wanyama wengine

wanaoishi na mbuzi ni kama vile ng’ombe, kondoo, paka, mbwa n.k.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma kielelezo cha insha

ya wasifu walichopewa kitabuni mwao. Mwanafunzi mmoja asome insha hiyo huku

wanafunzi wengine wakisikiliza matamshi yake kwa makini kisha wajibu maswali

waliyopewa kitabuni mwao. Pia, wanafunzi wajadili muundo wa insha hiyo. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuandika insha ya wasifu

kuhusu mwalimu anayempenda kwenye tarakilishi. Shughuli hii itafanyika kulingana

na idadi ya tarakilishi zilizopo. Mwalimu awaelekeze wanafunzi ipasavyo. Mwanafunzi

aandike insha hiyo akizingatia vidokezo alivyopewa kitabuni mwake. Baada ya

kuandika, ahifadhi insha hiyo katika faili kwa kutumia jina la mwalimu huyo.

Awatumie wanafunzi wenzake insha hiyo mtandaoni ili waitathmini na kuiboresha.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Kila mwanafunzi

aandike insha ya wasifu kumhusu mlezi au mzazi wake. Atumie vidokezo alivyopewa

katika kitabu chake.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika insha ya wasifu kwa

kuzingatia muundo na mtindo, sentensi sahihi na sanifu, mtiririko wa mawazo

na ubunifu.

2. Atathmini uchangamkiaji wa utunzi wa insha ya wasifu kwa mwanafunzi

kuuliza maswali au kuteua mada yake mwenyewe na kuandika insha na kumpa

mwalimu aitathmini.

D.Saru:Ngelizanomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 99)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya LI-YA.

b) Kuandika nomino za ngeli ya LI-YA katika umoja na wingi.

ch) Kuandika umoja na wingi wa mafungu ya maneno katika ngeli ya LI-YA.

d) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya LI-YA katika

umoja na wingi.

e) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya LI-YA, katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

140

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Nomino zinazorejelea matunda ni zipi?

2. Nomino zinazorejelea viungo vya mwili ni zipi?

3. Je, unaweza kuandika umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya LI-YA?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga mafungu ya maneno.

• Kukiri kwa kina – kunakuzwa mwanafunzi anapowaza kwa kina kuhusu

atakachoandika.

• Ujuzi wa kidijitali – unakuzwa tarakilishi inapotumiwa kutambua nomino na

ngeli ya LI-YA na katika kusikiliza mafungu kwenye rekoda.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano – kufanya kazi katika vikundi.

• Stadi za maisha – kujifanyia kazi darasani bila kunakili za wengine.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - kutunza vipakatalishi anavyotumia.

• Uzalendo – kufanya kazi na wengine kwenye vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia

mada ya saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kutumia lugha sanifu miongoni mwa wenzake shuleni na nyumbani kama kielelezo

cha kuzingatia Kiswahili sanifu.

141

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya LI-YA na

kuzitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya LI-YA na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

ufasaha na

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya LI-YA na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa baadhi ya

nomino katika

ngeli ya LI-YA

na kuzitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli ya

LI-YA.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi ambao hawana uwezo wa kuona, watumie breli kusoma maelezo ya

maana ya nomino za ngeli ya LI-YA. Pia, mwalimu anaweza kuleta vitu halisi

darasani ili waviguse na kutambua majina yao.

• Mwalimu anaweza kurekodi video yenye mifano ya nomino za ngeli ya LI-YA.

Pia, anaweza kurekodi sentensi zenye nomino hizo ili kuwafaa wanafunzi wenye

mahitaji ya kusikia.

Maelezo ya jumla

Mada ya saru humwezesha mwanafunzi kuimarisha matumizi ya aina mbalimbali za

maneno ili kuboresha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya LI-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 99)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutaja mifano ya majina katika ngeli ya LI-YA.

b) Kutambua na kuandika nomino za ngeli ya LI-YA katika umoja na wingi.

Maswali dadisi

1. Je, nomino za ngeli ya LI-YA ni zipi?

2. Je, nomino za ngeli ya LI-YA hubadilika vipi katika umoja na wingi?

142

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo kuhusu umoja na wingi wa nomino katika kitabu cha

mwanafunzi kabla ya kipindi ili kufahamu zaidi kuhusu shughuli za ujifunzaji

atakazowahusisha wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli,

2. Tarakilishi,

3. Vifaa halisi vya nomino za ngeli ya LI-YA,

4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 99,

5. Kanda iliyorekodiwa inayoeleza kuhusu nomino za ngeli ya LI-YA.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza. Awagawe wanafunzi

katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Watazame na kujadili michoro iliyo

kitabuni mwao. Wanafunzi waandike majina ya michoro hiyo. Mwalimu atathmini

majibu ya wanafunzi. Majibu tarajiwa: nanasi, daari, dawati, gari.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi kusoma na kujadili

maneno yaliyo katika kitabu chao akiwa na mwanafunzi mwenzake. Wanafunzi

waelezane iwapo wamewahi kuviona vitu vyenye majina waliyosoma. Wanafunzi

waelezane walikoviona vitu hivyo. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwongoze mwanafunzi kutambua majina ya

ngeli ya LI-YA kutoka kwa orodha ya maneno waliyopewa. Mwanafunzi achague

majina ya ngeli ya LI-YA pekee kutoka kwa orodha hiyo. Mwalimu atathmini majibu

ya mwanafunzi. Majibu tarajiwa: dirisha, duka, dawati, kanisa. Mwanafunzi aandike

majina aliyotambua katika wingi. Majibu tarajiwa: madirisha, maduka, madawati,

makanisa.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi namna ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

aandike majina matano ya ngeli ya LI-YA ya vitu vinavyopatikana nyumbani kwao.

Mwanafunzi aandike majina hayo katika umoja na wingi. Mwalimu atathmini majibu

ya mwanafunzi kwa kurejelea majina ya vitu vinavyopatikana nyumbani katika ngeli

ya LI-YA.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua nomino za ngeli ya

LI-YA katika michoro.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuandika majina ya ngeli ya

LI-YA katika umoja na wingi.

143

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya LI-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 100)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutaja mifano ya majina katika ngeli ya LI-YA.

b) Kutambua michoro ya vitu vya ngeli ya LI-YA.

ch) Kutambua na kuandika nomino za ngeli ya LI-YA katika umoja na wingi.

Swali dadisi

Je, unajua nomino gani za ngeli ya LI-YA?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua nomino huweza kuimarisha mawasiliano yake kwa

kuzitumia kutunga sentensi sahihi.

Mwalimu ahakikishe kuwa kila shughuli inafanywa ipasavyo kwa kutembelea kila

kikundi darasani wakati wa kila shughuli na kuwaelekeza wanafunzi. Awe makini

katika ukuzaji wa maadili ya wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli,

2. Vifaa halisi vyenye majina ya ngeli ya LI-YA,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 100,

4. Rekoda.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa shughuli ya kwanza. Wanafunzi wakiwa katika

vikundi wajishughulishe katika kutambua umoja na wingi wa nomino za ngeli ya

LI-YA. Watazame michoro iliyo kitabuni mwao kisha wajaze nafasi zilizo chini ya

kila mchoro. Wafanye hivi kwa kutaja majina ya michoro waliyotazama. Mwalimu

atathmini majibu ya kila kikundi.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi wasikilize usomaji wa maneno ya ngeli ya LI-YA

kutoka kwa rekoda ya mwalimu. Wanafunzi wasikilize kwa makini kisha wayaandike

maneno hayo katika wingi. Mwalimu atathmini majibu yao. Mwalimu aandae rekoda,

ya nomino za ngeli ya LI-YA kabla ya kipindi hiki.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuchora michoro ya

vitu ambavyo majina yao yameandikwa kitabuni mwake. Mwanafunzi achore jembe,

chungwa na dawati. Anaweza kuipaka rangi michoro yake. Mwanafunzi ajadiliane na

mwanafunzi mwenzake kuhusu umuhimu wa vitu alivyochora kwa binadamu. Majibu

tarajiwa: Jembe hutumiwa kulima, chungwa huliwa na dawati hutumiwa na wanafunzi

kuketi na kuandikia.

144

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

majina ya ngeli ya LI-YA ya vitu vinavyopatikana shuleni kwao. Aandike majina hayo

katika umoja na wingi. Amsomee mlezi au mzazi wake majina hayo ili ayatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua na kuandika umoja

na wingi wa nomino za ngeli ya LI-YA.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kuchora michoro ya nomino

za ngeli ya LI-YA.

Ngeli za nomino

Kipindi cha 1: Umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya LI-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya LI-YA katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya LI-YA, katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

ch) Kufurahia matumizi ya nomino za ngeli ya LI-YA katika umoja na wingi.

Maswali dadisi

1. Je, unaweza kuandika umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya LI-YA?

2. Ni nomino gani za ngeli ya LI-YA unaweza kutungia sentensi sahihi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo kuhusu upatanisho wa kisaru wa ngeli ya LI-YA katika

kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili kufahamu zaidi kuhusu shughuli za

ujifunzaji atakazowahusisha wanafunzi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Vifaa halisi vyenye majina ya ngeli ya LI-YA,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 102.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa maswali dadisi. Awaelekeze wanafunzi katika

shughuli ya kwanza wajigawe katika vikundi vya wanafunzi wawili wawili kisha

145

Kimeidhinishwa na KICD

watazame na kujadili michoro iliyo kitabuni mwao. Wanafunzi wakamilishe sentensi

iliyo kando ya kila mchoro kwa jina sahihi la kila mchoro. Mwalimu atathmini majibu

yao.

Katika shughuli ya pili, mwanafunzi atunge sentensi sahihi akitumia majina ya ngeli

ya LI-YA aliyopewa kitabuni mwake. Wanafunzi wawili wawili wajadiliane kuhusu

ugunduzi wao. Mwalimu atathmini majadiliano yao. Awaeleze wanafunzi kuwa

viambishi ngeli vya ngeli ya LI-YA ni li- katika umoja na ya- katika wingi.

Katika shughuli ya tatu, wanafunzi wapigie mistari viambishi vya ngeli ya LI-YA kwa

zamu kwenye sentensi zilizoandikwa ubaoni. Mwalimu atathmini majibu yao. Pia,

wanafunzi wawatathmini wenzao.

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi atunge sentensi tano sahihi akitumia nomino za

ngeli ya LI-YA za vitu vinavyopatikana nyumbani kwao katika umoja. Mwalimu

asahihishe kazi hii. Mwanafunzi awasomee wanafunzi wenzake sentensi alizotunga.

Wanafunzi wazitathmini sentensi za wenzao.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kukamilisha na kutunga

sentensi za ngeli ya LI-YA.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua viambishi vya ngeli

ya LI-YA katika sentensi.

Kipindi cha 2: Umoja na wingi wa sentensi katika ngeli ya LI-YA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 103)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya LI-YA katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya LI-YA, katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

Swali dadisi

Je, unaweza kutunga sentensi katika umoja na wingi katika ngeli ya LI-YA?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapotambua nomino, huweza kuimarisha mawasiliano yake kwa

kuzitumia kutunga sentensi sahihi.

Mwalimu ahakikishe kila shughuli inafanywa ipasavyo kwa kutembelea kila kikundi

darasani wakati wa kila shughuli na kuwaelekeza wanafunzi. Pia, mwalimu awe

makini katika ukuzaji wa maadili ya wanafunzi.

146

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Tarakilishi, 3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 103.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi swali dadisi. Katika

shughuli ya kwanza, wanafunzi wakiwa wawili wawili watazame na kujadili

michoro iliyo kitabuni mwao. Wanafunzi wakamilishe sentensi zilizo chini ya kila

mchoro. Mwalimu awaulize wanafunzi wajadili ugunduzi wao kwa kurejelea sentensi

walizotunga. Wanafunzi wabaini viambishi vya ngeli ya LI-YA katika sentensi ambavyo

ni li- katika umoja na ya- katika wingi. Majibu tarajiwa: 1. Gari hili lilinunuliwa jana.

- Magari haya yalinunuliwa jana. 2. Shoka hili litauzwa. - Mashoka haya yatauzwa.

Katika shughuli ya pili, mwanafunzi atunge sentensi sahihi katika umoja na wingi

kwa kutumia maneno ya ngeli ya LI-YA yaliyo kitabuni mwake. Mwalimu atathmini

majibu ya mwanafunzi. Shughuli hii itakuza ubunifu wa mwanafunzi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi katika shughuli ya tatu. Mwanafunzi aandike

sentensi alizotunga katika shughuli ya pili katika umoja na wingi kwenye tarakilishi.

Ahifadhi sentensi hizo kwenye faili kwa jina lake. Kwa kutumia mtandao, awatumie

wanafunzi wenzake pamoja na mwalimu ili wazisome na kuziboresha.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atunge

sentensi zenye majina ya matunda matano katika ngeli ya LI-YA. Aandike sentensi hizo

katika umoja na wingi kisha atumie mtandao kutafuta picha za matunda aliyotungia

sentensi. Aandike rangi za matunda hayo. Awaeleze wenzake darasani katika kipindi

kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutunga sentensi katika

umoja na wingi akitumia nomino za ngeli ya LI-YA.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutumia tarakilishi kuandika

sentensi katika ngeli ya LI-YA na kuwatumia wenzake mtandaoni.

Saru: Ngeli za nomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 105)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya KI-VI.

b) Kutambua viambishi vipatanishi vya ngeli kwenye mafungu ya maneno.

ch) Kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika sentensi.

d) Kuchangamkia kutumia nomino za ngeli ya KI-VI katika mawasiliano.

147

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Ni nomino gani zilizo katika ngeli ya KI-VI?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu – unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi.

• Uwazaji wa kina - unakuzwa mwanafunzi anapowaza kwa kina kuhusu

atakachoandika.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa tarakilishi inapotumiwa kutambua maneno na

katika kusikiliza sentensi kwenye rekoda.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano – kufanya kazi katika kikundi.

• Stadi za maisha – kujifanyia kazi darasani bila kunakili za wengine.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji – kutunza vipakatalishi.

• Uzalendo – kufanya kazi na wengine katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia mada ya

saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapojua saru sahihi atakuwa kielelezo kwa wenzake katika kutumia

Kiswahili ifaavyo.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi matarajio Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya KI-VI na

kuzitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua umoja

na wingi wa

nomino katika

ngeli ya KI-VI

na anazitumia

kwenye mafungu

ya maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi na urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

katika ngeli

ya KI-VI na

anazitumia

kwenye

mafungu ya

maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa baadhi ya

nomino za KI-

VI na kutumia

baadhi ya

nomino hizo

kwenye mafungu

ya maneno na

sentensi kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

umoja na

wingi wa

nomino katika

ngeli ya KI-VI.

148

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, wasome maelezo ya umoja na wingi

wa nomino za KI-VI wakitumia breli. Pia, wanaweza kumsikiliza mwalimu au

wanafunzi wenzake wakisoma nomino na sentensi za ngeli ya KI-VI kwa sauti.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, watazame nomino na sentensi za ngeli ya

KI-VI ubaoni au kwenye chati. Pia, mwalimu anaweza kuwaeleza jinsi ya kuandika

umoja na wingi katika ngeli ya KI-VI kwa lugha ishara iwapo anaijua.

Maelezo ya jumla

Majina ya ngeli ya KI-VI yana miundo miwili. Muundo wa kwanza ni wa majina

yanayoanza kwa ki- katika umoja na vi- katika wingi. Muundo wa pili ni wa majina

yanayoanza kwa ch- katika umoja na vy- katika wingi. Mwanafunzi anapojua umoja

na wingi wa maneno na sentensi katika ngeli ya KI-VI ataboresha mawasiliano yake.

Kipindi cha 1: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya KI-VI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 105)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya KI-VI.

b) Kutambua viambishi vya umoja na wingi vya maneno katika ngeli ya KI-VI.

Maswali dadisi

1. Ni nomino gani zilizo katika ngeli ya KI-VI?

2. Nomino za ngeli ya KI-VI huchukua viambishi vipi vya umoja na wingi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo katika kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili afahamu

shughuli atakazowashirikisha wanafunzi wakati wa kipindi. Mwalimu aandae nyenzo

kulingana na mahitaji ya wanafunzi. Mwalimu anaweza kuwagawa wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 105, 2. Breli, 3. Rekoda,

4. Vifaa halisi vyenye majina ya ngeli ya KI-VI, 5. Boksi la maneno.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi hiki kwa maswali dadisi. Katika shughuli ya kwanza,

mwalimu awaelekeze wanafunzi kujadili michoro iliyo kitabuni mwao. Wanafunzi

washirikiane katika vikundi kujadili michoro hiyo na wakamilishe mafungu waliyopewa

149

Kimeidhinishwa na KICD

kisha wajibu swali walilopewa. Mwalimu atathmini majibu yao. Majibu tarajiwa:

Kikombe kimoja - vikombe viwili, choo kimoja - vyoo viwili.

Katika shughuli ya pili, wanafunzi wasome maneno yaliyo kwenye kitabu chao kwa

sauti wakiwa katika vikundi viwili. Baada ya kusoma, wanafunzi katika vikundi vyao

wajadili iwapo wamewahi kuviona vitu vyenye majina yaliyotajwa. Waelezane mahali

walikoviona pamoja na matumizi yao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi

na kuwaelekeza panapofaa. Majibu tarajiwa: chakula - watu hula, kisu - hutumiwa

kukatia, kiti - cha kuketi, chumba - cha kuishi, kioo - cha kujitazama.

Katika shughuli ya tatu, wanafunzi wachague majina ya ngeli ya KI-VI kutoka kwenye

boksi la mseto wa maneno walilopewa kitabuni mwao. Mwalimu anaweza kuandaa

boksi halisi na akaandika maneno yaliyo kwenye boksi hiyo kwenye kadi mbalimbali

kisha wanafunzi wakachagua kadi hizo halisi. Waandike majina waliyochagua katika

wingi. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi. Awasahihishe wanapokosea.

Kwenye kazi ya ziada, wanafunzi waandike majina ya vitu vya darasani katika ngeli ya

KI-VI. Wayaandike majina hayo katika umoja na wingi. Mwanafunzi amsomee mlezi

au mzazi wake majina aliyoandika ili ayatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuchagua nomino za ngeli ya

KI-VI kutoka kwa mseto wa maneno na kuziandika katika umoja na wingi.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutambua viambishi vya ngeli

vya nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi.

Kipindi cha 2: Umoja na wingi wa nomino katika ngeli ya KI-VI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 107)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika sentensi katika umoja na wingi akitumia nomino za ngeli ya KI-Vi.

b) Kutambua viambishi vya upatanisho vya nomino katika ngeli ya KI-VI katika

umoja na wingi.

Swali dadisi

Nomino za ngeli ya KI-VI huwa na viambishi gani vya upatanisho katika umoja na

wingi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo katika kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili afahamu

shughuli atakazotumia kuwashirikisha wanafunzi wakati wa kipindi.

Anapowagawa wanafunzi katika vikundi, mwalimu ahakikishe kila kikundi kina

150

Kimeidhinishwa na KICD

wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 107, 3. Rekoda,

2. Kanda iliyorekodiwa, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa swali dadisi. Katika shughuli ya

kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi wakiwa wawili wawili kujadili michoro iliyo

kitabuni mwao. Wakamilishe sentensi zilizo chini ya kila mchoro. Mwalimu atathmini

majibu ya wanafunzi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutunga sentensi katika

umoja na wingi wakitumia maneno waliyopewa katika kitabu chao. Baada ya utunzi

wao, wanafunzi wabadilishane madaari ili wazitathmini sentensi zao. Mwalimu

atathmini sentensi za wanafunzi na kuwapa mwongozo panapofaa.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa wanapoandika sentensi kwa kutumia majina ya

ngeli ya KI-VI, vitenzi vyote katika sentensi huanza kwa kiambishi ki- katika umoja

na vi- katika wingi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusikiliza kwa makini

sentensi zitakazosomwa kutoka kwenye rekoda ya mwalimu. Wakiwa katika vikundi,

wataje nomino za ngeli ya KI-VI zilizotumiwa katika sentensi hizo. Kisha, watumie

nomino walizotaja kutunga sentensi sahihi katika umoja na wingi. Kila kikundi

kitathmini sentensi za wengine. Mwalimu awape mwongozo panapofaa.

Mwisho, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

aandike majina ya vitu vya nyumbani yaliyo katika ngeli ya KI-VI katika umoja na

wingi. Awasomee wenzake darasani majina hayo.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kukamilisha sentensi za ngeli

ya KI-VI katika umoja na wingi.

2. Mwalimu atathmini kama mwanafunzi anaweza kutumia maneno ya ngeli ya

KI-VI kutunga sentensi katika umoja na wingi.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini mchoro wa bendera ambao wanafunzi watachora. Pia,

atathmini rangi ambazo watapaka mchoro huo. Sharti mwanafunzi atumie rangi

sahihi za bendera ya Kenya ambazo ni: nyekundu, kijani, nyeusi na nyeupe.

151

Kimeidhinishwa na KICD

2. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Rangi za bendera ni nne: nyeupe,

nyeusi, nyekundu na kijani. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaweza kueleza

maana ya kila rangi ya bendera ya Kenya. Rangi nyeupe huashiria amani. Rangi

nyeusi huashiria rangi ya ngozi ya Wakenya. Rangi ya kijani huashiria kilimo, rutuba

na misitu ya Kenya. Rangi nyekundu huashiria damu iliyomwagika ili tupate uhuru.

3. Mwalimu atathmini shairi ambalo mwanafunzi atatunga. Shairi hilo lihusu bendera

ya Kenya. Mwanafunzi ahesabu idadi ya mishororo na mizani katika ubeti wake.

Aandike idadi hiyo katika daari lake. Mwalimu atathmini idadi hiyo.

4. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kwa kurejelea shule yake.

5. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaweza kuandika wimbo wa taifa katika daari

lake. Ikiwezekana, mwanafunzi aandike bila kunakili kutoka mahali popote bali

kutoka kichwani. Mwanafunzi aweze kuimba wimbo huo kwa ufasaha.

6. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kuhusu tofauti kati ya bendera ya Kenya

na ya Rwanda. Bendera ya Rwanda ina rangi tatu (kijani, manjano na samawati)

ilhali bendera ya Kenya ina rangi nne (nyekundu, nyeupe, nyeusi na kijani). Bendera

ya Rwanda ina mchoro wa jua. Bendera ya Kenya ina ngao na mikuki miwili.

7. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandaa vidokezo vya kuandikia insha kuhusu

mtu yeyote anayempenda. Kisha mwanafunzi aandike insha ya wasifu kumhusu

mtu huyo. Mwalimu atathmini kuwa mwanafunzi anazingatia muundo sahihi wa

insha ya wasifu.

8. Mwalimu ahakikishe kuwa mwanafunzi anaandika majina ya matunda

yanayopatikana katika ngeli ya LI-YA pekee. Mwanafunzi aandike majina hayo

katika umoja na wingi. Mifano: embe – maembe, chungwa – machungwa,

nanasi – mananasi n.k.

9. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Sharti ziwe sahihi na

zitumie majina ya matunda aliyotaja katika swali la 8.

10. Mwalimu atathmini sentensi za mwanafunzi. Sentensi hizo zitumie nomino

alizopewa na ziwe katika umoja na wingi. Mifano:

a) Choo hiki kimesashwa. – Vyoo hivi vimesashwa.

b) Chama cha Kiswahili kimeanza. – Vyama vya Kiswahili vimeanza.

ch) Kioo kipya kimevunjika. – Vioo vipya vimevunjika.

152

Kimeidhinishwa na KICD

MATUNDA NA MIMEA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 109)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Nahau

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nahau za maadili na uraia katika matini mbalimbali.

b) Kutambua maana za nahau mbalimbali za maadili na uraia katika

mazungumzo.

ch) Kutumia nahau za maadili na uraia katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, ni nahau zipi zinazohusu maadili?

2. Je, ni nahau zipi zinazohusu uraia?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

shughuli za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali.

• Hamu ya kuendelea kujifunza - inakuzwa mwanafunzi anapotafuta maana za

nahau na kuzitumia kwa ufasaha katika mawasiliano.

• Uwazaji kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa mwanafunzi anapokiria

kuhusu maana za nahau na matumizi yake.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa kijamii - unakuzwa kupitia kwa majadiliano katika vikundi.

• Stadi za maisha (kujiamini) - mwanafunzi ataweza kutumia nahau kujieleza

kwa njia ya upole.

Uhusiano na maadili

• Umoja na heshima hasa katika kufanya kazi kwa kikundi na wanafunzi

wanaposhirikiana katika majadiliano.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - nahau hufundishwa katika masomo haya.

153

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi kuwa kielelezo kwa wengine katika matumizi ya lugha kiubunifu.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

nahau za

maadili, kueleza

maana za

nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

nahau za

maadili,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

nahau za

maadili,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya nahau

za maadili,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

nahau za

maadili.

Kutambua

nahau za uraia,

kueleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

nahau za uraia,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha na kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

nahau za uraia,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

nahau za uraia,

anaeleza maana

za nahau hizo

na kuzitumia

kujieleza kwa

ufasaha.

Mwanafunzi

anatambua

nahau za uraia.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye matatizo ya kuongea wanaweza kuandika majibu yao madaarini

au hata ubaoni. Wanafunzi wenye matatizo ya kuona wanaweza kutumia breli au

kuwasikiliza wenzao wakisoma nahau za uraia na maadili kwa sauti. Wale wenye

matatizo ya kisaikolojia wapewe ushauri nasaha na kuonyeshwa upendo zaidi.

Wanafunzi wenye matatizo ya kusikia wakae karibu na ubao (wasio viziwi). Mwalimu

anaweza kutumia lugha ishara iwapo anaifahamu. Wanafunzi wanaoelewa haraka

zaidi kuliko wengine wapewe mazoezi zaidi ya kufanya. Wanafunzi wanaochukua

muda kuelewa wapewe muda zaidi wa kukamilisha kazi zao.

Maelezo kwa jumla

Mada hii inashughulikia nahau za maadili na uraia ambazo mwanafunzi anaweza

kutumia katika mazungumzo yake. Nahau zitamwezesha mwanafunzi kukuza

msamiati anapowasiliana na wenzake darasani na hata nje ya darasa.

154

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Nahau za maadili

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 109)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nahau za maadili katika matini mbalimbali.

b) Kutambua maana za nahau mbalimbali za maadili katika mazungumzo.

ch) Kutumia nahau za maadili katika mawasiliano.

d) Kutathmini matumizi ya nahau za maadili katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, ni nahau zipi zinazohusu maadili?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa maadili ni mafunzo mema. Anaweza

kuwashirikisha katika kujadili baadhi ya matendo mema ambayo huonyesha

maadili. Wanafunzi wanaweza kuyaigiza matendo hayo darasani ili kufahamu zaidi.

Awaeleze kuwa matendo mema hukuza ushirikiano katika jamii. Mafungu ya maneno

yanayoonyesha matendo mema ndiyo nahau za maadili.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 109, 2. Tarakilishi,

3. Kadi zenye nahau za uraia na maadili, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje maneno ya upole

wanayoyajua au waliyosoma hapo awali. Mwalimu akubali majibu ya wanafunzi

yanayorejelea maneno ya upole.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Wanafunzi wakiwa

wawili wawili wajadiliane kuhusu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Baada ya

majadiliano yao, wanafunzi wanaweza kushirikishwa kuyaigiza matendo waliyojadili

kwa kutumia maneno ya upole. Mwalimu atathmini maigizo ya wanafunzi. Maigizo

humfanya mwanafunzi kujiamini na kujithamini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili. Mwanafunzi mmoja asome

nahau za maadili zilizo kitabuni mwao kisha wanafunzi wengine wasome maelezo ya

nahau hizo. Wanafunzi wakiwa katika vikundi, wajadiliane kuhusu nahau hizo, maana

zake pamoja na matumizi yake. Wanafunzi watumie nahau za maadili walizojadiliana

kutunga sentensi sahihi. Mwalimu atathmini sentensi za wanafunzi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya tatu. Awaelekeze wanafunzi

kusoma mazungumzo yaliyo kitabuni mwao kisha watambue nahau zilizotumiwa

155

Kimeidhinishwa na KICD

katika mazungumzo hayo kwa kuzipigia mistari. Wanafunzi watumie nahau walizopigia

mistari kutunga sentensi sahihi. Mwalimu awaelekeze wanafunzi watambue majina

ya mimea na matunda yaliyotumiwa katika mazungumzo hayo. Wanafunzi watumie

mtandao kutafuta picha za mimea na matunda waliyotambua.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada daftarini mwake kwa

kuandika maana za nahau zilizo kitabuni mwake. Mwanafunzi atunge sentensi

kwa kutumia nahau za maadili alizopewa. Amsomee mlezi au mzazi wake sentensi

alizotunga.

Majibu tarajiwa ya kazi ya ziada:

1. a) kujikaza kisabuni - kujitahidi/kufanya bidii b) omba kibali - pata ruhusa

ch) kumpa mtu mkono wa tahania - kumpongeza d) shika sikio - fuata maagizo.

e) anguka miguuni - nyenyekea f) piga dua - omba

2. Mwalimu akubali sentensi zozote sahihi zilizotumia nahau husika.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza:

1. Kutambua nahau za maadili kwenye matini mbalimbali.

2. Kutambua maana ya nahau za maadili.

3. Kutumia nahau za maadili katika mawasiliano.

Kipindi cha 2: Nahau za uraia

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 111)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nahau za uraia katika matini mbalimbali.

b) Kutambua maana za nahau mbalimbali za uraia katika mazungumzo.

ch) Kutumia nahau za uraia katika mawasiliano.

d) Kutathmini matumizi ya nahau za uraia katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, ni nahau zipi zinahusu uraia?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu maana ya nahau za uraia. Uraia hukuza

uzalendo miongoni mwa wanafunzi. Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa uzalendo

hujikita katika mwananchi kuipenda na kuitunza nchi yake.

156

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 111, 2. Breli, 3. Kadi,

4. Kadi zenye nahau za uraia na maadili.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Wanafunzi wajadili

michoro iliyo kitabuni mwao na wajibu maswali waliyopewa. Michoro hiyo ni ya

gwaride na bunge. Mwalimu atathmini usahihi wa majibu ya wanafunzi wote. Majibu

yalingane na michoro husika. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutaja majina ya

viongozi mbalimbali hasa wa eneo la shule yao ambao hupatikana bungeni. Shughuli

hii itakuza uraia miongoni mwa wanafunzi.

Mwalimu amwongoze mwanafunzi kutambua nahau za uraia zilizotumiwa kwenye

kifungu kilicho katika shughuli ya pili. Mwanafunzi aandike maana ya nahau hizo

kisha azitumie kutunga sentensi sahihi. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi kucheza mchezo wa kadi za

nahau. Mwalimu awape kikapu chenye kadi zilizoandikwa nahau mbalimbali kisha

wachague nahau za uraia na maadili pekee. Mwanafunzi mmoja asome nahau hizo

kisha wengine waeleze maana zao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atunge sentensi

sahihi kwa kutumia nahau za uraia na maadili walizotambua katika shughuli ya tatu.

Awasomee wenzake nahau hizo darasani ili wazisikilize na kuzitathmini.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza:

1. Kutambua nahau za uraia katika matini mbalimbali.

2. Kutambua maana za nahau za uraia katika mazungumzo.

3. Kutumia nahau za uraia katika mawasiliano.

B. Kusoma: Kusoma kwa mapana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 113

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini ya aina mbalimbali ya kusoma na kuchagua yanayomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Maswali dadisi

1. Kwa nini unapenda kusoma?

157

Kimeidhinishwa na KICD

2. Ni nini kinachokufanya uchague kitabu au makala ya kusoma?

3. Ni nini kinachokuvutia unaposoma hadithi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposimulia na

kujadiliana na wenzake katika vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi na mtandao

kupata matini ya kusoma.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapojichagulia matini na kuisoma.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Matini anayochagua mwanafunzi itakuwa na masuala mtambuko mbalimbali

kama vile mazingira, utoshelevu wa chakula n.k.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapotunza tarakilishi anayotumia.

• Heshima - mwanafunzi anapojadiliana na wenzake kuhusu alichosoma.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanajumuisha mada ya kusoma

kama mojawapo ya stadi za lugha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kuwa kielelezo cha utamaduni wa kusoma shuleni na nyumbani. Maarifa anayopata

mwanafunzi kutokana na usomaji wake ayatumie shuleni na nyumbani kuifaidi jamii.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Utamaduni

mzuri wa

kusoma

matini za aina

mbalimbali

shuleni na

nje ya shule

na kusimulia

kwa ufasaha

alichokisoma.

Mwanafunzi

ana utamaduni

mzuri wa

kusoma

matini za aina

mbalimbali

shuleni na

nje ya shule

na kusimulia

kwa ufasaha

na usahihi

alichokisoma.

Mwanafunzi

ana utamaduni

mzuri wa

kusoma

matini ya aina

mbalimbali

shuleni na nje

ya shule na

anasimulia

kwa ufasaha

alichokisoma.

Mwanafunzi

ana utamaduni

wa kusoma

baadhi za

sampuli za

matini shuleni

na kusimulia.

Mwanafunzi

anajaribu

kusoma baadhi

ya matini

shuleni.

158

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye matatizo ya kuona, watumie breli wanaposoma. Ni vyema

wanafunzi wenye matatizo ya kusikia vizuri waketi karibu na ubao. Kwa upande

mwingine, wanafunzi ambao huelewa haraka kuliko wenzao wapewe mazoezi

zaidi huku wenzao wanaochukua muda zaidi kuelewa wakipewa muda zaidi.

Maelezo kwa jumla

Mada hii inashughulikia usomaji wa matini mbalimbali. Kusoma humwezesha

mwanafunzi kukuza ubunifu wake katika uandishi na mawasiliano. Pia, mwanafunzi

anaweza kujua misamiati mbalimbali ili kuboresha lugha na hata uandishi wake. Hivyo

basi ni vyema mwalimu amtie moyo mwanafunzi asome matini mbalimbali.

Kipindi cha 1: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 113)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini za aina mbalimbali ya kusoma na kuchagua inayomvutia.

b) Kusoma matini alizochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Swali dadisi

Kwa nini unapenda kusoma?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asisitize kuwa usomaji wa matini ni muhimu. Mwalimu awe na nyenzo

halisi kama vile vitabu vya hadithi, michoro ya maktaba, magazeti mbalimbali pamoja

na majarida mbalimbali. Awaeleze wanafunzi kuwa wanaposoma matini mbalimbali

ubunifu wao utakuzwa. Hivyo, ni vyema kusoma matini mbalimbali zilizo bora na za

kiwango chao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 113, 4. Vitabu vya hadithi,

2. Breli, 5. Gazeti.

3. Tarakilishi,

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Wanafunzi wawili

wawili watazame mchoro ulio kitabuni mwao kisha waujadili. Baada ya kuujadili,

wajibu maswali waliyopewa kuhusu mchoro huo. Mwalimu atathmini majibu yao.

159

Kimeidhinishwa na KICD

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kujadiliana wakiwa wawili

wawili kuhusu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Kila mwanafunzi aandike

muhtasari wa matini yoyote aliyowahi kusoma maktabani. Watathmini kazi zao katika

vikundi vyao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya tatu kutumia tarakilishi kutafuta

matini yoyote mtandaoni kuhusu mimea au matunda. Awaongoze katika kuzisoma

matini walizopata. Baada ya kusoma na kuelewa, wanafunzi waandike muhtasari wa

matini hiyo. Hatimaye, wawatumie wenzao mtandaoni ili wazitathmini kazi zao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

majina ya mimea inayopatikana katika shamba lao au hata la jirani yao. Pia, aandike

majina ya matunda ambayo wao hula nyumbani na awaeleze wenzake darasani

wanakoyatoa matunda hayo. Mwalimu akubali majibu yaliyo sahihi yanayohusu

matunda na mimea.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kutambua matini za aina mbalimbali za kusoma.

2. Anaweza kuchagua matini ya kusoma na ya kuvutia mtandaoni, vitabuni au

gazetini.

3. Anaweza kutambua majina ya mimea na matunda mbalimbali.

Kipindi cha 2: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 114)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

b) Kusoma matini mbalimbali za kiwango chake.

Maswali dadisi

1. Ni nini kinachokufanya uchague kitabu na makala ya kusoma?

2. Unafaidi vipi unaposoma matini mbalimbali?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa kusoma matini mbalimbali humwezesha kufaidi

ujumbe na pia lugha iliyotumiwa. Ni vyema pia kuhakikisha wanafunzi wamechagua

matini salama za kiwango chao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 114, 4. Nakala za gazeti,

2. Tarakilishi, 5. Vitabu vya hadithi.

3. Kamusi,

160

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya kwanza wajadili

wanachokiona kwenye michoro iliyo kitabuni mwao. Michoro hiyo ni ya gazeti na

kitabu cha hadithi. Mwalimu awaongoze wanafunzi katika kutaja vitabu vya hadithi

walivyowahi kusoma. Vilevile, wataje magazeti yanayopatikana nchini Kenya hasa ya

Kiswahili. Wanafunzi watambue faida za kusoma matini mbalimbali.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma hadithi iliyo

kitabuni mwao. Wajadiliane kuhusu ujumbe na lugha ya hadithi hiyo kisha wajibu

maswali waliyopewa. Wanafunzi wajibu maswali yanayotokana na hadithi hiyo.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

jina la zao linalotokana na mmea unaoitwa mhindi. Pia, mwanafunzi aeleze umuhimu

wa zaa hilo kwa binadamu. Anaweza kusaidiwa na mlezi au mzazi wake. Pia, anaweza

kutumia tarakilishi kutafuta umuhimu huo mtandaoni.

Majibu tarajiwa: 1. Mahindi 2. Mahindi ni chakula kwa binadamu na wanyama.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kuchagua matini salama za kusoma zenye ujumbe faafu.

2. Anaweza kueleza umuhimu wa kusoma matini mbalimbali.

3. Amefaidi kutokana na ujumbe na lugha iliyotumiwa kwenye matini aliyosoma.

Kipindi cha 3: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 116)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

1. Kufurahia usomaji wa aina mbalimbali za matini.

2. Kupata mafunzo kutoka kwa matini mbalimbali.

Swali dadisi

Ni nini kinachokuvutia unaposoma hadithi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa kusoma matini mbalimbali hutokana na mvuto

uliopo. Unaweza kuwa mvuto wa picha kwenye matini hiyo au lugha iliyotumiwa.

Awaeleze kuwa ni muhimu kusoma zaidi na zaidi ili kujifurahisha na kujielimisha.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 116, 2. Mgeni mwalikwa, 3. Breli.

161

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaongoze wanafunzi kutazama mchoro

ulio kitabuni mwao wakiwa katika vikundi. Wanafunzi wajibu maswali yanayotokana

na mchoro huo.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili wasikilize masimulizi kutoka

kwa mgeni mwalikwa kuhusu ukulima. Mwalimu anaweza kumwalika mkulima

yeyote akawasimulia wanafunzi kuhusu shughuli za ukulima. Pia, anaweza kumwalika

mwanamazingira yeyote akawasimulia kuhusu utunzaji wa mazingira. Wanafunzi

wasikilize masimulizi hayo kwa makini kisha waandike muhtasari wake. Mwanafunzi

aandike majina ya mimea iliyotajwa katika masimulizi hayo.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kusoma kitabu

chochote cha hadithi maktabani kisha aandike maneno mapya aliyojifunza katika

daari lake. Mwanafunzi amsimulie mlezi au mzazi wake hadithi aliyosoma.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kusikiliza kisa kutoka kwa mgeni mwalikwa na kukisimulia kwa

wenzake.

2. Anaweza kuandika daarini kisa alichosimuliwa.

CH. Kuandika: Kuandika Insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 117)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

Swali dadisi

Je, ni vitu gani vinavyoweza kuandikiwa insha ya maelezo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea kielelezo cha insha ya maelezo.

• Ubunifu unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya maelezo.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapotafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

162

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja katika vikundi.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia uandishi wa insha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi mzuri katika mawasiliano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya maelezo

inayotumia

vivumishi na

vielezi kwa

ufasaha kujenga

picha dhahiri

yenye kuzingatia

kanuni za lugha

na mpangilio

mzuri wa

mawazo.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

akitumia

vivumishi na

vielezi kwa

ufasaha kujenga

picha dhahiri

akizingatia

kanuni za lugha

na mpangilio

mzuri wa

mawazo kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

akitumia

vivumishi na

vielezi kwa

ufasaha kujenga

picha dhahiri

akizingatia

kanuni za lugha

na mpangilio

mzuri wa

mawazo.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo

akitumia

vivumishi

na vielezi

kwa uchache

akizingatia

baadhi ya

kanuni za lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya maelezo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, wasome maelezo ya insha ya maelezo kwa

kutumia breli.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuzungumza, wajibu maswali kwa kuandika daarini

au kwenye tarakilishi.

• Wanafunzi wasioweza kusema au kusikia, watumie lugha ishara kueleza kuhusu

insha ya maelezo. Pia, wajibu swali dadisi kwa kuandika daarini au kwenye

vipakatalishi. Mwalimu aandike maelezo ya insha ya maelezo ubaoni au kwenye

chati ili waweze kuyasoma.

163

Kimeidhinishwa na KICD

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuandika kwa kutumia mikono wahimizwe kutumia

viungo vingine kama vile miguu ama midomo kushika kalamu na kuandika. Wapewe

muda zaidi. Mwalimu awahamasishe wanafunzi wengine kuhusu umuhimu wa

kumkubali mtu bila kujali mahitaji yake. Kufanya hivyo, kutazuia unyanyapaa kwa

wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu insha ya maelezo. Awaeleze kuwa mifano ya

insha hii inaweza kupatikana kwenye matini mtandaoni. Wafahamu kuwa sharti insha

hii iwe na mada ya kuandikia. Pia, awaeleze kuhusu kanuni za kufuata wanapoandika

insha hii. Uandishi hukuza ubunifu wa mwanafunzi.

Kipindi cha 1: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 117)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

Maswali dadisi

1. Je, ni vitu gani vinavyoweza kuandikiwa insha ya maelezo?

2. Ni vivumishi vipi vya sifa unavyovifahamu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa insha ya maelezo ina muundo wake maalumu.

Huandikwa kwa kutumia vivumishi na vielezi ili kufafanua mada husika. Maelezo

haya yanafaa kutiririsha hoja moja baada ya nyingine.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 117, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa maswali dadisi. Awashirikishe wanafunzi katika

shughuli ya kwanza. Awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na

mahitaji yao kisha awaelekeze watazame michoro iliyo kitabuni mwao. Wanafunzi

wajadili vitendo katika michoro waliyopewa na wajibu maswali yaliyomo. Baadaye,

kila mwanafunzi aandike aya mbili za maelezo kuhusu vitendo katika michoro husika.

Majibu tarajiwa: 1. Hutupa chakula/matunda, hutuletea pesa yanapouzwa n.k.

2. mwembe - embe, mchungwa - chungwa, mzabibu - zabibu n.k. 3. Mwalimu atathmini

insha ya maelezo ya wanafunzi.

164

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili wasome kielelezo cha insha

ya maelezo walichopewa kitabuni mwao. Wanafunzi wajibu maswali ya insha hiyo.

Mwalimu atathmini majibu yao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya tatu watafute mtandaoni picha

za matunda na mimea iliyotajwa katika shughuli ya pili. Wanafunzi waandike rangi za

matunda hayo.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada kwa kuchora na kupaka

rangi matunda waliyotajiwa katika kitabu chao. Wanafunzi waonyeshane michoro yao

darasani. Majibu tarajiwa: mwalimu asahihishe michoro halisi ilivyo na rangi ifaayo

kwa kila mchoro.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo:

1. Mwanafunzi anatambua vifungu vya maelezo kwenye matini mbalimbali.

2. Mwanafunzi anauelewa muundo wa kuandika insha ya maelezo.

3. Mwanafunzi anaelewa matumizi ya vivumishi, vielezi na vidokezo katika

uandishi wa insha ya maelezo.

Kipindi cha 2: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 119)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

b) Kuelewa utunzi mzuri wa insha ya maelezo ili kukuza ubunifu.

Maswali dadisi

1. Je, ni vitu gani vinavyoweza kuandikiwa insha ya maelezo?

2. Je, wazifahamu nahau na methali zipi zinazofaa kutumiwa tunapoandika insha

ya maelezo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa insha ya maelezo ina kanuni za kuzingatia.

Awafahamishe kuwa ili kuboresha insha ya maelezo wanapoiandika wanaweza

kutumia nahau na hata methali. Ni vyema pia kuzingatia mada lengwa ili wasipotoke.

Anaweza kuwakumbusha baadhi ya nahau walizosoma katika kipindi cha hapo awali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifuzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 119, 2. Breli,

3. Ziara ya kuzuru shamba la shule.

165

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifuzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi wajadili vitendo katika michoro iliyo kitabuni

mwao kisha wajibu maswali waliyopewa. Mwalimu atathmini majibu yao. Majibu

tarajiwa: Umuhimu wa kupanda miti (kupata matunda, kupata mbao, kuleta mvua,

kuleta hewa sa, kupata kivuli, kupata vyakula vya wanyama n.k.), madhara ya kukata

miti (kukosa umuhimu wote wa miti).

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kufanya ziara nje ya

darasa. Mwalimu anaweza kupanga ziara hii wakati wa wikendi, likizo au siku moja

jioni ili wapate muda wa kutosha huko shambani. Mwalimu awapeleke wanafunzi

katika shamba la shule ili watazame mimea shambani humo na waandike majina

yao. Pia, mwalimu awapeleke wanafunzi katika shamba lililo jirani na shule yao ili

watazame mimea iliyo huko na waandike majina yao.

Katika kazi ya ziada, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuandika insha ya maelezo

katika daari lake. Azingatie mada lengwa ambayo ni namna ya kutunza mimea

shambani kuanzia upanzi hadi uvunaji. Mwanafunzi akumbuke kutumia kanuni

zifaazo na muundo sahihi wa insha ya maelezo. Mwalimu asahihishe insha za

wanafunzi. Awasomee wanafunzi insha bora zaidi ili wajifunze.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kutazama na kujadili michoro ipasavyo.

2. Anaweza kuandika majina ya mimea na matunda mbalimbali.

3. Anaweza kuandika insha ya maelezo kwa kuzingatia muundo sahihi.

D. Saru:Umojanawingiwasentensi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 120)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya KI-VI katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

Swali dadisi

Ni nomino gani za ngeli ya KI-VI unazozijua?

166

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kazi

za vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika kutunga sentensi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi na mtandao.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu endelevu - wanafunzi wanapotoa mifano ya nomino zinazohusu masuala

mtambuko kama vile upanzi wa mimea, mazingira, ugaidi n.k.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - unakuzwa mwanafunzi anapotunza tarakilishi.

• Heshima - inakuzwa mwanafunzi anapofanya kazi na wenzake katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mawasiliano yenye

kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutunga

sentensi sahihi

zinazozingatia

upatanisho wa

kisaru wa ngeli

ya KI-VI katika

umoja na wingi.

Mwanafunzi

anatunga

sentensi sahihi

zinazozingatia

upatanisho wa

kisaru wa ngeli

ya KI-VI katika

umoja na wingi

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anatunga

sentensi sahihi

zinazozingatia

upatanisho wa

kisaru wa ngeli

ya KI-VI katika

umoja na wingi.

Mwanafunzi

anatunga baadhi

ya sentensi

zinazozingatia

upatanisho wa

kisaru wa ngeli

ya KI-VI katika

umoja na wingi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutunga

sentensi

zinazozingatia

upatanisho wa

kisaru wa ngeli

ya KI-VI.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona vizuri ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame kwenye ubao, kiwambo

cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua nomino za ngeli ya KI-VI kwa urahisi

wahusishwe katika shughuli zaidi za ujifunzaji. Wapewe muda zaidi wa kujifunza

huku wakihimizwa kwa upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua

167

Kimeidhinishwa na KICD

yoyote wanayopiga katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya

kujifunza zaidi.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kuhusu ngeli ya KI-VI. Wanafunzi waelewe kuwa

nomino katika ngeli hii huanza kwa silabi ki- au ch- katika umoja na vi- au vy- katika

wingi. Katika kuunda sentensi, kiambishi ngeli katika umoja ni ki- na katika wingi ni

vi-. Hii ndiyo sababu ikaitwa ngeli ya KI-VI.

Kipindi cha 1: Sentensi katika ngeli ya KI-VI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 120)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya KI-VI katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

Swali dadisi

Ni nomino gani za ngeli ya KI-VI unazozijua?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa ngeli ya KI-VI inahusu nomino zinazoanza kwa

silabi ki- au ch- katika umoja na vi- au vy- katika wingi. Mwalimu awatahadharishe

wanafunzi dhidi ya maneno ya viumbe wenye uhai ambao majina yao huanza kwa

silabi ki- au ch- katika umoja na vi- au vy- katika wingi. Kwa mfano: kipofu - vipofu,

chura - vyura.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 120, 2. Breli,

3. Mchoro wa mche wenye sentensi za ngeli ya KI-VI.

Mapendekezo ya shughuli za ujifuzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wanafunzi

wataje nomino mbalimbali zinazoanza kwa silabi ki- au ch- katika umoja. Awaongoze

wanafunzi waandike wingi wa nomino walizotaja. Vilevile, awaongoze wanafunzi

kujadili kuhusu waliyogundua katika umoja na wingi wa nomino walizotaja.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awashirikishe wanafunzi watambue baadhi ya

nomino za vyakula, sehemu za mwili, vifaa vya darasani na nyumbani zilizo katika

168

Kimeidhinishwa na KICD

ngeli ya KI-VI. Wanafunzi watumie nomino hizo kutunga sentensi sahihi. Mwalimu

atathmini majibu yao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya tatu. Wapigie mistari nomino za

ngeli ya KI-VI katika sentensi zilizo kwenye mchoro wa mche ulio kitabuni mwao.

Vilevile, watunge sentensi sahihi kwa kutumia nomino walizopigia mistari. Mwalimu

atathmini sentensi watakazotunga.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kuandika kifungu cha

aya mbili akitumia nomino zozote za ngeli ya KI-VI. Wazipigie mistari nomino hizo.

Mwalimu asahihishe vifungu vya wanafunzi darasani. Anaweza kuwasomea wanafunzi

kifungu bora zaidi ili wajifunze.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo:

1. Mwanafunzi anaweza kutaja nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na wingi.

2. Anaweza kutunga sentensi akitumia nomino za ngeli ya KI-VI.

Kipindi cha 2: Sentensi katika ngeli ya KI-VI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 121)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino za ngeli ya KI-VI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

b) Kufahamu matumizi ya nomino za ngeli ya KI-VI katika mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Je, ni nomino gani za ngeli ya KI-VI unazozijua?

2. Ni viambishi ngeli vipi tunavyotumia tunapounda sentensi kwa umoja na wingi

katika ngeli ya KI-VI?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awakumbushe wanafunzi wataje nomino katika ngeli ya KI-VI. Awaeleze

kuwa wanapotunga sentensi, viambishi ngeli ki- na vi- hutumika katika umoja na wingi

mtawalia. Haya yatamwezesha mwanafunzi katika kuwasiliana akizingatia upatanisho

sahihi wa kisaru.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 121, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

169

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifuzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwaongoza wanafunzi kutazama michoro iliyo

kitabuni mwao katika shughuli ya kwanza. Awaongoze kujaza nafasi katika sentensi

zilizo chini ya kila mchoro. Awaelekeze watunge sentensi sahihi katika ngeli ya KI-VI

kwa kutumia nomino za michoro waliyotazama.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili. Wasome sentensi zilizo

kitabuni mwao wakiwa katika vikundi viwili. Kikundi kimoja kisome sentensi za

umoja na kingine kisome sentensi za wingi. Kila mwanafunzi aandike sentensi hizo

katika daari lake kisha apigie mistari viambishi vya ngeli ya KI-VI.

Mwalimu amwongoze mwanafunzi katika shughuli ya tatu. Aandike sentensi kumi za

ngeli ya KI-VI kwenye tarakilishi katika umoja na wingi akizingatia upatanisho sahihi

wa kisaru. Amwongoze mwanafunzi katika kuzisambaza kwa wenzake mtandaoni ili

wazisome na kuziboresha.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada iliyo kitabuni mwao.

Mwanafunzi atunge shairi la beti mbili akitumia nomino za ngeli ya KI-VI. Mwalimu

atathmini shairi la kila mwanafunzi. Mwalimu awateue wanafunzi wachache wawasomee

wenzao mashairi yao darasani.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kuandika sentensi, kuandika kifungu au kutunga shairi akitumia

nomino katika ngeli ya KI-VI kwa kuzingatia upatanisho wa kisaru.

2. Anaweza kutunga sentensi sahihi kwenye tarakilishi katika umoja na wingi

kisha kuzisambaza kwa wenzake mtandaoni.

Umoja na wingi wa nomino

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya LI-LI.

b) Kutambua nomino za ngeli ya LI-LI katika umoja na wingi.

ch) Kuandika umoja na wingi wa mafungu ya maneno katika ngeli ya LI-LI.

d) Kutumia nomino za lugha za ngeli ya LI-LI katika mawasiliano.

e) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya LI-LI katika

umoja na wingi.

f) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino katika ngeli ya LI-LI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

Maswali dadisi

1. Ni nomino gani za LI-LI unazozijua?

170

Kimeidhinishwa na KICD

2. Ni viambishi vipi vya ngeli vinavyotumiwa katika kuunda sentensi katika ngeli

ya LI-LI katika umoja na wingi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga mafungu ya maneno ya ngeli ya

LI-LI.

• Kukiria kwa kina - kunakuzwa mwanafunzi anapowaza kwa kina kuhusu

atakachoandika.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi kutambua

nomino na katika kusikiliza mafungu ya maneno yakisomwa.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Utangamano - unakuzwa kwa kufanya kazi katika vikundi.

• Stadi za maisha - zinakuzwa kwa kujifanyia kazi darasani bila kunakili za

wengine.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - kutunza vipakatalishi anavyotumia.

• Uzalendo - kufanya kazi na wengine kwenye vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - nomino hufundishwa katika masomo haya.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Kutumia lugha sanifu miongoni mwa wenzake shuleni na nyumbani kama kielelezo

cha kuzingatia Kiswahili sanifu.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi matarajio Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua umoja

na wingi wa

nomino katika

ngeli ya LI-LI

na kuzitumia

kwenye mafungu

ya maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua umoja

na wingi wa

nomino katika

ngeli ya LI-LI

na anazitumia

kwenye mafungu

ya maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi na urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli

ya LI-LI na

anazitumia

kwenye mafungu

ya maneno na

sentensi zenye

maana kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

umoja na wingi

wa baadhi ya

nomino katika

ngeli ya LI-LI na

kutumia baadhi

ya nomino

hizo kwenye

mafungu ya

maneno kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

umoja na wingi

wa nomino

katika ngeli ya

LI-LI.

171

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona vizuri ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame kwenye ubao, kiwambo

cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua nomino za ngeli ya LI-LI kwa urahisi

wahusishwe katika shughuli zaidi za ujifunzaji. Wapewe muda zaidi wa kujifunza

huku wakihimizwa kwa upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua

yoyote wanayopiga katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya

kujifunza zaidi.

Maelezo kwa jumla

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa nomino katika ngeli ya LI-LI huwa hazibadiliki

katika umoja na wingi. Awape mifano.

Kipindi cha 1: Nomino katika ngeli ya LI-LI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 123)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua nomino katika ngeli ya LI-LI.

b) Kuandika nomino za ngeli ya LI-LI katika umoja na wingi.

ch) Kuandika umoja na wingi wa mafungu ya maneno katika ngeli ya LI-LI.

Swali dadisi

Ni nomino zipi zilizo katika ngeli ya LI-LI?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu ngeli ya LI-LI. Awaeleze kwamba ngeli hii

inahusisha nomino zisizobadilika katika wingi na ambazo kiambishi ngeli katika

umoja ni li- na katika wingi ni li-. Nomino za ngeli ya LI-LI hazina wingi. Hubaki

vilevile. Anaweza kuwatoa nje wanafunzi wakatazama jua. Aandae rekoda iliyo na

nomino za ngeli ya LI-LI.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 123, 4. Tarakilishi,

2. Rekoda, 5. Mti wa nomino za ngeli ya LI-LI,

3. Breli, 6. Kadi za nomino za ngeli ya LI-LI.

172

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza akiwaruhusu wanafunzi

kuulizana na kujibu maswali waliyopewa kitabuni mwao huku wakielezana wenyewe

kwa wenyewe. Mwalimu atathmini majibu yao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaandalie wanafunzi rekodi ya nomino za ngeli

ya LI-LI na awachezee rekodi hiyo huku wakisikiliza usomaji wa nomino lengwa.

Wanafunzi watamke maneno waliyosikiliza kwa kuzingatia matamshi bora. Baadaye,

waandike katika madaari yao maneno hayo katika umoja na wingi. Mwalimu

atathmini majibu yao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya tatu kusoma kifungu na kupigia

mistari nomino za ngeli ya LI-LI pamoja na majina ya matunda. Mwalimu atathmini

majibu yao.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi ashirikiane na

mlezi au mzazi wake katika kujibu maswali aliyopewa kitabuni mwake. Mwalimu

atathmini majibu ya kila mwanafunzi kulingana na maswali yaliyoulizwa.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi:

1. Anaweza kutaja nomino zilizo katika ngeli ya LI-LI.

2. Anaweza kutambua na kuandika nomino za ngeli ya LI-LI katika umoja na

wingi.

Kipindi cha 2: Ngeli ya LI-LI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 124)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua sentensi zilizoundwa kutokana na nomino za ngeli ya LI-LI katika

umoja na wingi.

b) Kuunda sentensi sahihi akitumia nomino katika ngeli ya LI-LI katika umoja na

wingi akizingatia upatanisho wa kisaru.

Maswali dadisi

1. Ni nomino gani za ngeli ya LI-LI unazozijua?

2. Ni viambishi vipi vya ngeli vinavyotumiwa katika kuunda sentensi katika ngeli

ya Li-Li kwa umoja na wingi?

173

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awakumbushe wanafunzi nomino za ngeli ya LI-LI katika umoja na wingi.

Sentensi zilizotungwa katika ngeli hii huchukua kiambishi li- katika umoja na li- katika

wingi. Mwalimu akumbuke kuwa nomino hizi hazibadiliki katika umoja na wingi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 124, 2. Tarakilishi,

3. Mti wa nomino za ngeli ya LI-LI, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa shughuli ya kwanza kwa kuwaongoza wanafunzi

kutazama mti wa maneno ulio kitabuni mwao. Wanafunzi wataje nomino za ngeli ya

LI-LI kwenye mti huo. Awaongoze wanafunzi kutumia nomino walizochagua kutoka

kwa mti wa maneno kutunga sentensi sahihi katika umoja na wingi. Mwalimu

atathmini sentensi za wanafunzi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili wajadiliane kuhusu

wanachoona katika michoro iliyo kitabuni mwao. Awaongoze wanafunzi waeleze

sababu inayochangia mtu kuwa katika hali ya mchoro wa kwanza ya mtu aliyetokwa

na jasho. Majibu tarajiwa: kukimbia, kuwa mgonjwa, kutembea haraka, kuchomwa na

jua n.k. Vilevile, wanafunzi waeleze mchoro wa pili (b) wa jua una umuhimu gani kwa

watu na mimea. Majibu tarajiwa: kukausha nguo, kukausha nafaka, kusaidia mimea

kukua, kumpa binadamu vitamini D n.k.

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya tatu ya kuchopoa kadi

zilizoandikwa nomino za ngeli ya LI-LI kutoka kwenye boksi. Wazisome nomino

hizo kwa sauti katika umoja na wingi. Mwalimu amwongoze mwanafunzi kutunga

kifungu cha aya mbili katika daari lake kwa kutumia nomino walizosoma. Mwalimu

atathmini vifungu vya wanafunzi. Vifungu bora zaidi visomwe darasani ili wengine

wajifunze.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike kifungu

alichotunga katika shughuli ya tatu kwenye tarakilishi. Ahifadhi kifungu hicho

kwenye faili kwa jina lake kisha awasambazie wenzake mtandaoni ili wakisome na

kukitathmini.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo:

1. Mwanafunzi anaweza kutaja nomino katika ngeli ya LI-LI.

2. Mwanafunzi anaweza kutunga sentensi na kifungu akitumia nomino katika

ngeli ya LI-LI ipasavyo kwa umoja na wingi.

174

Kimeidhinishwa na KICD

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini maana za nahau ambazo mwanafunzi ataeleza. Maana hizo

ziwe sahihi. Maana ya nahau ‘shika hatamu’ ni kuchukua uongozi. Maana ya nahau

‘vulia koa’ ni kumheshimu mtu au kuonyesha kuwa mtu amekupiku kwa jambo

fulani. Mwanafunzi atunge sentensi sahihi kwa kutumia nahau hizo mbili. Mifano:

Rais mwingine ameshika hatamu. Nilimvulia koa mgeni mheshimiwa.

2. Mwalimu atathmini shughuli za maktabani ambazo mwanafunzi ataeleza. Sharti

shughuli hizo zihusu maktaba. Mifano ya shughuli za maktabani ni: kusoma vitabu

vya hadithi, kusoma magazeti, kufanya mazoezi ya darasani kwa kutumia vitabu vya

kiada, kudurusu karatasi za mitihani, kuchora n.k.

3. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandika insha ya maelezo kuhusu tunda

lolote ambalo analipenda. Mwalimu atathmini muundo atakaotumia mwanafunzi

ili kuhakikisha ndio muundo sahihi wa insha ya maelezo. Mwalimu ahakikishe

mwanafunzi anaandaa vidokezo vya kutumia.

4. Mwanafunzi atathmini majibu ya mwanafunzi kwa kurejelea mazingira ya ndani na

nje ya shule yao. Mifano ya mimea ni: mihindi, mwembe, mparachichi, nyasi, maua

mbalimbali n.k.

5. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

a) Vitabu vimeraruliwa.

b) Vijiko vimechafuliwa.

6. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

a) Jasho linaonekana.

b) Joto linakera.

7. Mwalimu atathmini maelezo ya mwanafunzi kuhusu jinsi ya kuitunza mimea

shambani. Kwa mfano: kuipalilia, kuinyunyizia maji (katika sehemu kame),

kuinyunyizia dawa, kuiwekea mbolea, kuipogoa n.k.

8. Mwalimu akubali majibu yote yanayotaja majina ya vifaa vya nyumbani yaliyo

katika ngeli ya KI-VI. Mifano: kijiko, kisu, kikombe, chungu, kiberiti, kiti, kitanda,

kioo n.k.

9. Neno lisilofaa kati ya aliyopewa mwanafunzi ni kiota. Mwalimu atathmini sentensi

atakayotunga mwanafunzi akitumia neno kiota. Sharti sentensi hiyo iwe sahihi

kisaru. Mfano: Kiota cha ndege kimeharibika.

10. Mwalimu atathmini aya moja ya kifungu atakayotumiwa na mwanafunzi katika

mtandao. Ahakikishe aya hiyo inahusisha nomino za ngeli ya LI-LI. Nomino za

ngeli ya LI-LI ziandikwe kwa kutumia chapa koza.

175

Kimeidhinishwa na KICD

WANYAMA WA PORINI

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127)

A. KusikilizanaKuzungumza:Visawe

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kisawe ili kukibainisha.

b) Kutambua visawe vya maneno mawili katika kundi la maneno.

ch) Kutumia visawe vya kiwango chake ifaavyo katika mawasiliano.

d) Kuthamini matumizi ya visawe katika mawasiliano.

Swali dadisi

Unajua maneno gani ya Kiswahili yaliyo na maana sawa?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Uwazaji wa kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa mwanafunzi anapokiria

kuhusu visawe mwafaka vya maneno.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali kama

nyenzo za kufaulisha mada.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anapoweza kutunga sentensi zenye visawe.

• Hamu ya kuendelea kujikuza - umilisi huu unakuzwa mwanafunzi anapokuwa

na shauku ya kuendelea kutati ili kujifunza mengi zaidi kuhusu wanyama wa

porini na visawe vya maneno.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa kijamii - unakuzwa wanafunzi wanapofanya kazi katika vikundi.

• Stadi za maisha - zinakuzwa katika kujieleza kwa kutumia visawe mbalimbali.

• Elimu ya maendeleo endelevu - wanafunzi wanapoendeleza masuala ya ustawi

wa wanyama wa porini wakiwa shuleni na katika maisha yao ya usoni.

Uhusiano na maadili

• Umoja, uzalendo na upendo - unakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi.

176

Kimeidhinishwa na KICD

• Uwajibikaji - unakuzwa mwanafunzi anapotekeleza majukumu yake katika

kikundi vilevile kutunza vifaa anavyotumia katika somo.

• Heshima - inakuzwa mwanafunzi anapoweza kuwa na maoni chanya kwake

mwenyewe na wanafunzi wengine bila kujali mahitaji yao tofauti darasani.

• Uzalendo - unakuzwa mwanafunzi anapojitolea kuwaheshimu wanafunzi na

walimu ambao ni raia wenzake darasani na anapowatunza wanyama wa porini

kama rasilimali ya nchi yake.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza - somo hili hushirikisha mada ya visawe.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awe kielelezo katika jamii katika kutumia lugha mwafaka na maneno

tofauti kujieleza.

Mwanafunzi pia atakuwa kielelezo kwa jamii anaposhiriki katika vilabu vya kuwatunza

wanyama wa porini.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

visawe vya

maneno mawili

na kubadilisha

kisawe kimoja

na kingine

ifaavyo katika

sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

visawe vya

maneno mawili,

anabadilisha

kisawe kimoja

na kingine

ifaavyo katika

sentensi kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

visawe vya

maneno mawili,

anabadilisha

kisawe kimoja

na kingine

ifaavyo katika

sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

visawe vya

maneno mawili,

anabadilisha

kisawe kimoja

na kingine

ifaavyo katika

sentensi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

visawe vya

maneno mawili.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema au kusikia, watambue visawe vya maneno

mawili kwa kukoleza maneno hayo rangi kwenye tarakilishi.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watumie breli au kusikiliza maelezo ya

visawe vya maneno mawili vikisomwa na mwalimu, wanafunzi wenzao au kanda

iliyorekodiwa.

• Wanafunzi wanaoelewa kwa haraka wapewe mazoezi zaidi ili kujiimarisha kabisa.

Wale wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi pamoja na mwalimu

kuwaelekeza.

177

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya jumla

Mada ndogo ya visawe vya maneno mawili inamwezesha mwanafunzi kutambua neno

la kutumia badala ya jingine na kuboresha mawasiliano yake katika jamii anapotumia

maneno tofauti ifaavyo kujieleza.

Mwalimu anaweza kuwaandalia wanafunzi ziara ya kuzuru mbuga ya wanyama wa

porini ili watazame wanyama wenye majina zaidi ya moja. Pia, ili kujifunza zaidi

kuhusu wanyama wa porini ili kufaulisha mada hii.

Mwalimu awe na vifaa halisi au picha za vitu atakavyotumia kuwaongoza wanafunzi

kupata visawe vyake ili kuwawezesha kuwa na kumbukumbu ya wanayojifunza.

Kipindi cha 1: Visawe vya maneno mawili

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kisawe ili kukibainisha.

b) Kutambua visawe vya maneno mawili katika kundi la maneno.

Swali dadisi

Unajua maneno gani ya Kiswahili yaliyo na maana sawa?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Visawe ni maneno mawili au zaidi yanayotumiwa kutajia kitu kimoja. Mwanafunzi

anapotambua visawe vya maneno ataweza kujieleza kwa kutumia maneno tofauti

ifaavyo. Pia, ataboresha mawasiliano katika jamii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 127,

2. Video yenye vitu na wanyama wenye majina zaidi ya moja,

3. Chati yenye vitu na wanyama wenye majina zaidi ya moja,

4. Tarakilishi na projekta, 5. Breli, 6. Kamusi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwagawa katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi watazame michoro iliyo katika

kitabu chao na wataje majina ya michoro hiyo. Mwalimu awaulize wanafunzi waeleze

iwapo wanajua jina jingine la kila mchoro waliotazama.

Majibu tarajiwa: runinga/televisheni, ndovu/tembo, kinyonga/lumbwi, mbogo/nyati.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili ambapo watatazama video

178

Kimeidhinishwa na KICD

atakayowaonyesha darasani. Awaulize wataje wanyama au vitu walivyotazama vyenye

majina zaidi ya moja. Ikiwa mwalimu hataweza kuandaa video, anaweza kutumia chati

yenye michoro au picha za vitu vyenye majina zaidi ya moja zilizopigwa kwa kutumia

kamera.

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa majina mawili au zaidi yanayotumiwa kutajia kitu

kimoja huitwa visawe. Umoja wake ni kisawe.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kutafuta visawe vya maneno

yaliyo kitabuni mwao kwa kutumia kamusi au mtandao.

Majibu tarajiwa: a) tumbili/ngedere b) bendera/beramu ch) asali/uki d) ngiri/nguruwe-

mwitu e) baba/abu f) mama/nina g) mke/bibi h) sare/yunifomu i) kilimo/zaraa.

Mwalimu awaulize wanafunzi watunge sentensi sahihi wakitumia visawe walivyotafuta.

Mwalimu atathmini sentensi za wanafunzi.

Mwalimu amwelekeze kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada kwa kutunga kifungu cha

aya moja akitumia majina ya wanyamapori mbalimbali. Baadaye, mwanafunzi aandike

upya kifungu hicho akitumia visawe vya majina ya wanyamapori aliotaja katika swali

la 1.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo:

1. Mwanafunzi anaweza kutaja visawe mbalimbali.

2. Mwanafunzi anaweza kutumia visawe kutunga sentensi na kifungu kwa

usahihi.

Kipindi cha 2: Visawe vya maneno mawili

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 128)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia visawe vya kiwango chake katika mawasiliano.

b) Kufahamu matumizi ya visawe katika mawasiliano.

Swali dadisi

Unajua maneno gani ya Kiswahili yaliyo na maana sawa?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapoweza kutumia visawe vya kiwango chake katika sentensi ataboresha

mawasiliano. Mwalimu asome kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili kufahamu

zaidi mambo yaliyoshughulikiwa na atakavyowashirikisha wanafunzi wake.

179

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Tarakilishi, 3. Kamusi,

4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 128.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya

kwanza. Awagawe wanafunzi katika vikundi viwili kisha awaongoze kucheza mchezo

wa kutambua visawe. Azingatie maelezo ya mchezo huo katika kitabu cha mwanafunzi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amwelekeze mwanafunzi asome maneno yaliyo

kitabuni mwao. Amwagize atafute visawe vya maneno hayo katika mraba waliopewa.

Mwanafunzi aandike visawe hivyo katika daari lake.

Visawe tarajiwa: 1. mbogo 2. tembo 3. lumbwi 4. panda 5. runinga 6. kompyuta 7. bibi

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya tatu kwa kuwaongoza kutafuta

picha za nomino zozote kumi mtandaoni zilizo na visawe. Wanafunzi wafanye shughuli

hii wakiwa katika vikundi. Kila mwanafunzi aandike majina hayo pamoja na visawe

vyake katika daari lake. Wanafunzi watambue visawe vya maneno mawili pekee.

Katika zoezi la ziada, mwalimu amwelekeze mwanafunzi aandike sifa za wanyama

watano wa porini. Mwanafunzi anaweza kutumia mtandao. Mwalimu anaweza kubuni

shughuli tofauti ya ziada na kumwuliza mwanafunzi amhusishe mlezi au mzazi wake.

Tathmini

Mwalimu atathmini iwapo:

1. Mwanafunzi anaweza kutambua na kutaja visawe mbalimbali.

2. Mwanafunzi anaweza kutafuta picha za nomino zilizo na visawe mtandaoni.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 129)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya mchezo wa kuigiza, mhusika na maelekezo.

b) Kutambua mchezo wa kuigiza katika matini.

ch) Kutambua wahusika na maelekezo katika mchezo mfupi wa kuigiza.

d) Kusoma mchezo mfupi wa kuigiza kwa ufasaha kwa kuzingatia ujumbe.

e) Kuigiza mchezo mfupi kwa kutumia maelekezo.

180

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Je, mhusika katika mchezo wa kuigiza ni nani?

2. Je, maelekezo katika mchezo wa kuigiza ni nini?

3. Je, unapata vipi ujumbe katika mchezo wa kuigiza?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kazi

za vikundi.

• Uwazaji wa kina - unakuzwa mwanafunzi anapong’amua ujumbe ulio kwenye

mchezo wa kuigiza.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika kusoma na kuigiza

mchezo.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali kama

nyenzo za kufanikisha mada.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya maendeleo endelevu - mwanafunzi anapopata maarifa kuhusu utunzaji

wa wanyama wa porini.

Uhusiano na maadili

• Umoja, uzalendo na upendo - unakuzwa mwanafunzi anaposhirikiana na

wenzake katika vikundi.

• Uwajibikaji - unakuzwa mwanafunzi anapotekeleza majukumu yake katika

kikundi na kutunza vifaa anavyotumia katika ujifunzaji.

• Heshima - heshima kwa wanyamapori na kuendeleza shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia michezo ya

kuigiza.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake kuhusu umuhimu wa kutunza wanyamapori

na ujenzi wa vipawa hasa katika uigizaji.

181

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza na

kutumia

msamiati

lengwa katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

lengwa na

kuutumia

katika tungo

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

lengwa na

kuutumia katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza baadhi

ya msamiati

lengwa na

kuutumia katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu kueleza

msamiati lengwa.

Kusoma kifungu

kwa ufasaha na

kwa kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma

kifungu kwa

ufasaha na

wepesi kwa

kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma

kifungu kwa

ufasaha na

kwa kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anasoma

kifungu kwa

kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anajaribu

kusoma kifungu.

Kujibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu baadhi

ya maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kujibu maswali

yanayolenga

ujumbe, matukio

na wahusika

katika kifungu.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, wasome maelezo ya mchezo wa kuigiza

kwenye kiwambo cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli au wasikilize maelezo ya

mchezo wa kuigiza, wahusika na maelekezo yakisomwa na mwalimu, wanafunzi

wenzao au kanda iliyorekodiwa.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuzungumza, wajibu maswali kwa kuandika

madaarini au kwa kutumia lugha ishara ikiwa mwalimu anaifahamu.

Maelezo ya jumla

Mada hii itamwezesha mwanafunzi kukuza umilisi wa kutunza mazingira hasa misitu

anapotambua wanyamapori hutegemea misitu. Pia, itakuza mtazamo chanya kuhusu

utunzaji wa wanyamapori. Mwanafunzi anaposoma kifungu cha mchezo wa kuigiza

182

Kimeidhinishwa na KICD

ataboresha usomaji wake. Mwalimu asisitize uzingatiaji wa mbinu bora za usomaji

wanafunzi wanaposoma kifungu. Ikiwa kuna mwanafunzi anayejitenga na wenzake

hasa katika vikundi, mwalimu awasiliane naye ili kujua sababu kwa madhumuni ya

kumpa ushauri unaomfaa ili ajithamini na kuchangamkia masomo.

Kipindi cha 1: Mchezo mfupi wa kuigiza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa, 129)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya mchezo wa kuigiza, mhusika na maelekezo.

b) Kutambua mchezo wa kuigiza katika matini.

Maswali dadisi

1. Je, mhusika katika mchezo wa kuigiza ni nani?

2. Je, maelekezo katika mchezo wa kuigiza ni nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mada ndogo ya mchezo wa kuigiza inakuza kipawa cha mwanafunzi katika uigizaji.

Mwanafunzi anapojua kuandika mchezo wa kuigiza au kuigiza yeye mwenyewe

atakuwa amekuza maendeleo yake binafsi na kumwezesha kukimu maslahi yake

maishani. Mwalimu awatayarishe wanafunzi ambao wataigiza mchezo mfupi darasani

kabla ya kipindi ili wafahamu jinsi ya kushiriki. Mwalimu aandae video ambazo

atatumia darasani kabla ya kipindi ili kufaulisha kipindi.

Mwalimu ampe kila mwanafunzi nafasi ya kujieleza akiwa binafsi na katika vikundi ili

kukuza usawa wa kijamii na uwajibikaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kanda yenye video ya mchezo wa kuigiza, 3. Tarakilishi na projekta,

2. Breli, 4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 129.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwaagiza

wanafunzi wawili waigize mazungumzo kuhusu wanyama wowote wa porini darasani.

Wanafunzi wengine watazame na wasikilize mazungumzo hayo kwa makini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua maana ya wahusika (mhusika) na

maelekezo katika mchezo wa kuigiza. Majibu tarajiwa: watu wanaoshiriki katika

mazungumzo huitwa wahusika. Kando na kuzungumza, wahusika hutenda vitendo

vingine kwa ishara ambavyo huitwa maelekezo.

183

Kimeidhinishwa na KICD

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi watazame video ambazo

atawaonyesha kwenye runinga au tarakilishi. Wanafunzi wajadili matendo katika

video hiyo. Mwalimu ahakikishe anaandaa video yoyote nzuri ya mchezo wa kuigiza

ili wanafunzi wajifunze kuhusu wahusika na maelekezo. Baadaye, mwalimu awaagize

wanafunzi waigize vitendo walivyotazama kwenye video husika.

Mwalimu amwongoze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kubuni mazungumzo

kati yake na rafiki yake kuhusu faida za wanyamapori. Mwanafunzi ayaandike

mazungumzo hayo kwenye tarakilishi kisha awatumie wanafunzi wenzake pamoja na

mwalimu mtandaoni ili wayatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi amefahamu maana ya mchezo wa

kuigiza, wahusika na maelekezo.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kubuni mazungumzo yaliyo

mfano wa mchezo wa kuigiza.

Kipindi cha 2: Mchezo mfupi wa kuigiza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 131)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua wahusika na maelekezo katika mchezo mfupi wa kuigiza.

b) Kusoma mchezo mfupi wa kuigiza kwa ufasaha kwa kuzingatia ujumbe.

Swali dadisi

Je, maelekezo katika mchezo wa kuigiza ni nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu ahakikishe anawagawa wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi

na mahitaji yao. Wanafunzi wenye mahitaji spesheli kama wale wasio na uwezo

wa kusimama wanaweza kuteuliwa kuwa viongozi wa vikundi ili wanapotekeleza

majukumu yao wajiamini na kujithamini zaidi.

Mwalimu ateue nyenzo za ujifunzaji akizingatia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

ili kufaulisha matokeo tarajiwa katika kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 131, 3. Kamusi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza wakiwa katika vikundi.

184

Kimeidhinishwa na KICD

Awaongoze kutazama na kujadili mchoro ulio kitabuni mwao. Awaulize wanafunzi

wataje majina ya wanyama wanaowaona kwenye mchoro husika. Waelezane iwapo

wamewahi kuwaona wanyama hao na walikowaona.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi viwili. Awahusishe katika shughuli ya

pili kwa kukipa kila kikundi nafasi ya mhusika katika mchezo wa kuigiza ulio kitabuni

mwao. Wanafunzi wasome mchezo huo wa kuigiza. Baadaye, mwalimu awaongoze

wanafunzi kujibu maswali waliyopewa baada ya mchoro huo.

Majibu tarajiwa: 1. Wahusika katika mchezo huu ni: Mwalimu, Mwanaisha, Rukia,

Pendo, Tamara, Wanjala, Mohammed, Yona, Amani, Baraka.

2. Ujumbe uliojitokeza katika mchezo wa kuigiza ni maelezo kuhusu majina, tabia

na sura za wanyama mbalimbali wa porini.

3. Wanyama waliotajwa ni: chui, mbogo/nyati, kifaru, nguruwe-mwitu/ngiri.

4. Alirekodi wanyama hao kwa kutumia kamera alipozuru mbuga ya wanyama

akiwa na wazazi wake.

5. Baadhi ya mambo ya kuzingatia: kutunza misitu ili wapate chakula, kutowaua,

kutunza vianzo vya maji, kuwatibu n.k.

Katika kazi ya ziada, mwalimu amwulize kila mwanafunzi arejelee mchezo wowote

wa kuigiza ambao amewahi kuutazama kwenye runinga kisha ataje wahusika katika

mchezo huo. Pia, awaeleze wenzake darasani mafunzo aliyopata kutokana na mchezo

huo. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuchambua mchezo wa

kuigiza.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kubuni mchezo wa kuigiza.

Kipindi cha 3: Mchezo mfupi wa kuigiza

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuigiza mchezo mfupi kwa kutumia maelekezo.

b) Kusoma michezo ya kuigiza.

Swali dadisi

Je, unapata vipi ujumbe katika mchezo wa kuigiza?

185

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi na kila kikundi kiwe na wanafunzi

wenye mahitaji mbalimbali na jinsia tofauti ikiwa shule ina wanafunzi wa jinsia ya

kike na kiume. Wanafunzi wenyewe wachague kiongozi wao katika kila kikundi.

Mwalimu asome kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi hiki ili kuyafahamu mambo

yatakayoshughulikiwa.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133, 2. Breli,

3. Kanda iliyorekodiwa yenye mchezo mfupi wa kuigiza.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwagawa katika

vikundi kisha awasomee maelekezo ya mchezo wa kuigiza. Kila kikundi kiigize mchezo

mfupi kikizingatia maelekezo ya mwalimu. Mwalimu awaeleze wanafunzi wabuni

maneno yao wenyewe yatakayotumiwa na kila mhusika. Awaeleze kuwa sharti mchezo

wao wa kuigiza uwe na ujumbe, mtiririko mwema wa mawazo na lugha sahihi. Kila

kikundi kiigize mchezo wao kwa zamu wenzao wakiwatazama na kuwasikiliza.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili ujumbe uliojitokeza

katika mchezo wa kuigiza ambao waliigiza katika vikundi katika shughuli ya kwanza.

Awaulize wanafunzi katika vikundi vyao wataje wahusika wa mchezo wao kisha

wajadili tabia za wahusika hao.

Mwalimu amwagize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada kwa kutumia mtandao

kutafuta picha za wanyama wowote watatu wa porini. Awachore wanyama hao katika

daari lake kisha awapake rangi. Hatimaye, aandike majina ya watoto wa wanyama hao

na kueleza vyakula vyao. Mwanafunzi awaonyeshe wenzake michoro yake darasani

katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo wanafunzi wanaweza kuigiza mchezo mfupi kwa

ukakamavu kulingana na maelekezo aliyowasomea.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuwachora wanyamapori na

kutaja majina ya watoto wao.

CH. Kuandika: Kuandika Insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia muundo.

186

Kimeidhinishwa na KICD

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

Maswali dadisi

1. Insha ya masimulizi inahusu nini?

2. Je, unazingatia nini ili kuandika insha nzuri ya masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kazi

za vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya masimulizi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali kama

nyenzo za kufanikisha ujifunzaji.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

• Uwajibikaji – unakuzwa mwanafunzi anapotunza vifaa vya ujifunzaji.

• Kujiamini na kujithamini – kunakuzwa mwanafunzi anapoweza kubuni na

kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Utunzaji wa wanyamapori.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu – mwanafunzi anapotumia lugha ya heshima kujadiliana na

wenzake katika vikundi.

• Umoja, uzalendo na upendo - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi na kuthamini maoni yao hata yanapokuwa tofauti na yake.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapotekeleza majukumu yake katika kikundi na

kutunza vifaa anavyotumia.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia uandishi kama

mojawapo ya stadi za lugha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atawahamasisha wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano pamoja na umuhimu wa kuwatunza wanyamapori.

187

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo na

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

baadhi ya

kanuni za lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya masimulizi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, wasome maelezo ya insha ya masimulizi kwa

kutumia breli.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuzungumza, wajibu maswali kwa kuandika daarini

au kwenye tarakilishi.

• Wanafunzi wasioweza kusema au kusikia, watumie lugha ishara kueleza kuhusu

insha ya masimulizi. Pia, wajibu maswali dadisi kwa kuandika madaarini au

kwenye tarakilishi. Mwalimu aandike maelezo ya insha ya masimulizi ubaoni au

kwenye chati ili waweze kuyasoma.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuandika kwa kutumia mikono wahimizwe kutumia

kiungo kingine kama vile mguu ama midomo kushika kalamu na kuandika. Wapewe

muda zaidi. Mwalimu awahamasishe wanafunzi wengine kuhusu umuhimu wa

kumkubali mtu bila kujali mahitaji yake. Kufanya hivyo, kutazuia unyanyapaa kwa

wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali.

Maelezo ya jumla

Kuandika insha ya masimulizi kutamsaidia mwanafunzi kukuza stadi ya kuandika na

kuimarisha mawasiliano andishi shuleni na katika jamii. Pia, kutakuza ubunifu wake

na kumwezesha kutatua changamoto zinazomkabili shuleni na katika jamii.

Ikiwa mwanafunzi ataweza kuimarika katika stadi ya kusikiliza, kuzungumza na

kusoma ataweza kuimarisha stadi ya kuandika upesi.

Kipindi cha 1: Insha ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

188

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Insha ya masimulizi inahusu nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome kitabu cha mwanafunzi ili kufahamu shughuli za kipindi hiki na

kuweza kuteua nyenzo zinazofaa. Wanafunzi wawe na vifaa vya kuandikia kabla ya

kuanza kujifunza. Mwalimu apongeze maoni ya kila mwanafunzi kuhusu vidokezo

vya insha ili aweze kujithamini katika ubunifu na kuchangamkia uandishi wa insha.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Tarakilishi/tabuleti,

3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 133, 4. Vinyago vya wanyama wa porini.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kumwuliza

amsimulie mwanafunzi mwenzake kuhusu likizo ya Disemba kwa kujibu maswali 1-5

yaliyo kitabuni mwao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kutazama na kujadili

matukio yanayoendelea katika michoro iliyo kitabuni mwao wakiwa katika vikundi.

Mwanafunzi aeleze iwapo amewahi kuwaona wanyama walio katika michoro hiyo na

alikowaona. Ataje majina ya wanyama hao. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua

muundo wa kuandika insha ya masimulizi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma mfano wa insha

ya masimulizi ulio kitabuni mwao kisha wajibu maswali waliyopewa wakiwa katika

vikundi.

Majibu tarajiwa: 1. Wanafunzi walibeba kamera ili kurekodi mambo ambayo

wangejifunza. 2. Pundamilia, twiga, sungura, nyati, swara. 3. Wanyamapori huletea

nchi pesa za kigeni. 4. Wanyama watatoroka. 5. Mwalimu atathmini majibu.

Mwalimu amhimize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada. Amwombe mlezi au

mzazi wake amsimulie kisa chochote kinachohusu wanyamapori. Awasimulie wenzake

darasani kuhusu kisa hicho katika kipindi kijacho.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kusimulia.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaelewa muundo wa insha ya

masimulizi.

189

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Insha ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 136)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

b) Kufahamu utunzi mzuri wa insha ya masimulizi ili kujenga ubunifu wake.

Swali dadisi

Je, unazingatia nini ili kuandika insha nzuri ya masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Uandishi wa insha ya masimulizi utaliwezesha taifa la Kenya kuafikia mojawapo

ya malengo ya taifa ya elimu ya kukuza maendeleo ya mtu binafsi na kujitegemea.

Mwanafunzi ataweza kuandika insha bora na mwishowe kuandika makala mbalimbali

yatakayompamapatomaishani. Maoni ya mwalimu yataje ubora wa insha iliyoandikwa

na mwanafunzi na kumshauri jinsi ya kuiboresha. Kufanya hivyo kutachochea

mwanafunzi kujithamini na kuwa na hamu ya kuandika insha za masimulizi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 2. Tarakilishi, 3. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 136.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwauliza

wasikilize insha atakayowasomea. Asome insha ifuatayo. Pia, anaweza kutunga insha

yake na akawasomea darasani.

Wanyama wa Porini

Sadiki ni mwanafunzi wa gredi ya nne. Siku moja, mwalimu aliwapatia zoezi la

ziada. Alimwagiza kila mwanafunzi kumwomba mzazi au mlezi wake amsimulie kisa

kinachohusu wanyama wa porini. Sadiki alifurahi sana. Alipenda kusikiliza masimulizi.

Alipoka nyumbani jioni hiyo, alimwomba baba yake amsimulie kisa alichoagizwa na

mwalimu wake. Baba alikubali ombi la mwanawe. Waliketi kwenye kochi jekundu

lililokuwa sebuleni akaanza kumsimulia.“Hapo zamani za kale wanyama wa porini

waliishi bila kutunzwa na binadamu. Watu waliwawinda na kuwaua wanyama wa

porini ili kupata ngozi, nyama na pembe. Upande mwingine, wanyama wa porini

waliwashambulia watu na kuwaumiza hadi kuwaua. Mimea ya wakulima iliharibiwa

na hayawani hao.

Siku hizi mambo yamebadilika. Binadamu ni rafiki wa wanyama wa porini. Ni

hatia kuwatesa au kuwaua wanyama wa porini. Wao pia wana haki ya kuishi. Watu

wanawatunza kwa kuwazingira kwa nyua za umeme katika mbuga za wanyama. Askari

hulinda mbuga hizo usiku na mchana ili kuhakikisha wanyama wako salama salimini.

190

Kimeidhinishwa na KICD

Wanyama wa porini wana faida nyingi. Wanyama kama vile ndovu, simba, nyati, chui

na kifaru huwavutia watalii wa humu nchini na ng’ambo.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kujibu maswali ambayo wamepewa kitabuni mwao

kuhusu insha ambayo amewasomea. Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi ili

kuwawezesha wanafunzi kuwa wabunifu kutokana na uwazaji wa kina.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi na awaelekeze

watumie mtandao kutafuta mbuga zozote mbili za wanyamapori nchini Kenya.

Awaongoze kujadili kuhusu mahali mbuga hizo zinapatikana na wataje majina ya

baadhi ya wanyama wanaopatikana katika mbuga hizo. Wanafunzi wajadiliane iwapo

wamewahi kuzuru mbuga hizo.

Shughuli ya tatu inahusu kufanya ziara ya mbugani. Mwalimu anashauriwa apange

ziara ya wanafunzi kuzuru mbuga yoyote ya wanyama iliyo karibu na shule yao.

Ziara hii inaweza kufanywa wakati wa wikendi au likizo yoyote. Mwalimu atafiti

kuhusu mbuga hiyo, umbali wake kutoka shuleni mwao, wanyama walioko huko,

usalama wa eneo hilo, usari utakaotumika pamoja na vifaa na pesa zitakazohitajika.

Wakati na baada ya ziara, wanafunzi waelekezwe kuandika majina ya wanyamapori

wanaopatikana katika mbuga hiyo. Pia, wanafunzi waandike insha ya masimulizi

kuhusu ziara hiyo.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya ziada ambapo ataandika maelezo

kuhusu madhara ya wanyama wa porini kwa watu, mimea na wanyama wenzao.

Aeleze jinsi wanyama wa porini wanavyotunzwa kisha awasomee wenzake maelezo

aliyoandika darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutumia mtandao kujifunza

zaidi kuhusu wanyamapori.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika insha ya masimulizi

akirejelea ziara ya mbugani.

D. Saru:Mnyambulikowavitenzi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 137)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya mnyambuliko wa vitenzi ili kuubainisha.

b) Kueleza maana ya kauli za kutenda, kutendea na kutendwa ili kuzitofautisha.

ch) Kutambua vitenzi katika kauli za kutenda, kutendea na kutendwa katika matini.

d) Kutumia vitenzi katika kauli za kutenda, kutendea na kutendwa ipasavyo

anapowasiliana.

191

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Je, vitenzi vinaweza kubadilika vipi mwishoni ili kuleta maana mbalimbali?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanapofanya kazi wakiwa

wawili wawili na katika vikundi.

• Uwazaji wa kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa wakati ambapo wanafunzi

wananyambua vitenzi katika kauli mbalimbali.

• Kujiamini - kunakuzwa wanafunzi wanapotoa majibu na kushiriki katika

shughuli mbalimbali.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wanafunzi wanapotumia vifaa vya kidijitali

kujifunza kuhusu mnyambuliko wa vitenzi mbalimbali.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Umoja wa jamii wanapofanya kazi pamoja.

• Utunzaji wa wanyamapori na mazingira wanapotumia vitenzi vya mnyambuliko

mbalimbali kutunga sentensi.

Uhusiano na maadili

• Upendo, umoja, ushirikiano, heshima na uzalendo vinavyojitokeza wanafunzi

wanaposhirikiana katika somo na vilevile katika sentensi zitakazotungwa.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia vitenzi kama

mada muhimu.

• Muziki - wanafunzi wanapotunga na kuimba nyimbo kuhusu mnyambuliko wa

vitenzi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji na huduma za jamii

Mwanafunzi awe kielelezo kifaacho cha matumizi ya lugha ifaayo katika kuwasilisha

ujumbe.

192

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua vitenzi

katika kauli za

kutenda, kutendea

na kutendwa,

kuvibadilisha

katika kauli hizi

na kuvitumia

katika sentensi

ifaavyo.

Mwanafunzi

anatambua

vitenzi

katika kauli

za kutenda,

kutendea na

kutendwa,

anavibadilisha

katika kauli hizi

na kuvitumia

katika sentensi

ifaavyo kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

vitenzi

katika kauli

za kutenda,

kutendea na

kutendwa,

anavibadilisha

katika kauli hizi

na kuvitumia

katika sentensi

ifaavyo.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi

ya vitenzi

katika kauli

za kutenda,

kutendea na

kutendwa,

anavibadilisha

katika kauli hizi

na kuvitumia

katika sentensi

ifaavyo.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

vitenzi

katika kauli

za kutenda,

kutendea na

kutendwa.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali, waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona vitenzi

vitakavyoandikwa na kunyambuliwa ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame vitenzi vya

kutenda, kutendea na kutendwa vikiigizwa darasani, wasome maelezo kuhusu

mnyambuliko wa vitenzi hivyo kwenye ubao, kiwambo cha tarakilishi, kitabu

cha mwanafunzi na kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusimama wahusishwe katika uigizaji wa vitenzi

ambavyo havitawahitaji kusimama.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua vitenzi kwa urahisi wahusishwe katika

shughuli zaidi za ujifunzaji na wapewe muda zaidi wa kujifunza. Wahimizwe kwa

upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua yoyote wanayopiga

katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya kujifunza zaidi.

Maelezo ya jumla

Ujifunzaji wa mnyambuliko wa vitenzi hukuza utunzi wa sentensi sahihi na sanifu na

huboresha mawasiliano. Mwanafunzi anapotambua vitenzi katika kauli ya kutenda,

kutendea na kutendwa na kuvitumia ipasavyo katika sentensi itakuwa rahisi kwake

kujifunza mnyambuliko wa vitenzi katika kauli nyingine.

193

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Kauli ya kutenda

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 137)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya mnyambuliko wa vitenzi ili kuubainisha.

b) Kueleza maana ya kauli ya kutenda.

ch) Kutambua na kutumia vitenzi katika kauli ya kutenda anapowasiliana.

Maswali dadisi

1. Je, vitenzi vinaweza kubadilika vipi mwishoni ili kuleta maana mbalimbali?

2. Unafahamu jinsi vitenzi hunyambuliwa katika kauli ya kutenda?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kitendo ni jambo linalofanywa au kutendwa. Mtu anapotaja vitendo katika kauli

mbalimbali huwa anavinyambua. Kutenda ni kufanya jambo. Katika kauli ya kutenda,

mtu hufanya jambo au hutenda kitendo mwenyewe.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 137,

2. Chati yenye vitenzi katika kauli ya kutenda,

3. Kikapu chenye kadi zenye vitenzi katika kauli ya kutenda,

4. Breli, 5. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kuwauliza wacheze

mchezo ulio kitabuni mwao. Afuate maagizo yaliyo katika kitabu hicho kuwaelekeza

wanafunzi. Wanafunzi waandike sentensi katika madaari yao kwa kutumia kila

kitenzi walichoigiza.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaagize wanafunzi watazame michoro iliyo

kitabuni mwao kisha waeleze vitendo vya wanyama katika michoro hiyo. Mwanafunzi

aandike sentensi moja kuhusu kila kitendo kinachotendwa na wanyama hao.

Majibu tarajiwa: Nyati anakula nyasi, nyani amesimama, simba amelala.

Mwalimu amwongoze kila mwanafunzi kutunga sentensi sahihi kwa kila mchoro

kueleza kitendo kinachotendeka katika kauli ya kutenda.

Mwalimu awahusishe wanafunzi wakiwa katika vikundi katika shughuli ya tatu

kwa kuwaonyesha kadi kumi zilizoandikwa vitenzi vya kauli ya kutenda. Awaambie

waandike sentensi sahihi kwa kila kitenzi na kuwasomea wenzao ili wazisikilize na

kuziboresha.

194

Kimeidhinishwa na KICD

Katika kazi ya ziada, mwalimu amwulize mwanafunzi amwombe mlezi au mzazi wake

atende vitendo kumi mbalimbali. Mwanafunzi atunge sentensi akitumia kila kitendo

ambacho mlezi au mzazi atatenda. Mwanafunzi aandike sentensi hizo katika daari

lake na apigie mstari vitenzi vya kauli ya kutenda.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vitenzi katika kauli

ya kutenda.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutunga sentensi sahihi

katika kauli ya kutenda.

Kipindi cha 2: Kauli ya kutendea

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 139)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kauli ya kutendea ili kuibainisha.

b) Kutambua vitenzi katika kauli ya kutendea.

ch) Kutumia vitenzi katika kauli ya kutendea ipasavyo kuwasiliana.

Maswali dadisi

1. Ni nini maana ya kauli ya kutendea?

2. Je, unaweza kunyambua vitenzi katika kauli ya kutendea?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kutendea ni kauli ya kufanyia. Katika kauli hii, mtu mwingine hupokea kitendo

kilichofanywa na mtu wa kwanza. Mwanafunzi anapoweza kutambua vitenzi katika

kauli ya kutendea, kuvibainisha na kuvitumia kutunga sentensi sahihi huboresha

mawasiliano yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 3. Kitabu cha mwanafunzi, ukurasa 139,

2. Chati yenye vitenzi katika kauli ya kutendea, 4. Kamusi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi waeleze

walichojifunza katika kipindi kilichotangulia.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaulize wanafunzi wawili wawili wasome

sentensi zilizo vitabuni mwao na wajadili jibu sahihi kwa kila sentensi.

195

Kimeidhinishwa na KICD

Majibu tarajiwa:

1. Nilimsomea mwenzangu sentensi. 2. Kaka alimpikia mpishi. 3. Nitamfulia dada

nguo. 4. Nitamwandikia nyanya barua.

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi katika shughuli ya pili kwa kumwuliza

mwenzake vitendo ambavyo angependa amfanyie. Mwanafunzi huyo amtendee vitendo

atakavyoambiwa. Mwenzake atunge sentensi akitumia kila kitendo alichotendewa.

Mwalimu awaulize wanafunzi wawasomee wenzao sentensi ambazo wametunga

ili wazitathmini.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma kifungu kilicho

kitabuni mwao kwa sauti. Watambue na kuandika katika madaari yao vitenzi vilivyo

katika kauli ya kutendea kutoka kwenye kifungu hicho.

Majibu tarajiwa: nilimpikia, alimfulia, alimpigia, alimhurumia, walimwandikia,

alimpigia, aliyompatia.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi watunge sentensi sahihi kwa kutumia vitenzi vya

kauli ya kutendea walivyotambua kwenye kifungu walichosoma.

Mwalimu amwulize kila mwanafunzi afanye kazi ya ziada ambapo atapigia mistari

vitenzi vya kauli ya kutendea katika sentensi alizopewa kitabuni mwao. Amwagize

aandike vitenzi alivyopigia mstari katika kauli ya kutenda. Awaonyeshe wenzake

darasani. Majibu tarajiwa: a) alimwimbia b) ulimtembelea ch) atanifungia

d) alinisimulia e) watawakariria. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kuhusu

namna walivyoandika vitenzi vya kauli ya kutendea katika kauli ya kutenda.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vitenzi vya kauli ya

kutendea katika sentensi au kifungu.

2. Mwalimu atathmini ikiwa mwanafunzi anaweza kubadilisha vitenzi vya kauli

ya kutendea kuwa katika kauli ya kutenda.

Kipindi cha 3: Kauli ya kutendwa

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 140)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kauli ya kutendwa ili kuibainisha.

b) Kutambua vitenzi katika kauli ya kutendwa.

ch) Kutumia vitenzi katika kauli ya kutendwa ipasavyo kuwasiliana.

Maswali dadisi

1. Ni nini maana ya kauli ya kutendwa?

2. Je, unaweza kunyambua vitenzi katika kauli ya kutendwa?

196

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Kutendwa ni kauli ambayo huonyesha mtu au kitu kimefanywa kitendo fulani.

Mwanafunzi akiweza kutambua vitenzi katika kauli ya kutendwa na kuvitumia kwa

usahihi katika sentensi ataimarisha mawasiliano yake.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Breli, 3. Chati yenye vitenzi katika kauli ya kutendwa,

2. Tarakilishi, 4. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 140.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kumwuliza

avitende vitu vitendo kisha amwulize mwenzake aseme vitu hivyo vimetendwa nini.

Atumie mifano 1-4 iliyo kitabuni mwao. Awaelekeze wanafunzi kutambua kuwa

kutendwa ni kauli inayoonyesha mtu au kitu kimefanywa kitendo fulani.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kusoma sentensi zenye

vitenzi vya kauli ya kutendwa wakiwa katika vikundi. Wapigie mistari vitenzi katika

kauli ya kutendwa kisha wavibadilishe vitenzi walivyopigia mstari viwe katika kauli ya

kutenda na kutendea.

Mwalimu amwongoze mwanafunzi kufanya shughuli ya tatu ambapo ataandika

sentensi tano zenye vitenzi vya kauli ya kutendwa. Mwanafunzi aandike sentensi hizo

kwenye tarakilishi. Awatumie wenzake sentensi hizo mtandaoni ili wazibadilishe ziwe

katika kauli ya kutenda. Wanafunzi wasome sentensi hizo darasani ili wazitathmini.

Mwalimu amhimize mwanafunzi afanye kazi ya ziada kwa kujaza nafasi zilizo kwenye

jedwali walilopewa kwa mnyambuliko sahihi wa kila kitenzi. Mwalimu atathmini

sentensi ambazo wanafunzi wametunga kwa kutumia vitenzi walivyojaza katika

jedwali.

Majibu tarajiwa:

Tenda Tende a Tendwa

1. lima limia limwa

2. tunza tunzia tunzwa

3. beba bebea bebwa

4. imba imbia imbwa

5. shona shonea shonwa

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua vitenzi katika kauli

ya kutenda, kutendea na kutendwa.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutunga sentensi sahihi

akitumia vitenzi katika kauli ya kutenda, kutendea na kutendwa.

197

Kimeidhinishwa na KICD

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandika kisawe sahihi cha barua ambacho ni

waraka. Pia, aandike kisawe sahihi cha neno mama ambacho ni nina.

2. Mwanafunzi aandike kisawe sahihi cha neno tembo ambacho katika muktadha huu

ni ndovu.

3. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Ahakikishe mwanafunzi anaeleza

kuhusu maana ya wahusika katika muktadha wa mchezo wa kuigiza. Wahusika ni

viumbe ambao hushiriki katika mazungumzo katika mchezo wa kuigiza.

4. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandika insha ya maelezo kwa kuzingatia

muundo unaofaa. Insha hiyo ihusu mnyama yeyote wa porini ambaye mwanafunzi

anapenda. Mwalimu ahakikishe kuwa mwanafunzi anaandaa vidokezo ambavyo

atatumia kuandika insha hiyo.

5. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Ahakikishe mwanafunzi ameeleza sifa

za wanyamapori watano wakubwa. Mwanafunzi atumie mtandao kutazama picha

za wanyama hao. Iwapo mwanafunzi hana uwezo wa kupata mtandao, anaweza

kupewa picha za wanyama hao akazitazama kisha akaandika sifa zao.

6. Mwalimu atathmini jibu litakalotolewa na mwanafunzi. Jibu sahihi lionyeshe

kitenzi kilichonyambuliwa katika kauli ya kutendwa. Jibu ni: Wanyama wa porini

wanalindwa na wananchi.

7. Mwalimu atathmini jibu litakalotolewa na mwanafunzi. Jibu sahihi lionyeshe kitenzi

kilichonyambuliwa katika kauli ya kutendwa. Jibu ni: Vyombo vyote vilioshwa na

mama.

8. Mwalimu atathmini sentensi ambayo mwanafunzi atatunga akitumia jina la mnyama

alilopewa. Sentensi atakayotunga iwe katika kauli ya kutenda. Mfano: Swara

anakimbia mbio.

9. Mwalimu atathmini sentensi ambayo mwanafunzi atatunga akitumia jina la

mnyama alilopewa. Sentensi atakayotunga iwe katika kauli ya kutenda. Mfano:

Chui anakula nyama.

10. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Ahakikishe sentensi

hizo ziko katika kauli ya kutendwa. Mifano:

a) Wanyamapori hawa hulindwa usiku.

b) Simba yule anatunzwa vizuri.

198

Kimeidhinishwa na KICD

AFYA BORA

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 143)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Mazungumzo

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua miktadha ya mawasiliano isiyo rasmi.

b) Kutumia lugha ipasavyo katika miktadha isiyo rasmi.

Swali dadisi

Ni lini tunatumia lugha isiyo rasmi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa kupitia kwa kushiriki katika kazi ya

vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika mazungumzo.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali

kusikiliza na kutazama mazungumzo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Mazungumzo yahusishe masuala mtambuko kama vile lishe bora na mazingira.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji katika kutunza vifaa vya kidijitali.

• Heshima na ushirikiano katika uigizaji na kushiriki katika mazungumzo.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia

matumizi ya lugha katika miktadha mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awe kielelezo cha wengine katika kutumia lugha kwa heshima na ufasaha

katika miktadha isiyo rasmi.

199

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua lugha

isiyo rasmi na

kuitumia kuleta

utangamano,

kuheshimu

maoni ya

wengine na

kushiriki

mazungumzo

na wenzake.

Mwanafunzi

anatambua

lugha isiyo

rasmi na

kuitumia kwa

urahisi kuleta

utangamano,

anaheshimu

maoni ya

wengine na

kushiriki

mazungumzo

na mwenzake.

Mwanafunzi

anatambua

lugha isiyo

rasmi na

kuitumia kuleta

utangamano,

anaheshimu

maoni ya

wengine na

kushiriki

mazungumzo

na wenzake.

Mwanafunzi

anatambua kwa

kiasi, lugha

isiyo rasmi na

kuitumia katika

mazungumzo

na wenzake.

Mwanafunzi

anatumia

lugha katika

mazungumzo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli kusoma mazungumzo

mbalimbali ya miktadha isiyo rasmi. Pia, wanafunziwengine wanaweza kuwasaidia

kusoma mazungumzo hayo wakisikiliza.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, wasome mazungumzo yaliyoandikwa

kwenye kiwambo cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi, chati au ubaoni.

• Wanafunzi wenye mahitaji ya kisaikolojia yanayochangia kutozingatia kanuni

bora za kuzungumza, wapewe mazoezi ya kutosha ili kuboresha uwezo wao wa

kuzungumza. Pia, changamoto wanazopitia zinaweza kushughulikiwa na wakuu

shuleni na katika jamii.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuwa mazungumzo katika miktadha isiyo rasmi

hutokea katika mazingira mbalimbali. Mifano ya mazungumzo katika miktadha isiyo

rasmi inaweza kupatikana kwenye matini mtandaoni.

Kipindi cha 1: Mazungumzo katika miktadha isiyo rasmi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 143)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua miktadha ya mawasiliano isiyo rasmi.

b) Kutumia lugha ipasavyo katika miktadha isiyo rasmi.

200

Kimeidhinishwa na KICD

Swali dadisi

Ni lini na wapi tunatumia lugha isiyo rasmi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mazungumzo huwa ya aina mbili. Kuna mazungumzo rasmi na mazungumzo yasiyo

rasmi. Mazungumzo hutegemea wanaozungumza. Mazungumzo rasmi ni kama vile:

mazungumzo kati ya mwalimu na mwanafunzi, mwalimu mkuu na mzazi, mwajiri na

mwajiriwa n.k. Mazungumzo yasiyo rasmi ni kama vile: kati ya mtoto na wenzake,

mtoto na wazazi, ndugu na ndugu, nyanya na babu na wajukuu nyumbani. Mwalimu

awaeleze wanafunzi umuhimu wa nidhamu ya lugha wakati wa mazungumzo kwa

mfano lugha ya upole, heshima na kumpa mwenzake nafasi ya kuzungumza na

kusikiliza kwa makini.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kanda ya video, 3. Breli,

2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 143, 4. Tarakilishi/runinga.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa swali dadisi. Katika shughuli ya

kwanza, mwalimu awateue wanafunzi wawili waigize mbele ya darasa mazungumzo

yao wakiwa uwanjani. Wengine wasikilize kisha mwalimu awaongoze kujadiliana

kuhusu lugha iliyotumika. Mwalimu awateue wanafunzi wengine wawili waigize

mazungumzo yao wakiwa nyumbani. Kikundi cha tatu kiigize mazungumzo kati ya

mwalimu na mwanafunzi. Wanafunzi wajadiliane kuhusu lugha yao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaonyeshe wanafunzi video mbili. Video ya

kwanza ihusu mazungumzo rasmi na video ya pili ihusu mazungumzo yasiyo rasmi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili tofauti za lugha zilizotumika katika video

hizo. Wanafunzi wataje baadhi ya maneno ambayo yametumika. Mwalimu awaelekeze

wanafunzi kutambua umuhimu wa kutumia lugha ya nidhamu katika mazungumzo

yao katika miktadha isiyo rasmi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Wanafunzi waandike mifano

ya mahali ambapo mazungumzo yasiyo rasmi hutokea. Mwanafunzi abuni na kuandika

katika daari lake mazungumzo kati yake na raki yake aliyekutana naye barabarani.

Mwanafunzi amsomee mlezi au mzazi wake mazungumzo hayo ili ayatathmini. Pia,

awasomee wenzake darasani ili wayasikilize na kuyatathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuigiza mazungumzo katika

muktadha usio rasmi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutofautisha lugha

inayotumiwa katika mazungumzo katika muktadha rasmi na muktadha usio

rasmi.

201

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Mazungumzo katika miktadha isiyo rasmi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 144)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia lugha ipasavyo katika miktadha isiyo rasmi.

b) Kufahamu matumizi ya lugha katika miktadha isiyo rasmi.

Swali dadisi

Ni maneno gani hutumika wakati wa mazungumzo yasiyo rasmi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awasaidie wanafunzi kuelewa kwamba lugha inayotumika wakati

wa mazungumzo katika miktadha isiyo rasmi ni tofauti na inayotumika wakati wa

mazungumzo rasmi.

Pia, mwalimu afanye utafiti wa vyakula mbalimbali kama vile vyakula vya protini,

vyakula vya wanga na vyakula vya vitamini. Mwisho, mwalimu afanye utati kuhusu

magonjwa mbalimbali yanayosababishwa na ukosefu wa vyakula mbalimbali.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 144, 2. Breli, 3. Vyakula halisi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaelekeze wanafunzi wasome mazungumzo yaliyo katika shughuli ya

kwanza kitabuni mwao. Matamshi sahihi yazingatiwe. Wanafunzi wajibu maswali

yaliyo kitabuni mwao. Pia, watathmini iwapo mazungumzo hayo ni rasmi au si rasmi.

Mwalimu atathmini majibu yao.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaelekeze wanafunzi kujadiliana wakiwa wawili

wawili kuhusu vyakula mbalimbali vya asubuhi, mchana na jioni. Wanafunzi waelezane

wao hula vyakula vipi wakati wa asubuhi, mchana na jioni. Mwalimu atathmini majibu

yao.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Wanafunzi wajibu maswali

kuhusu magonjwa mbalimbali yaliyotajwa kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu

ya wanafunzi na kuyakubali kulingana na mahitaji ya maswali.

Majibu tarajiwa: 1. Maini, mboga, mayai, nyama, maharagwe, njugu n.k. 2. Karoti,

viazi vitamu, mboga, maini n.k. 3. Kwashakoo 4. Ili kuzuia maradhi mwilini, kupata

nguvu za kufanya kazi, kusaidia mwili kukua n.k.

202

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutofautisha mazungumzo

rasmi na mazungumzo ambayo si rasmi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anajua umuhimu wa vyakula

mbalimbali mwilini.

3. Mwalimu atathmini iwapo wanafunzi wanafahamu magonjwa mbalimbali

ambayo husababishwa na ukosefu wa vyakula mbalimbali.

B. Kusoma: Kusoma kwa mapana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 146)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini ya kusoma ya aina mbalimbali na kuchagua zinazomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Maswali dadisi

1. Kwa nini unapenda kusoma?

2. Ni nini kinachokufanya uchague kitabu au makala ya kusoma?

3. Ni nini kinachokuvutia unaposoma hadithi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposimulia na

kujadiliana na wenzake.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi na mtandao

kupata matini ya kusoma.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapojichagulia matini na

kuyasoma kwa mapana.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Matini anazochagua mwanafunzi zitakuwa na masuala mtambuko mbalimbali

kwa mfano chanjo ya watoto, utapiamlo na mihadarati.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji – unakuzwa mwanafunzi anapotunza matini anazosoma.

• Heshima – inakuzwa mwanafunzi anapojadiliana na wenzake kuhusu

alichokisoma.

203

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia mada za kusikiliza

na kuzungumza.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awe kielelezo cha utamaduni wa kusoma shuleni na nyumbani. Maarifa

anayopata kutokana na usomaji wake ayatumie shuleni na nyumbani kuifaidi jamii.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Utamaduni

mzuri wa

kusoma

matini za aina

mbalimbali

shuleni na

nje ya shule

na kusimulia

kwa ufasaha

alichokisoma.

Mwanafunzi ana

utamaduni mzuri

wa kusoma matini

za aina mbalimbali

shuleni na nje ya

shule na anapenda

kusimulia kwa

ufasaha na

kwa urahisi

alichokisoma.

Mwanafunzi

ana utamaduni

mzuri wa

kusoma

matini za aina

mbalimbali

shuleni na

nje ya shule

na kusimulia

alichokisoma.

Mwanafunzi

ana utamaduni

wa kusoma

baadhi ya

sampuli za

matini shuleni

na kuzisimulia.

Mwanafunzi

anajaribu

kusoma

baadhi ya

matini shuleni.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli au wawasikilize wenzao au

mwalimu akisoma matini kwa sauti.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuzungumza, wajibu maswali kwa kuandika

daarini, kwenye tarakilishi au kwenye chati. Pia, wanaweza kutumia lugha ishara

kueleza majibu yao iwapo mwalimu anaifahamu.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuandika kwa kutumia mikono wahimizwe kutumia

kiungo kingine kama vile mguu ama midomo kushika kalamu na kuandika. Wapewe

muda zaidi. Mwalimu awahamasishe wanafunzi wengine kuhusu umuhimu wa

kumkubali mtu bila kujali mahitaji yake. Kufanya hivyo kutazuia unyanyapaa kwa

wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu umuhimu wa kusoma matini mbalimbali.

Usomaji huo utaboresha matamshi yake na kukuza msamiati wake. Pia, awaeleze kuwa

matini mbalimbali zinaweza kupatikana mtandaoni.

204

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 146)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini za kusoma za aina mbalimbali na kuchagua zinazomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Maswali dadisi

1. Kwa nini unapenda kusoma?

2. Ni nini kinachokufanya uchague kitabu au makala ya kusoma?

3. Ni nini kinachokuvutia unaposoma hadithi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu anaweza kutumia vyanzo mbalimbali halisi vya matini kama vile magazeti,

vitabu vya hadithi, tarakilishi, rununu, majarida, vitabu vya kiada n.k. katika

ufundishaji wa mada hii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 146, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa maswali dadisi. Katika shughuli ya kwanza,

mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Katika vikundi hivyo, wanafunzi watazame na kujadili mchoro ulio kitabuni mwao.

Wanafunzi washirikiane kujibu maswali waliyopewa. Mwalimu atathmini majibu ya

wanafunzi.

Majibu tarajiwa: 1. Watoto walio na magonjwa ya kwashakoo, utapiamlo na matege

2. Kwashakoo husababishwa na ukosefu wa vyakula vya protini mwilini, utapiamlo

husababishwa na ukosefu wa viinilishe mwilini, matege husababishwa na ukosefu wa

vitamini D. 3. Kitabu cha kiada 4. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu amwelekeze mwanafunzi asome kifungu kilicho

kitabuni mwao kisha ajibu maswali yanayofuata kuhusu kifungu hicho. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi. Wanafunzi wanaweza kujadiliana kuhusu maswali

hayo. Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu magonjwa ambayo husababishwa na

ukosefu wa lishe bora. Pia, awaeleze kuwa lishe bora ni ulaji wa vyakula vya wanga,

protini na vitamini kwa viwango vinavyohitajika mwilini.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atumie mtandao

kusoma kuhusu magonjwa yoyote mawili yanayosababishwa na ukosefu wa lishe bora.

205

Kimeidhinishwa na KICD

Aandike maelezo hayo katika daari lake. Mwalimu atathmini maelezo ya wanafunzi.

Mwanafunzi anaweza kuwasomea wenzake maelezo hayo darasani.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua umuhimu wa kula

vyakula mbalimbali mwilini.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua magonjwa

mbalimbali yanayosababishwa na ukosefu wa lishe bora mwilini.

Kipindi cha 2: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 148)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini za kusoma za aina mbalimbali na kuchagua zinazomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Swali dadisi

Ni nini kinachokufanya uchague kitabu au makala ya kusoma?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae chati au jedwali lenye michoro ya vyakula mbalimbali pamoja

na umuhimu wake mwilini kabla ya kipindi hiki. Atumie nyenzo hizo kuwaeleza

wanafunzi kuhusu umuhimu wa vyakula mbalimbali mwilini. Pia, atunge kifungu

kuhusu afya bora atakachowasomea wanafunzi darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 148, 3. Breli, 5. Tarakilishi,

2. Kifungu cha matini, 4. Chati ya michoro ya vyakula mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa maswali dadisi kisha, awapange

wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao. Wanafunzi washirikishwe

kutaja majina ya vyakula vilivyo katika mchoro wa shughuli ya kwanza. Majibu

tarajiwa: nanasi, tikitimaji, zabibu, boga, karoti, ndizi, tufaha n.k. Mwalimu awaongoze

wanafunzi katika kujadiliana kuhusu umuhimu wa vyakula hivyo mwilini na mahali

vinapatikana. Wanafunzi wajadiliane katika vikundi vyao. Mwalimu awafahamishe

wanafunzi kuwa wanaweza kupata matini kuhusu afya bora mtandaoni na wakasoma.

Katikashughuli ya pili, mwalimu awasomee wanafunzi kifungu atakachotunga kuhusu

afya bora. Wanafunzi wasikilize kwa makini. Mwalimu ahakikishe anasoma kifungu

hicho kwa matamshi sahihi. Ufuatao ni mfano wa kifungu anachoweza kuwasomea:

206

Kimeidhinishwa na KICD

Wakio

Wakio ni mwanafunzi wa shule ya msingi ya Kineni. Kineni ni shule ya bweni

inayopatikana katika mtaa wa Sengera. Ni shule iliyoanzishwa kwa nia ya kuwasaidia

mayatima wa eneo hilo.

Wanafunzi wa shule ya Kineni hupata chakula chao cha mchana shuleni. Hii ni kwa

sababu wengi wao hutoka katika familia ambazo zina mapato madogo. Mwalimu mkuu

wa shule ya Kineni huhakikisha kuwa wanafunzi wote wamepewa lishe bora.

Wakio na wenzake hupewa vyakula vya protini kama vile maziwa, nyama, maharagwe

na mayai. Vyakula hivi huwasaidia kujenga mwili na kukua. Pili, wao hupewa vyakula

vya wanga kama vile ugali, wali, viazi na pure. Hivi huwasaidia kupata nguvu za

kusoma na kucheza michezo mbalimbali. Vilevile wanafunzi hawa hupewa vyakula vya

vitamini kama vile matunda na mboga ambavyo huwakinga dhidi ya magonjwa.

Wakio na wenzake ni wanafunzi wenye afya njema. Nyuso zao huwa zenye furaha kila

wakati.

Baada ya kusikiliza kifungu hiki, wanafunzi waelekezwe kujibu maswali waliyopewa

kitabuni mwao.

Majibu tarajiwa: 1. Shule ya Msingi ya Kineni 2. Vyakula vya protini, vya wanga na

vya vitamini 3. Kumpa nguvu, kumkinga dhidi ya magonjwa na kumsaidia kukua.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi na mahitaji yao. Awaelekeze wanafunzi kujadiliana maswali yaliyo kitabuni

mwao katika vikundi vyao. Wanafunzi wataje umuhimu wa maji, waeleze kiasi cha

maji ambacho mtu anafaa kunywa kwa siku na wataje baadhi ya vitu vinavyoweza

kuchafua maji. Pia, wajadiliane kuhusu madhara ya kunywa maji machafu. Majibu

tarajiwa: 1. Maji husaidia viungo vya mwili kufanya kazi vizuri. 2. Gilasi nane za maji

3. Husababisha magonjwa hasa ya tumbo kama vile kuendesha, kichocho n.k.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aeleze

mambo mengine yanayochangia afya bora isipokuwa lishe bora. Anaweza kumwuliza

mlezi au mzazi. Pia, anaweza kutumia mtandao. Mwanafunzi awasomee wenzake

aliyoyaandika darasani ili wajifunze.

Majibu tarajiwa: Kunywa maji ya kutosha, kufanya mazoezi ya mwili, kulala kwa saa

za kutosha, kupunguza mawazo mengi n.k.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kujadili umuhimu wa vyakula

mbalimbali.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ametambua mambo mengine

yanayochangia afya bora isipokuwa lishe bora.

207

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 3: Matini

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 150)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua matini za kusoma za aina mbalimbali na kuchagua zinazomvutia.

b) Kusoma matini aliyochagua ili kufaidi ujumbe na lugha iliyotumiwa.

Swali dadisi

Ni nini kinachokuvutia unaposoma hadithi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu atayarishe matini atakazotumia wakati wa kipindi hiki. Atafute matini

kutoka kwenye gazeti, vitabu vya hadithi au mtandao. Anaweza kuzipiga chapa au

wanafunzi watumie vifaa vya kidijitali kuzisoma. Matini atakazotafuta zilenge afya

bora. Pia, mwalimu atayarishe video atakayotumia. Video atakayoandaa ihusu watu

wanaotumia dawa za kulevya kama vile kuvuta sigara na kunywa pombe. Mwalimu

awaeleze wanafunzi kuwa dawa za kulevya zina madhara makubwa mwilini. Dawa za

kulevya huathiri mapafu, maini, ubongo na husababisha ugonjwa wa saratani. Vilevile,

dawa za kulevya zinaweza kusababisha vifo na uraibu kwa watumiaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 150, 2. Tarakilishi, 3. Breli,

4. Kanda ya video, 5. Magazeti.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi na

awaelekeze watazame na kujadili mchoro ulio kitabuni mwao. Mwalimu anaweza

kuwaonyesha wanafunzi gazeti halisi darasani linalozungumzia madhara ya dawa za

kulevya. Wanafunzi wajibu maswali yanayohusu mchoro huo kwa kujadiliana katika

vikundi vyao. Mwalimu atathmini majibu yao.

Majibu tarajiwa: 1. Dawa za kulevya huathiri mapafu, ubongo, maini na viungo vingine

vya mwili, huweza kusababisha maafa n.k. 2. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

3. Ajiunge na taasisi za kurekebisha uraibu, aache kutumia dawa za kulevya, n.k.

Mwalimu katika shughuli ya pili awaonyeshe wanafunzi video kuhusu matumizi

na madhara ya mihadarati. Wanafunzi wajadili video waliyoonyeshwa kisha wajibu

maswali yanayohusu video hiyo. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

mazungumzo kati yake na raki yake akimshauri aache kutumia dawa za kulevya.

Mwalimu ahakikishe ushauri utakaotolewa na mwanafunzi ni chanya ili kuwasaidia

kuepukana na matumizi ya dawa za kulevya.

208

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anajua madhara ya mihadarati.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kumshauri mtu yeyote

kuhusiana na matumizi ya dawa za kulevya.

CH. Kuandika: Kuandika insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 151)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

Maswali dadisi

1. Je, ni vitu gani vinaweza kutungiwa insha ya maelezo?

2. Ni mambo gani unastahili kuzingatia unapoandika insha ya maelezo?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea kielelezo cha insha ya maelezo.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya maelezo.

• Hamu ya ujifunzaji - inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia uandishi wa insha

ya maelezo.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi mzuri katika mawasiliano.

209

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya maelezo fasaha

inayozingatia

lugha ya

kiubunifu ili

kujenga picha

dhahiri yenye

kuzingatia kanuni

za lugha na

mpangilio mzuri

wa mawazo.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo fasaha

akizingatia lugha

ya kiubunifu

ili kujenga

picha dhahiri

akizingatia

kanuni za lugha

na mpangilio

mzuri wa mawazo

kwa urahisi.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya maelezo fasaha

inayozingatia

lugha ya kiubunifu

ili kujenga picha

dhahiri akizingatia

kanuni za lugha na

mpangilio mzuri

wa mawazo.

Mwanafunzi

anaandika

insha ya

maelezo

akizingatia

lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika

insha ya

maelezo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, wasome maelezo ya insha ya maelezo kwa

kutumia breli au wawasikilize wenzao au mwalimu akizisoma.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuzungumza au kusikia, wajibu maswali kwa

kuandika madaarini au kwenye tarakilishi. Pia, wanaweza kutumia lugha ishara

kueleza kuhusu insha ya maelezo iwapo wanaifahamu. Mwalimu aandike maelezo

ya insha ya masimulizi ubaoni au kwenye chati ili waweze kuyasoma.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuandika kwa kutumia mikono wahimizwe kutumia

kiungo kingine kama vile mguu ama midomo kushika kalamu na kuandika. Wapewe

muda zaidi. Mwalimu awahamasishe wanafunzi wengine kuhusu umuhimu wa

kumkubali mtu bila kujali mahitaji yake. Kufanya hivyo kutazuia unyanyapaa kwa

wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaeleze wanafunzi kuhusu insha ya maelezo. Awaeleze kuwa insha hii

hutoa maelezo au ufafanuzi kuhusu kitu, kiumbe au jambo lolote. Insha hii huandikwa

kwa kuzingatia mada husika. Awaeleze kanuni za kufuata insha hii inapoandikwa.

Kipindi cha 1: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 151)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

210

Kimeidhinishwa na KICD

Maswali dadisi

1. Je, ni vitu gani vinaweza kutungiwa insha ya maelezo?

2. Ni mambo gani unayostahili kuzingatia unapoandika insha ya maelezo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Insha ya maelezo ni insha ambayo hutoa taswira kamili ya jambo, kiumbe au kitu

fulani. Mambo yanayostahili kuzingatiwa wakati wa kuandika insha ya maelezo ni

kama vile: kuwepo kwa mada, mtiririko wa mawazo, saru sahihi, tahajia sahihi, hati

inayosomeka kwa urahisi, lugha ya kuvutia na bunifu n.k. Mwalimu aandae kielelezo

cha insha ya maelezo atakachowasomea wanafunzi darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 151,

2. Breli,

3. Kielelezo cha insha ya maelezo.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa maswali dadisi. Mwalimu awaongoze

wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Wajadiliane kuhusu mambo ya kuzingatiwa

katika uandishi wa insha ya maelezo waliyofundishwa hapo awali. Wanafunzi wataje

vipengele muhimu vya insha ya maelezo kama vile mada, mwili na hitimisho. Mwalimu

atathmini hoja za wanafunzi katika majadiliano ya vikundi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awasomee wanafunzi kifungu cha maelezo

ambacho atakuwa amebuni kabla ya kipindi hiki. Kifungu hicho kihusu utoaji wa

maelezo yoyote. Wanafunzi wasikilize kwa makini kifungu hicho kisha wajibu maswali

waliyopewa kitabuni mwao wakiwa wawili wawili. Mwalimu amwelekeze mwanafunzi

kuandika muhtasari wa kifungu walichosomewa katika daftari lake. Mwalimu

atathmini kazi ya mwanafunzi. Wanafunzi wanaweza kubadilishana madaftari na

wakazitathmini kazi za wenzao darasani. Muhtasari bora zaidi usomwe darasani ili

wengine wajifunze.

Katika shughuli ya tatu, wanafunzi wakiwa katika vikundi waelekezwe kutazama na

kujadili vitendo katika michoro iliyo kitabuni mwao. Baada ya majadiliano, waandike

insha ya maelezo wakirejelea vitendo vya michoro hiyo. Wanafunzi watathmini kazi

zao katika vikundi vyao. Mwalimu atathmini kazi za vikundi vyote. Insha bora zaidi

zisomwe darasani ili wanafunzi wajifunze.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi ajadiliane na

mlezi au mzazi wake kuhusu nyakati zifaazo za kunawa mikono. Pia, wajadiliane

kuhusu umuhimu wa watu kunawa mikono. Aandike umuhimu huo katika daari

lake. Awaeleze wenzake umuhimu huo darasani ili wajifunze. Majibu tarajiwa: Watu

wanafaa kunawa mikono kabla ya kula, baada ya kutoka msalani, baada ya kugusa

uchafu n.k. Umuhimu wa kunawa mikono ni ili kuzuia magonjwa hasa ya tumbo.

211

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua vipengele vya kuzingatia

katika kuandika insha ya maelezo.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anafahamu umuhimu wa kunawa

mikono.

Kipindi cha 2: Insha ya maelezo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 152)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya maelezo katika matini.

b) Kuandika insha ya maelezo kwa kufuata kanuni zifaazo.

Swali dadisi

Ni mambo gani unayostahili kuzingatia unapoandika insha ya maelezo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awakumbushe wanafunzi kuhusu vipengele na mambo ya kuzingatia katika

uandishi wa insha ya maelezo na katika tathmini ya insha hizo. Mambo hayo ni kama

vile: anwani, mpangilio wa mawazo, hati sa, tahajia, kanuni za saru, uakishaji na

matumizi ya misemo na nahau.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 152,

2. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi maswali

dadisi. Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi na

kuwaelekeza wajadili kuhusu njia mbalimbali za kudumisha afya bora. Wanafunzi

waandike vidokezo watakavyojadili katika madaari yao. Kila mwanafunzi atumie

vidokezo alivyoandika kuandika insha ya maelezo kuhusu afya bora. Mwalimu

atathmini insha za maelezo zitakazoandikwa na wanafunzi iwapo zimezingatia

vipengele vyote. Insha bora zaidi zisomwe darasani ili wanafunzi wajifunze.

Katika shughuli ya pili, mwanafunzi ajadiliane na mwenzake kuhusu maswali

waliyopewa kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu hayo.

Katika kazi ya ziada, mwalimu amwelekeze mwanafunzi kuandika insha ya maelezo

kuhusu madhara ya kutodumisha usa. Mwanafunzi amsomee mlezi au mzazi wake

insha hiyo ili aitathmini. Pia, anaweza kuwasomea wenzake darasani insha hiyo ili

waitathmini na kujifunza.

212

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika insha ya maelezo

kwa kuzingatia vipengele muhimu vya uandishi wake.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kujadiliana na wenzake

kuhusu umuhimu wa kudumisha usa na madhara ya kutodumisha usa.

D. Saru:Vinyumevyanomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 153)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kinyume cha nomino ili kukibainisha.

b) Kutambua vinyume vya nomino katika matini.

ch) Kuunda sentensi kwa kutumia vinyume vya nomino ipasavyo.

Swali dadisi

Je, ni nomino gani unaweza kutambua vinyume vyake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika kazi

za vikundi.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika kutunga sentensi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi au mtandao.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu endelevu - mwanafunzi anapanua mawazo kuhusu mazingira yake

anapotambua vinyume vya nomino kutoka kwa mazingira hayo.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - unakuzwa mwanafunzi anapotunza vifaa vya kidijitali.

• Heshima na ushirikiano - unakuzwa mwanafunzi anapofanya kazi na wenzake

katika vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya hushughulikia saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awe kielelezo cha wengine katika kutumia lugha kwa ufasaha.

213

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

vinyume

vya nomino

mbalimbali

na kuvitumia

katika sentensi

ipasavyo.

Mwanafunzi

anatambua

vinyume

vya nomino

mbalimbali

na kuvitumia

katika sentensi

ipasavyo kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

vinyume

vya nomino

mbalimbali

na kuvitumia

katika sentensi

ipasavyo.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

vinyume vya

nomino na

kuvitumia

katika sentensi

ipasavyo.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

vinyume vya

nomino.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona vizuri ubaoni.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame kwenye ubao, kiwambo

cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua vinyume vya nomino kwa urahisi

wahusishwe katika shughuli zaidi za ujifunzaji na wapewe muda zaidi wa kujifunza.

Wahimizwe kwa upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua yoyote

wanayopiga katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya kujifunza

zaidi.

Maelezo ya jumla

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua vinyume mbalimbali vya nomino.

Wanafunzi waelewe kuwa kinyume ni hali ya kuwa tofauti na kitu kingine au mtu

mwingine.

Kipindi cha 1: Vinyume vya nomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 153)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kinyume cha nomino ili kukibainisha.

b) Kutambua vinyume vya nomino katika matini.

ch) Kuunda sentensi kwa kutumia vinyume vya nomino ipasavyo.

Swali dadisi

Je, ni nomino gani unaweza kutambua vinyume vyake?

214

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi maana ya neno nomino. Awaeleze kuwa nomino ni aina

ya neno la kutajia viumbe, vitu au mahali. Mifano ni kama vile: paka, meza, Maria,

Kenya, choo, sahani na Aprili. Kinyume ni hali ya kuwa tofauti na kingine. Kinyume

huweza kufanyika katika neno, kitendo au jambo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 153,

2. Breli,

3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awahusishe wanafunzi wawili wawili wajadili

na kutaja majina ya michoro iliyo kitabu mwao. Wanafunzi waeleze uhusiano wa

watu katika michoro waliyojadili. Mwalimu atathmini maelezo ya wanafunzi kisha

awaelekeze kutambua kuwa majina ya watu waliotaja kwa kila mchoro ni ya kinyume.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaulize wanafunzi katika vikundi wataje nomino

mbalimbali ambazo wanaweza kutambua vinyume vyao. Wanafunzi wachangamkie

shughuli hii. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya shughuli ya tatu. Wanafunzi watumie

kamusi au tarakilishi kujibu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Wanafunzi watafute

vinyume vya nomino walizopewa kitabuni mwao. Watunge sentensi kwa kutumia

vinyume walivyoandika. Hatimaye, waandike sentensi walizotunga kwenye tarakilishi

kisha wawatumie wenzao sentensi hizo mtandaoni ili wazisome na kuzisahihisha.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atafute vinyume

vya nomino alizopewa kitabuni mwake. Anaweza kutumia mtandao au kamusi. Pia,

anaweza kumwuliza mlezi au mzazi wake. Atumie nomino alizopewa pamoja na

vinyume vyao kutunga sentensi sahihi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutafuta vinyume vya nomino

na kutumia nomino hizo pamoja na vinyume hivyo kutunga sentensi sahihi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutunga sentensi akitumia

nomino na vinyume vyao kwenye tarakilishi.

215

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Vinyume vya nomino

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 155)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya kinyume cha nomino ili kukibainisha.

b) Kutambua vinyume vya nomino katika matini.

Swali dadisi

Je, ni nomino zote zina vinyume?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awakumbushe wanafunzi maana ya nomino. Awaeleze kuwa nomino ni aina

ya neno la kutajia viumbe, vitu au mahali. Kinyume ni hali ya kuwa tofauti na kingine

au mwingine. Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika vikundi na wakiwa peke yao

kutunga sentensi sahihi kwa kutumia nomino na vinyume vyao. Mwalimu awasaidie

wanafunzi wanaotatizika.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Mti wa vinyume, 2. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 155, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa swali dadisi. Awaelekeze wanafunzi

wakiwa wawili wawili wafanye shughuli ya kwanza. Wachunguze nomino za vinyume

zilizo katika mti wa maneno kitabuni mwao. Walinganishe nomino zilizopo na

vinyume vyao kwa usahihi. Wanafunzi waandike nomino hizo na vinyume vyao katika

madaari yao. Mwalimu atathmini kazi za wanafunzi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaagize wanafunzi watumie nomino pamoja

na vinyume vyao kutoka katika shughuli ya kwanza kutunga sentensi sahihi. Kila

mwanafunzi atunge na aandike sentensi hizo katika daftari lake kisha awasomee

wenzake darasani. Mwalimu na wanafunzi wenzake wasahihishe sentensi hizo.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na

idadi na mahitaji yao. Wanafunzi watumie nomino mbalimbali pamoja na vinyume

vyao kubuni kifungu kifupi. Mwanafunzi mmoja kutoka katika kila kikundi awasomee

wengine kifungu walichobuni ili wakisikilize na kukitathmini. Pia, mwalimu ashiriki

katika tathmini hii.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi asaidiwe na mlezi

au mzazi wake kutaja majina ya watu katika familia yao. Wajadiliane kuhusu vinyume

vya majina hayo kisha atumie majina hayo na vinyume vyao kutunga sentensi sahihi.

Sentensi hizi zitathminiwe katika kipindi kijacho.

216

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika vinyume vya

nomino mbalimbali.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutumia vinyume vya nomino

kutunga sentensi sahihi na kifungu kifupi.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Mwanafunzi ataje mahali mbalimbali

ambapo mazungumzo yasiyo rasmi hutokea. Kwa mfano: sokoni, dukani, hotelini,

nyumbani, njiani, barabarani, kinyozi, saluni n.k.

2. Mwalimu atathmini mazungumzo ambayo mwanafunzi atabuni. Mazungumzo

hayo yawe kati ya mwanafunzi na raki yake katika mazingira yasiyo rasmi ambayo

ni njiani.

3. Mwalimu atathmini majina ya vyakula ambavyo mwanafunzi atataja kwa kila

kategoria aliyopewa. Mwanafunzi atumie mtandao kutafuta picha za vyakula hivyo.

Iwapo mwanafunzi hataweza kupata mtandao, anaweza kupewa picha za vyakula

hivyo akataja majina yao.

a) Mifano ya vyakula vya protini ni: nyama, maziwa, mayai, maharagwe, samaki

n.k.

b) Mifano ya vyakula vya wanga ni: mahindi, ugali, wali, chapati, mihogo n.k.

ch) Mifano ya vyakula vya vitamini ni: matunda na mboga mbalimbali.

4. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kuhusu umuhimu wa vyakula vya kila

kategoria aliyopewa katika swali la 3. Vyakula vya protini husaidia kuujenga mwili.

Vyakula vya wanga husaidia kuupatia mwili nguvu za kufanya kazi. Vyakula vya

vitamini huukinga mwili dhidi ya magonjwa mbalimbali.

5. Mwalimu atathmini jibu la mwanafunzi. Mwanafunzi aandike kinyume cha nomino

‘daktari’ ambacho ni ‘mgonjwa’. Kisha mwanafunzi atunge sentensi sahihi akitumia

nomino ‘mgonjwa’. Mfano: Mgonjwa amepona.

6. Mwalimu atathmini jibu la mwanafunzi. Mwanafunzi aandike kinyume cha nomino

‘mama’ ambacho ni ‘baba’. Kisha mwanafunzi atunge sentensi sahihi akitumia

nomino ‘baba’. Mfano: Baba anasoma gazeti.

7. Mwalimu atathmini jibu la mwanafunzi. Mwanafunzi atambue vinyume vya

nomino katika sentensi aliyopewa kisha aandike sentensi hiyo upya kwa kutumia

vinyume hivyo. Jibu ni: Mwanafunzi alimtembelea kaka yangu.

217

Kimeidhinishwa na KICD

8. Mwanafunzi aeleze umuhimu wa maji katika mwili wa binadamu. Mwalimu

akubali majibu yoyote sahihi yanayohusu umuhimu wa maji mwilini. Mifano ni:

maji huvifanya viungo mbalimbali kufanya kazi vizuri hasa go, maji hupunguza

joto mwilini, maji huboresha mwonekano wa ngozi n.k.

9. Mwalimu atathmini magonjwa ambayo mwanafunzi atataja. Magonjwa hayo yawe

yanayosababishwa na ukosefu wa lishe bora pekee. Mifano: kwashakoo, utapiamlo,

matege n.k.

10. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anaandika insha ya maelezo kuhusu njia

mbalimbali za kudumisha afya bora kwa binadamu. Mwalimu atathmini muundo

atakaotumia mwanafunzi kuandika insha yake. Sharti muundo huo uwe sahihi na

unaofaa katika uandishi wa insha ya maelezo.

218

Kimeidhinishwa na KICD

KUKABILIANA NA UHALIFU

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 157)

A. Kusikiliza na Kuzungumza: Tashbihi

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya tashbihi ili kuibainisha.

b) Kutambua tashbihi za kimo na umbo katika matini.

ch) Kutumia tashbihi za kimo na umbo kwa usahihi katika sentensi.

Maswali dadisi

1. Ni tashbihi zipi hutumiwa kueleza kimo cha kitu?

2. Ni tashbihi zipi hutumiwa kueleza umbo la kitu?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano – vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika kazi

ya vikundi.

• Hamu ya kujifunza – inakuzwa kutokana na kazi ya ziada anayopewa

mwanafunzi kuhusu tashbihi za kimo na umbo.

• Ujuzi wa kidijitali – unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kidijitali

katika kujifunza tashbihi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Elimu ya mazingira – mwanafunzi anarejelea mifano ya vitu na viumbe katika

mazingira yake.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu – kupitia kazi ya vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili – masomo haya hushughulikia mada

ya tashbihi.

219

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anatarajiwa kuwa kielelezo cha kutumia lugha kwa ufasaha shuleni na

nyumbani.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

tashbihi za kimo

na umbo na

kuzitumia kwa

usahihi katika

sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

tashbihi za

kimo na umbo

na kuzitumia

kwa usahihi na

urahisi katika

sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

tashbihi za kimo

na umbo na

kuzitumia kwa

usahihi katika

sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

tashbihi za kimo

na umbo na

kuzitumia kwa

usahihi katika

sentensi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

baadhi ya

tashbihi za kimo

na umbo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli kutambua tashbihi za kimo

na umbo. Pia, wanaweza kuwasikiliza wanafunzi wenzao na mwalimu wakisoma

tashbihi za kimo na umbo kwa sauti.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema, watumie ishara kutambua

tashbihi za kimo na umbo huku wanafunzi wengine wakizitamka na kuwapigia

mako. Wanafunzi hawa wanaweza kuandika majibu madaarini mwao.

Maelezo ya jumla

Mada hii inalenga kukuza stadi ya kusikiliza na kuzungumza. Mwanafunzi anaweza

kusikiliza tashbihi za kimo na umbo kutoka kwa mwalimu au rekoda. Mwanafunzi

akiweza kutaja na kuunda sentensi atakuwa akikuza uwezo wake wa kuzungumza na

kuwa mbunifu.

Kipindi cha 1: Tashbihi za kimo na umbo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 157)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya tashbihi.

b) Kutambua tashbihi za kimo na umbo.

Maswali dadisi

1. Ni mnyama yupi mwenye shingo ndefu kabisa?

2. Je, ni mnyama yupi aliye mnono zaidi?

220

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Tashbihi ni fani ya lugha inayolinganisha hali au tabia za vitu au viumbe. Kimo ni

urefu au ufupi wa kitu au mtu. Ili kupima kimo, unahitaji utepe, rula au uzi. Umbo ni

mkao wa kitu. Unene na wembamba ni sifa za umbo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 157, 2. Utepe/uzi/rula,

3. Breli, 4. Mizani, 5. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize somo kwa kuuliza maswali dadisi. Majibu tarajiwa: twiga,

nguruwe. Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi kutoka kwa wanafunzi.

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaelekeze wanafunzi kujigawa katika vikundi

mbalimbali kulingana na kimo chao. Mwanafunzi mmoja awahesabu wanafunzi

warefu zaidi na kutaja idadi yao. Vilevile, awahesabu wanafunzi wafupi zaidi na kutaja

idadi yao. Kwa kutumia utepe, uzi au rula, mwalimu awasaidie wanafunzi kupima

urefu wa mwanafunzi mrefu zaidi na pia yule mfupi zaidi. Mwanafunzi ajitambulishe

na kikundi kulingana na kimo chake. Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua kuwa

kimo ni urefu au ufupi wa kitu au mtu.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na unene au wembamba wao

katika shughuli ya pili. Mwanafunzi mmoja awahesabu wanafunzi wanene zaidi na

kutaja idadi yao. Vilevile, awahesabu wanafunzi wembamba zaidi na kutaja idadi yao.

Kwa kutumia mizani wanafunzi wapime uzito wa mwanafunzi mnene zaidi na yule

mwembamba zaidi. Mwalimu awahusishe wanafunzi wote huku akiwatathmini ili

kujua uelewa wao.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi watazame na kujadili

michoro waliyopewa kitabuni mwao. Wajibu maswali waliyopewa baada ya michoro

hiyo.

Majibu tarajiwa: 1. twiga, nguruwe 2. Mwanafunzi ni mrefu kama twiga. 3. Mzee ni

mnene kama kiboko. 4. Mwalimu atathmini sentensi za mwanafunzi.

Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie breli kujibu maswali husika.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kuwaelekeza wanafunzi jinsi ya kufanya kazi ya

ziada. Mwanafunzi ataje vitu ambavyo vinafanana kwa umbo na kimo na aviandike

katika daari lake. Atumie mtandao kutazama picha za vitu alivyoandika. Awaeleze

wenzake darasani kuhusu vitu hivyo na ufananisho wake. Mwalimu atathmini majibu

ya wanafunzi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kueleza maana ya tashbihi.

221

Kimeidhinishwa na KICD

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua tashbihi za umbo na

kimo.

Kipindi cha 2: Tashbihi za kimo na umbo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 159)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia tashbihi za umbo na kimo katika matini.

b) Kufahamu matumizi ya tashbihi za kimo na umbo katika mawasiliano.

Swali dadisi

Unakiri tofauti ya kimo na umbo ni nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutumia tashbihi kwa usahihi katika mawasiliano.

Ahakikishe wanafunzi wanatambua vitu kadhaa vilivyo na sifa sawa zinazorejelea

kimo na umbo.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 159, 2. Tarakilishi,

3. Kamusi, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi wawili wawili katika

shughuli ya kwanza. Kila mwanafunzi ataje tashbihi zozote kumi anazojua. Wajadili

tashbihi hizo kisha watambue tashbihi za kimo na umbo kati ya walizotaja. Waziandike

tashbihi hizo katika madaari yao. Majibu tarajiwa: 1. Mnene kama nguruwe. 2.

Mfupi kama nyundo. 3. Mwembamba kama sindano. 4. Tamu kama asali. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi na akubali yaliyo sahihi.

Mwalimu amteue mwanafunzi mmoja asome kifungu katika shughuli ya pili.

Wanafunzi wengine wamsikilize kwa makini kisha wasome kifungu hicho pia.

Mwalimu awasaidie kutamka maneno yanayowatatanisha. Mwalimu awaongoze

wanafunzi kujibu maswali waliyopewa kitabuni mwao.

Majibu tarajiwa: 1. Mfupi kama nyundo - ufupi unalinganishwa na nyundo. 2.

Mnene kama nguruwe - unene unalinganishwa na nguruwe. 3. Mrefu kama mlingoti -

urefu unalinganishwa na mlingoti. 4. Mwembamba kama sindano - wembamba

unalinganishwa na sindano. Mwalimu akubali majibu ya wanafunzi yaliyo sahihi kwa

kurejelea kifungu walichosoma. Wanafunzi watumie tashbihi walizotambua kutunga

sentensi sahihi. Mwalimu atathmini sentensi za wanafunzi.

222

Kimeidhinishwa na KICD

Kila mwanafunzi ashiriki katika shughuli ya tatu kwa kutumia majina ya michoro

waliyopewa kitabuni mwao kukamilisha tashbihi walizopewa.

Majibu tarajiwa: ana nguvu kama tembo, mfupi kama nyundo, ana miguu mirefu

kama korongo, mrefu kama mlingoti, miembamba kama sindano.

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kwa kurejelea michoro iliyopo.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi atumie mtandao

kutafuta picha za vitu na viumbe waliotajwa kitabuni mwao. Watumie picha hizo

kuunda tashbihi. Majibu tarajiwa: macho makubwa kama gololi, mweusi kama

makaa, mwenye maringo kama tausi, mfupi kama mbilikimo. Mwanafunzi amsomee

mlezi au mzazi wake tashbihi alizounda. Pia, anaweza kuwasomea wenzake darasani

ili wasikilize na kuzitathmini tashbihi hizo.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutumia tashbihi kwa usahihi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuunda tashbihi sahihi.

B. Kusoma: Kusoma kwa mapana

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 161)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya

kidijitali.

b) Kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma ili kuimarisha umilisi

wake wa kutumia tarakilishi.

ch) Kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye

mada lengwa.

d) Kusoma matini lengwa ili kupata ujumbe.

Maswali dadisi

1. Ni masuala gani ambayo umewahi kusoma mtandaoni?

2. Ukitaka kupata matini ya kusoma mtandaoni utafanya nini?

3. Utafanya nini mtu usiyemjua akikutumia ujumbe mtandaoni?

223

Kimeidhinishwa na KICD

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa kutafuta,

kusakura na kusoma matini mtandaoni.

• Hamu ya kujifunza - inakuzwa mwanafunzi anapopata hamu ya kutafuta matini

ya kusoma mitandaoni.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha – ujuzi wa kidijitali na usalama mitandaoni.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji – katika utunzaji wa vifaa vya kidijitali na kuzingatia mitandao

salama.

Uhusiano na masomo mengine

• Masomo yote kwa vile yanatakiwa kuzingatia ujuzi wa kidijitali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu usalama kwenye

mitandao na manufaa ya ujuzi wa kidijitali. Haya yatamsaidia kuimarisha usomaji

wake na kupata maarifa yanayohusu nyanja mbalimbali.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua na

kuzingatia hatua

za kiusalama

mtandaoni,

kutambua tovuti

salama zenye habari

lengwa, kutafuta

matini kwenye

kifaa cha kidijitali

au mtandaoni na

kunakili maneno

na habari muhimu

alizosoma.

Mwanafunzi

anatambua na

kuzingatia hatua

za kiusalama

mtandaoni,

anatambua tovuti

salama zenye

habari lengwa,

anatafuta matini

kwenye kifaa

cha kidijitali

au mtandaoni

na ananakili

maneno na

habari muhimu

alizosoma kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

na kuzingatia

hatua za

kiusalama

mtandaoni,

anatambua

tovuti salama

zenye habari

lengwa,

anatafuta

matini kwenye

kifaa cha

kidijitali au

mtandaoni na

kuyasoma.

Mwanafunzi

anatafuta

matini

mtandaoni na

kwenye kifaa

cha kidijitali na

kuzisoma.

Mwanafunzi

anajaribu

kutafuta

matini

mtandaoni au

kwenye kifaa

cha kidijitali.

224

Kimeidhinishwa na KICD

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, watumie tarakilishi za breli. Wasio na uwezo

wa kusikia waandikiwe maagizo ubaoni au kitabuni. Walio na ulemavu wa mkono

au mikono watumie kiungo chochote ambacho wamezoea kukitumia kuandika.

Walio na uwezo wa kujifunza kwa haraka, wapewe mazoezi zaidi. Wanafunzi

wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi ili kukamilisha shughuli zao.

Maelezo ya jumla

Mada hii ya kusoma inalenga kumpa msomaji ujuzi zaidi wa kidijitali pamoja na

uelewa mkuu wa mambo tofauti maishani kupitia matini mtandaoni. Mwanafunzi

aweze kutambua matini salama ambazo anaweza kusoma ili kupata ujumbe atakao.

Pia, mwanafunzi aelewe kwamba mtandao una hatari zake endapo hatua za kiusalama

hazizingatiwi.

Kipindi cha 1: Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 161)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua na kuzingatia hatua za kiusalama katika matumizi ya vifaa vya

kidijitali.

b) Kutambua na kufungua faili iliyo na kifungu cha kusoma ili kuimarisha umilisi

wake wa kutumia tarakilishi.

Maswali dadisi

1. Je, ni makala gani ambayo wewe umewahi kusoma mtandaoni?

2. Ili kupata matini mtandaoni, ulitumia kifaa gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Ili kufanikisha kipindi hiki, sharti mwalimu awe na ujuzi na uelewa mzuri wa

kidijitali. Katika kujiandaa kufundisha kipindi hiki, mwalimu ayasakure matini lengwa

ili kuhakikisha kuwa anayafahamu na kuelewa yaliyomo. Pia, aandae tarakilishi za

kutosha kulifanikisha somo hili. Iwapo tarakilishi hazitoshi, anaweza kutumia rununu

au kuazima tarakilishi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 161, 2. Rununu,

3. Tarakilishi, 4. Breli.

225

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize somo kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya kwanza.

Wanafunzi wakiwa wawili wawili wajibu maswali yaliyo vitabuni mwao.

Majibu tarajiwa: 1. Kuandika/kusoma/kutazama picha/kutuma ujumbe/kucheza

muziki n.k. 2. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi. 3. Simu, televisheni/runinga,

redio, rekoda n.k. 4. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Katika vikundi, wanafunzi watazame michoro iliyo katika shughuli ya pili na kujadili

matumizi ya kila kifaa katika michoro hiyo. Majibu tarajiwa: Rununu/simu tamba –

kupiga na kupigiwa simu, kutuma na kupokea ujumbe, kupigia picha n.k. Televisheni/

runinga – kupasha habari, kutazama matukio tofauti n.k. Kipakatalishi – kuandikia

ujumbe, kuhifadhi kazi, kusakura matini n.k. Mwalimu akubali majibu yoyote sahihi

kutoka kwa wanafunzi.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awape wanafunzi tarakilishi katika vikundi kisha

awape maelekezo. Wawashe tarakilishi hizo na wasakure matini kuhusu utekaji nyara

wa watoto mtandaoni. Wasome matini hiyo na kujadili ujumbe uliomo. Mwalimu

awaelekeze wanafunzi kuandika muhtasari wa matini hiyo na kuhifadhi kazi zao katika

faili kwa jina la mmoja wao. Wanafunzi waitume kazi hiyo kwa wanafunzi wenzao na

mwalimu mtandaoni ili waisome na kuiboresha. Pia, mmoja wao awasomee wengine

muhtasari huo ili wasikilize na kuusahihisha.

Mwalimu amhimize mwanafunzi amshirikishe mlezi au mzazi wake katika kujadili

kazi ya ziada. Wajadiliane kuhusu umuhimu na madhara ya mtandao. Mwanafunzi

aandike hoja zake katika daari lake. Majibu tarajiwa: Umuhimu wa mtandao -

tunapata ujumbe, tunatoa maoni, tunaungana na walio mbali n.k. Hasara za mtandao

- una hatari nyingi, una matini yasiyo na maadili n.k.

Pia, mwanafunzi ajadiliane na mlezi au mzazi wake kuhusu umuhimu wa polisi katika

jamii. Anaweza kutumia mtandao kupata umuhimu wa polisi. Awaeleze wenzake

umuhimu huo darasani. Majibu tarajiwa: kudumisha amani, kukabiliana na uhalifu,

kulinda usalama n.k. Mwanafunzi awasomee wenzake umuhimu huo darasani ili

wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua na kuzingatia hatua

za kiusalama anapotumia vifaa vya kidijitali.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua na kufungua faili

iliyo na matini salama ya kusoma mtandaoni.

226

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Matini ya kidijitali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 163)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusakura matini kwenye tovuti salama ili kupata vifungu vya kusoma vyenye

mada lengwa.

b) Kusoma matini lengwa ili kupata ujumbe.

Maswali dadisi

1. Ukitaka kukia matini ya kusoma mtandaoni utafanya nini?

2. Utafanya nini mtu usiyemjua akikutumia ujumbe mtandaoni?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaeleze wanafunzi kwamba mtandao una umuhimu wake vilevile madhara

yake. Ni vizuri mwanafunzi atumie mtandao kwa tahadhari kuu. Mwalimu awaonye

wanafunzi dhidi ya kuwasiliana mtandaoni na watu asiowajua au kukubali zawadi

mtandaoni kutoka kwa watu asiowajua. Visa vya utekaji nyara, mauaji, utapeli, wizi

na vinginevyo vimeripotiwa kutokana na matumizi mabaya ya mtandao. Wanafunzi

watahadharishwe kufuata hatua za kiusalama ili kufaidika na mtandao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 163, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya

kwanza. Awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Wanafunzi wajadili maswali yaliyo kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu ya

wanafunzi kulingana na maswali waliyoulizwa. Majibu tarajiwa: 1.Ulihusu wizi,

ubakaji, ulaghai/utapeli, mauaji n.k. 2. Ulihusisha watoto, akina mama, wazee, vijana

n.k. 3. Suluhisho lilikuwa kupiga ripoti kwa polisi, wazazi, mwalimu n.k.

Wanafunzi wakiwa wawili wawili wajadiliane kuhusu maswali yaliyo kitabuni mwao

katika shughuli ya pili. Wanafunzi waelezane umuhimu wa kutoa habari kuhusu hatari

zozote zinazowakumba. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi. Majibu tarajiwa:

Ili kuokoa maisha yako na ya wengine, kukomesha uhalifu, ili kuadhibu wavunja sheria

n.k. Mwalimu akubali majibu sahihi ya wanafunzi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kusoma matini iliyo kwenye shughuli ya tatu.

Mwanafunzi asome matini hiyo kwa matamshi sahihi. Ajibu maswali yaliyo kitabuni

mwao kwa kurejelea matini aliyosoma. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Majibu tarajiwa: 1. Kuzuia matukio mbalimbali ya uhalifu. 2. Madereva wa pikipiki,

teksi na magari ya usari wa umma. 3. Mitaa ya mabanda, misikiti na makanisa.

227

Kimeidhinishwa na KICD

4. Mwanafunzi atumie kamusi kueleza maana ya maneno. 5. Mwalimu atathmini

muhtasari wa mwanafunzi.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kumwelekeza mwanafunzi afanye kazi ya ziada.

Mwanafunzi ajadiliane na mlezi au mzazi wake kuhusu kisa chochote cha wizi

kilichowahi kufanyika wanakoishi. Mwanafunzi aandike mafunzo anayopata kutokana

na kisa hicho. Mwanafunzi na mlezi au mzazi wake wajadili aina nyingine za uhalifu.

Wanaweza kutumia mtandao. Mwanafunzi awaeleze wenzake darasani aliyojifunza.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kusakura matini salama kwenye

tovuti na kupata ujumbe lengwa.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutumia vifaa vya kidijitali.

CH. Kuandika: Kuandika Insha

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 165)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

Swali dadisi

Je, unazingatia nini ili kuandika insha nzuri ya masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano – vinakuzwa wanafunzi wanaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali – unakuzwa wakati vifaa vya kiteknolojia vinapotumiwa

kuandika insha mtandaoni na kurejelea kielelezo cha insha ya masimulizi.

• Ubunifu – unakuzwa mwanafunzi anapoandika insha ya masimulizi.

• Hamu ya ujifunzaji – inakuzwa mwanafunzi anapoyatafakari maswali dadisi na

anapoimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia kutokana na kufanya kazi pamoja.

• Jinsi ya kukabiliana na uhalifu kulingana na mada.

228

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu hasa katika shughuli za vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili – masomo haya huishughulikia

mada ya kuandika.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu umuhimu wa

uandishi bora katika mawasiliano.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajo

Mbali na

matarajio

Kuandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio

mzuri wa

mawazo na kwa

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

kanuni za lugha,

mpangilio mzuri

wa mawazo

na lugha ya

kiubunifu.

Mwanafunzi

anaandika insha

ya masimulizi

kwa kuzingatia

baadhi ya

kanuni za lugha.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika insha

ya masimulizi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, waandike kwa kutumia breli au wawasikilize

wenzao na mwalimu wakisoma maelezo kuhusu insha za masimulizi. Walio na

ulemavu wa mkono au mikono, watumie kiungo chochote cha mwili ambacho

wamezoea kuandika nacho. Wale walio na uwezo wa kuelewa kwa haraka wapewe

mazoezi zaidi. Wanafunzi wanaochukua muda kuelewa wapewe muda zaidi

kukamilisha shughuli zao.

Maelezo ya jumla

Mada hii inakusudiwa kumsaidia mwanafunzi kujenga na kuboresha ubunifu wake

katika uandishi kama njia mojawapo ya mawasiliano. Hivyo, mwalimu ana jukumu

la kumwelekeza mwanafunzi kukia viwango vya juu vya ubunifu. Pia, mwalimu

ahakikishe kuwa anajenga hamu ya uandishi kwa wanafunzi wasiopenda kuandika.

Uandishi huu utahusu kuandika madaarini na pia kuandika kwa kutumia tarakilishi.

229

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Insha ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 165)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua insha ya masimulizi kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo.

b) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

Swali dadisi

Je, unazingatia nini ili kuandika insha nzuri ya masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Insha ya masimulizi inahusu kutoa maelezo kuhusu mtu, mahali au kitu fulani. Ujumbe,

mtindo na muundo sharti vizingatiwe unapoandika insha ya masimulizi. Mwalimu

amshauri mwanafunzi kubuni au kutunga kisa chake mwenyewe badala ya kunakili

kisa kilichobuniwa na mtu mwingine. Mwalimu aandae mgeni mwalikwa ambaye

anakusudiwa kutoa masimulizi kwa wanafunzi kuhusu uhalifu wowote. Mgeni huyo

anaweza kuwa mwalimu, mwanafunzi au asa wa kiusalama. Sharti awe na matamshi

sahihi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 165, 2. Breli, 3. Mgeni mwalikwa.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya kwanza.

Wanafunzi wakiwa wawili wawili wajadili muundo pamoja na mambo ya kuzingatia

katika uandishi wa insha ya masimulizi. Wanafunzi wajikumbushe kuhusu mambo

haya ambayo tayari walishafundishwa katika vipindi vya awali. Mwalimu atathmini

majibu ya wanafunzi. Majibu tarajiwa: Mambo ya kuzingatia katika uandishi wa insha

ya masimulizi ni ujumbe, mtindo, saru sahihi, hati nzuri na muundo.

Wanafunzi wakiwa katika vikundi wajadiliane kwa kujibu maswali yaliyo kitabuni

mwao katika shughuli ya pili. Wanafunzi wasimuliane kuhusu yaliyowatendekea

siku zao za kwanza shuleni. Kila mwanafunzi aandike masimulizi mafupi kutokana

na majadiliano yao kwenye daari lake. Wanafunzi watathmini masimulizi yao katika

vikundi vyao. Mwalimu awasaidie wanaotatizika.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amkaribishe na kumtambulisha mgeni mwalikwa

darasani ambaye atawasimulia wanafunzi kuhusu uhalifu wowote. Mgeni mwalikwa

ahakikishe anatamka maneno kwa usahihi na kwa sauti ya kusikika na wanafunzi wote.

Wanafunzi wamsikilize mgeni huyo kwa makini. Baada ya masimulizi, wanafunzi

wakiwa katika vikundi, wajibu maswali waliyopewa kitabuni mwao. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi kulingana na masimulizi waliyosimuliwa.

230

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi abuni na

aandike insha ya masimulizi kuhusu kisa chochote cha mwanafunzi aliyeiba shuleni.

Mwalimu asahihishe insha hiyo na awaelekeze wanafunzi wanaotatizika. Insha

bora zaidi zisomwe darasani ili wanafunzi wajifunze. Wanafunzi wajadili mafunzo

wanayopata kutokana na insha walizoandika.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua insha ya masimulizi.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuandika insha ya masimilizi

kwa kuzingatia kanuni zifaazo.

Kipindi cha 2: Insha ya masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 166)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika insha ya masimulizi kwa kufuata kanuni zifaazo.

b) Kufahamu utunzi mzuri wa insha ya masimulizi ili kujenga ubunifu wake.

Swali dadisi

Je, mwanafunzi anahitaji kufanya nini ili kujenga ubunifu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaandae wanafunzi kwa kipindi cha kuandika ili wawe na nyenzo muhimu

zinazohitajika katika uandishi.

Mapendekazo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 166, 2. Breli, 3. Tarakilishi.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwahusisha wanafunzi katika shughuli ya kwanza

ya kutazama michoro wakiwa wawili wawili. Wanafunzi wajadili michoro hiyo kisha

waandike insha ya masimulizi kuhusu matukio katika michoro hiyo. Majibu tarajiwa:

Mwanafunzi asimulie kuhusu mwizi aliyeiba kisha akakamatwa. Mwalimu atathmini

masimulizi ya mwanafunzi kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo na michoro

husika.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya pili inayohusu kujadili insha

kuhusu njia mbalimbali za kukabiliana na uhalifu. Kazi hii ifanywe katika vikundi.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Wanafunzi waandike vidokezo kisha wavitumie kuandika insha yenyewe kwenye

tarakilishi. Wawatumie wenzao insha hiyo mtandaoni ili waisome na kuiboresha.

231

Kimeidhinishwa na KICD

Katika vikundi vivyo hivyo, wanafunzi wajadiliane kuhusu jinsi serikali inavyoweza

kusaidia katika kukabiliana na uhalifu nchini katika shughuli ya tatu. Wanafunzi

waandike hoja zao kwenye madaari yao. Wabadilishane madaari na vikundi vingine

ili watathmini hoja zao. Majibu tarajiwa: Kuwachukulia hatua kali wanaopatikana

wakivunja sheria, kuwahamasisha wananchi kuhusu uhalifu, kuongeza maasa wa

usalama n.k. Mwalimu atathmini hoja za wanafunzi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kufanya kazi ya ziada kwenye madaftari yao.

Wanafunzi wabuni kisa chochote kuhusu utapeli wa pesa ambacho wamewahi kusikia

au kusoma. Wanaweza kutumia kamusi au mtandao. Mwanafunzi awasomee wenzake

insha aliyoandika darasani. Mwalimu atathmini insha ya mwanafunzi kwa kuhakikisha

imefuata vigezo vya insha ya masimulizi na mada lengwa.

Tathmini

1. Mwanafunzi atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kubuni insha ya masimulizi

akizingatia kanuni zifaazo.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kuchangamkia utunzi mzuri wa

insha ya masimulizi.

D. Saru:Nyakatinahali

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 167)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vya nyakati kwenye vitenzi.

b) Kutambua vitenzi katika nyakati tofauti hali ya kuendelea kwenye matini.

ch) Kutunga sentensi akitumia vitenzi katika nyakati mbalimbali hali ya kuendelea.

Swali dadisi

Ni viambishi vipi hutumika kuwakilisha nyakati mbalimbali katika vitenzi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano – vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

shughuli za vikundi darasani na mtandaoni.

• Ubunifu – unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi.

• Hamu ya ujifunzaji – inakuzwa mwanafunzi anapofaulu kutunga sentensi

sahihi katika nyakati mbalimbali hali ya kuendelea.

• Ujuzi wa kidijitali – unakuzwa mwanafunzi anapotumia kipakatalishi au

tarakilishi kutunga sentensi na vilevile kuzisambaza mtandaoni.

232

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha - kujitambua na kujithamini anapotunga sentensi na kuzitumia

kujieleza.

Uhusiano na maadili

• Heshima – anapojifunza kuthamini maoni ya wengine.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili – masomo haya yanashughulikia

mada za nyakati na hali.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anakuwa kielelezo kwa wenzake shuleni na nyumbani katika kutumia

Kiswahili kwa kuzingatia kanuni za kisaru.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

maratajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

viambishi

vya wakati

uliopita hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi

vya wakati

uliopita hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi

vya wakati

uliopita hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi

vya wakati

uliopita hali

ya kuendelea

katika baadhi ya

vitenzi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

viambishi

vya wakati

uliopita hali

ya kuendelea

katika vitenzi.

Kutambua

viambishi vya

wakati uliopo

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati uliopo

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati uliopo

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati uliopo

katika baadhi ya

vitenzi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

viambishi vya

wakati uliopo

katika vitenzi.

233

Kimeidhinishwa na KICD

Kutambua

viambishi vya

wakati ujao hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati ujao hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati ujao hali

ya kuendelea

na kuvitumia

katika sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

wakati ujao hali

ya kuendelea

katika baadhi ya

vitenzi.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

viambishi vya

wakati ujao hali

ya kuendelea

katika vitenzi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona, mbali waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona vitenzi

vitakavyoandikwa ubaoni vya nyakati mbalimbali hali ya kuendelea.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema, watazame vitenzi vya nyakati

mbalimbali hali ya kuendelea, wasome maelezo kuvihusu ubaoni, kwenye kiwambo

cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au kwenye chati.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kutambua vitenzi kwa urahisi wahusishwe katika

shughuli zaidi za ujifunzaji na wapewe muda zaidi wa kujifunza. Wahimizwe kwa

upendo ili wajithamini na kuchangamkia ujifunzaji. Hatua yoyote wanayopiga

katika ujifunzaji itambuliwe na mwalimu ili wawe na hamu ya kujifunza zaidi.

Maelezo ya jumla

Mada hii ya saru inalenga kumwezesha mwanafunzi kutumia lugha kwa usanifu

hasa akizingatia nyakati na hali tofauti. Nyakati na hali zinapotumiwa kwa usahihi

huimarisha mawasiliano na ujumbe unaowasilishwa hueleweka vyema zaidi.

Kipindi cha 1: Wakati uliopita hali ya kuendelea

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 167)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua kiambishi cha wakati uliopita hali ya kuendelea katika sentensi.

b) Kutunga sentensi sahihi katika wakati uliopita hali ya kuendelea.

ch) Kuandika upya sentensi kutoka katika wakati wowote hadi katika wakati uliopita

hali ya kuendelea.

Swali dadisi

Ni viambishi vipi hutumika kuwakilisha wakati uliopita hali ya kuendelea?

234

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Matendo ambayo tayari yameshafanyika huwa katika wakati uliopita na kiambishi

kinachotumika ni -li-. Mfano: Wafanyakazi walitozwa ushuru. Vitendo vinapoendelea

kutendwa katika wakati uliopita huwa katika wakati uliopita hali ya kuendelea na

viambishi vyake ni –likuwa- na –ki-.

Mfano: Mtoto alikuwa akinywa maziwa mama alipoingia.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 167, 2. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi wawili wawili katika

shughuli ya kwanza ya kujadiliana. Wanafunzi wajadiliane kuhusu maswali yaliyo

kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kulingana na maswali

husika. Wanafunzi watakaopata changamoto waelekezwe.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na mahitaji yao. Waandike aya moja kuhusu likizo ya Disemba iliyopita.

Mwanafunzi mmoja kutoka katika kila kikundi awasomee wanafunzi wengine aya

waliyoandika ili waisikilize na kuchunguza wakati uliotumika. Mwalimu atathmini

vifungu vya wanafunzi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kushiriki katika shughuli ya tatu katika vikundi

vya wanafunzi wawili wawili. Mwalimu akubali majibu ya wanafunzi yaliyo sahihi.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua kuwa hali ya kitendo kuendelea katika

wakati uliopita huwa wakati uliopita hali ya kuendelea.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya nne. Wanafunzi

wapigie mstari viambishi -likuwa- na -ki- katika kila sentensi waliyopewa. Wanafunzi

watunge sentensi tano kuonyesha wakati uliopita hali ya kuendelea. Watathmini

sentensi zao. Mwalimu awasaidie wanafunzi wanaotatizika.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi abadilishe

vitenzi vilivyo mabanoni viwe katika wakati uliopita hali ya kuendelea. Awasomee

wenzake darasani ili wazisahihishe sentensi zake.

Majibu tarajiwa:1.Wakulima walikuwa wakipalilia mimea mvua ilipoanza. 2. Mpishi

alikuwa akioka mikate tulipowasili. 3. Wasari walikuwa wakikata tiketi gari lilipowasili.

4. Meza ilikuwa ikipakwa rangi na seremala. 5. Rununu ilikuwa ikitengenezwa na fundi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua viambishi vya wakati

uliopita pamoja na viambishi vya wakati uliopita hali ya kuendelea.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutunga sentensi katika wakati

uliopita hali ya kuendelea na kuzibadilisha sentensi kutoka wakati wowote hadi

kwa wakati uliopita hali ya kuendelea.

235

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Wakati uliopo

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 169)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vya wakati uliopo.

b) Kutunga sentensi katika wakati uliopo.

ch) Kuandika upya sentensi kutoka katika wakati wowote hadi katika wakati uliopo.

Swali dadisi

Ni viambishi vipi ambavyo hutumika katika wakati uliopo?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Wakati uliopo ni wakati wa sasa. Huonyesha kuwa kitendo kinaendelea sasa hivi.

Kiambishi cha wakati uliopo kwenye kitenzi ni -na-.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 169, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize kipindi kwa kuwashirikisha wanafunzi katika shughuli ya

kwanza. Wanafunzi wawili wawili wajadiliane kuhusu maswali yaliyo kitabuni mwao.

Waelezane kuhusu vitendo vinavyofanyika sasa hivi wakirejelea maswali waliyopewa.

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya shughuli ya pili. Mwanafunzi asome

sentensi zilizo kitabuni mwao kisha apigie mistari viambishi vya wakati uliopo. Majibu

tarajiwa: Mwanafunzi apigie mstari kiambishi -ni- katika kila sentensi. Mwanafunzi

akiwa na mwenzake waandike upya sentensi walizosoma ziwe katika wakati uliopita.

Mwalimu atathmini sentensi za wanafunzi.

Katika vikundi, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutumia tarakilishi kufanya shughuli

ya tatu. Wanafunzi watunge sentensi sahihi wakitumia vitenzi walivyopewa kitabuni

mwao katika wakati uliopo. Wazitume sentensi hizo kwa wenzao mtandaoni

ili waziandike upya katika wakati uliopita. Wanafunzi watathmini sentensi zao.

Mwalimu awasaidie wanafunzi wanaotatizika.

Ili kuhitimisha kipindi, mwalimu ampe mwanafunzi maelekezo ya kuifanya kazi ya

ziada. Mwanafunzi abadilishe sentensi alizopewa kitabuni mwao ziwe katika wakati

uliopo. Awasomee wenzake sentensi hizo darasani ili wazitathmini na kuziboresha.

Majibu tarajiwa: 1. Ninaripoti hatari zozote. 2. Ninawaona askari wakishika doria.

3. Unasaidia polisi kukamata wezi. 4. Unazisoma matini za kidijitali. 5. Mwalimu

anaitathmini kazi yangu.

236

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua viambishi vya wakati

uliopo na kutunga sentensi katika wakati uliopo.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kubadilisha sentensi kutoka

kwa wakati wowote hadi kwa wakati uliopo.

Kipindi cha 3: Wakati ujao hali ya kuendelea

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 171)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua viambishi vya wakati ujao hali ya kuendelea.

b) Kutunga sentensi sahihi katika wakati ujao hali ya kuendelea.

ch) Kubadilisha sentensi kutoka katika wakati wowote hadi katika wakati ujao hali

ya kuendelea.

Swali dadisi

Ni viambishi vipi hutumika kuwakilisha wakati ujao hali ya kuendelea?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kutambua kuwa: kiambishi cha wakati ujao ni -ta-.

Viambishi vya wakati ujao hali ya kuendelea ni -takuwa- na –ki-.

Mfano: Mtoto atakuwa akinywa maziwa kila siku.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 171, 2. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu atangulize somo kwa kuwaelekeza wanafunzi wajibu maswali yaliyo kitabuni

mwao katika shughuli ya kwanza. Kazi hii ifanywe katika vikundi kulingana na idadi

na mahitaji ya wanafunzi. Majibu ya wanafunzi yawe na kiambishi -ta-. Wanafunzi

wayaandike majibu yao kwa kutunga sentensi katika madaari yao. Mwalimu atathmini

majibu yao na kuwakosoa kwa mujibu wa majibu yao.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya pili. Wajadiliane

kuhusu maswali yaliyo kitabuni mwao na wayaandike majibu yao katika madaari yao.

Majibu yawe na viambishi -takuwa- na -ki-. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Wanafunzi wawili wawili washiriki katika shughuli ya tatu kwa kupigia mstari

viambishi vya wakati ujao hali ya kuendelea kwenye sentensi zilizo kitabuni mwao.

Wanafunzi watunge sentensi tano sahihi katika wakati ujao hali ya kuendelea. Baadaye,

237

Kimeidhinishwa na KICD

wazibadilishe sentensi walizotunga ziwe katika wakati uliopita hali ya kuendelea.

Wanafunzi watathmini sentensi zao. Mwalimu atathmini sentensi za wanafunzi pia.

Mwalimu ahitimishe kipindi kwa kumpa mwanafunzi maelekezo ya kufanya kazi

ya ziada. Mwanafunzi aandike upya sentensi alizopewa kitabuni mwao kulingana

na wakati ulio katika mabano. Majibu tarajiwa: 1. Kazana alikuwa na kipawa cha

uchoraji. 2. Ulimwengu utakuwa ukifaidika kutokana na teknolojia. 3. Watoto wa kike

na wa kiume wanakuwa na haki sawa. Watoto wa kike na wa kiume wana haki sawa.

4. Chuki na ukabila vinakomeshwa nchini Kenya. 5. Mtaala mpya wa elimu utakuwa

ukiwafaidi Wakenya.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutambua viambishi vya wakati

ujao pamoja na vya wakati ujao hali ya kuendelea.

2. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kutunga sentensi katika wakati

ujao hali ya kuendelea.

3. Mwalimu atathmini uwezo wa mwanafunzi wa kubadilisha sentensi kutoka

kwa wakati wowote hadi kwa wakati ujao hali ya kuendelea.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini maana ambazo mwanafunzi ataeleza. Mwanafunzi anaweza

kutumia kamusi yoyote ya Kiswahili au hata mtandao. Majibu ni kama vile:

a) Tembo ni ndovu (mnyama mkubwa wa porini mwenye nguvu nyingi zaidi na

masikio makubwa),

b) Mbilikimo ni mtu mfupi ajabu,

ch) Korongo ni ndege mwenye shingo na miguu mirefu.

2. Mwalimu atathmini tashbihi ambazo mwanafunzi atatunga. Sharti tashbihi hizo

zitumie maneno aliyoelezea maana katika swali la 1. Mifano ni kama vile:

a) Mwenye nguvu kama tembo.

b) Mfupi kama mbilikimo.

ch) Ana miguu mirefu kama korongo.

2. Mwanafunzi atumie tashbihi alizobuni katika swali la 2 kubuni kisa chochote cha

aya moja. Mwalimu ahakikishe kuwa kisa hicho kinahusisha tashbihi alizotunga.

Mwanafunzi ana uhuru wa kuongeza tashbihi nyingine katika kisa atakachotunga.

Kisa hicho kiwe na mtiririko unaoeleweka.

3. Mwanafunzi asome matini yoyote inayohusu usalama kutoka mtandaoni kwa

kutumia rununu au tarakilishi. Kisha, aandike muhtasari wa kifungu hicho.

Mwalimu atathmini muhtasari ambao mwanafunzi ataandika. Ahakikishe

238

Kimeidhinishwa na KICD

muhtasari huo unahusu usalama na unatiririka. Mwalimu atathmini mafunzo

ambayo mwanafunzi alipata kutokana na muhtasari alioandika.

4. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Mwanafunzi atunge

sentensi sahihi kwa kutumia maneno aliyopewa. Sentensi hizo ziwe katika wakati

uliopo. Mifano:

a) Mwizi anamvamia jirani yetu.

b) Mama anaandika ripoti kuhusu kesi ile.

5. Mwalimu atathmini sentensi za mwanafunzi. Sharti mwanafunzi abadilishe sentensi

alizotunga katika swali la 5 ziwe katika wakati uliopita. Mifano:

a) Mwizi alimvamia jirani yetu.

b) Mama aliandika ripoti kuhusu kesi ile.

7. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi ataandika. Sharti sentensi hizo

ziwe zile alizoandika katika swali la 6 na ziwe katika wakati ujao hali ya kuendelea.

Mifano:

a) Mwizi atakuwa akimvamia jirani yetu.

b) Mama atakuwa akiandika ripoti kuhusu kesi ile.

8. Mwalimu atathmini insha ambayo mwanafunzi ataandika. Insha hiyo iwe ya

masimulizi na ihusu kisa chochote cha uhalifu ambacho mwanafunzi amewahi

kushuhudia au kusikia kilitendeka. Mwalimu ahakikishe insha hiyo imeandikwa

kwa kuzingatia muundo sahihi wa insha ya masimulizi. Insha hiyo itiririke vizuri

kimatukio.

9. Mwanafunzi aandike majukumu mbalimbali ya polisi. Mwalimu atathmini majibu

ya mwanafunzi. Mifano ya majukumu ya polisi ni: kulinda usalama wa wananchi,

kuwakamata wezi, kuelekeza magari barabarani n.k.

10. Mwalimu atathmini jibu la mwanafunzi. Mwalimu ahakikishe mwanafunzi anataja

mtu ambaye anaweza kuwajibika wakati wa hatari. Mwanafunzi aeleze umuhimu

wa kuripoti anapokumbana na hatari. Kwa mfano: ili kupata msaada, ili kuzuia

watu wengine kupatwa na madhara n.k.

239

Kimeidhinishwa na KICD

MAPATO

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 174)

A. Kusikiliza na Kuzungumza

Kuzungumza na kujieleza kwa ufasaha

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kusimulia tungo kwa kuzingatia mada, ubunifu na usanifu mbele ya wenzake.

b) Kutumia ishara zifaazo ili kuimarisha masimulizi yake.

Swali dadisi

Je, ni nini unachozingatia unapotoa masimulizi?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga na kusimulia visa mbalimbali.

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki mijadala

katika vikundi.

• Kujiamini - kunakuzwa mwanafunzi anaposimulia visa mbele ya wenzake.

• Hamu ya kuendelea kujifunza - inakuzwa mwanafunzi anapochangamkia

masimulizi na kuendelea kusoma matini yenye visa vya mazingira mbalimbali.

• Elimu kwa maendeleo endelevu - inakuzwa mwanafunzi anapopata uelewa wa

fedha na masuala ya uchumi katika mada ya mapato.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Ujuzi na matumizi ya fedha anaposimulia kuhusu mapato.

• Ushirikishwaji wa wazazi au walezi na ujifunzaji wa huduma za jamii -

mwanafunzi anapaswa kuwashirikisha walezi wake pamoja na jamii katika

mambo anayojifunza shuleni kupitia kwa kazi za ziada.

• Programu za kusaidia wanafunzi - kupitia mada ya mapato, mwanafunzi

ataweza kufahamu programu ambazo anaweza kushiriki ili kujipatia riziki na

kujitegemea maishani hasa baada ya kuhitimu masomo ya shuleni.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

• Haki za kijamii – mwanafunzi anapoweza kuimarisha uhusiano kati yake na

240

Kimeidhinishwa na KICD

jamii na kupata nafasi ya kujiendeleza maishani na kudumisha usawa katika

jamii.

• Amani - mwanafunzi anapojitambua na kubaki mtulivu na mnyenyekevu licha

ya mazingira yanayomzunguka hasa anapojifunza na katika maisha ya baadaye.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na masomo ya Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia

ufasaha wa kusema kwa ubunifu.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi asimulie kuhusu mapato kwa wenzake katika miktadha mbalimbali.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kubuni na

kusimulia

tungo kwa

kuzingatia

ujumbe, ufasaha

wa lugha na

ishara zifaazo.

Mwanafunzi

anabuni na

kusimulia tungo

kwa kuzingatia

ujumbe, ufasaha

na lugha ishara

zifaazo kwa

urahisi.

Mwanafunzi

anabuni na

kusimulia tungo

kwa kuzingatia

ujumbe, ufasaha

wa lugha na

ishara zifaazo.

Mwanafunzi

anabuni na

kusimulia tungo

kwa kuzingatia

ujumbe.

Mwanafunzi

anajaribu

kubuni na

kusimulia

tungo.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasioweza kung’amua wanayojifunza kwa urahisi, wapatiwe muda zaidi

wa kujifunza. Mwalimu aepuke kuwakosoa kwa mtazamo hasi ili kuwawezesha

kujithamini na kuwa na hamu ya kujifunza zaidi. Wapongezwe kwa hatua yoyote

wanayopiga katika kujifunza.

• Wanafunzi wanaoweza kung’amua wanayojifunza upesi, wapewe shughuli zaidi

za ujifunzaji au majukumu mengine darasani. Hii ni kuhakikisha wanaendelea

kujifunza baada ya kukamilisha shughuli zao za ujifunzaji kabla ya wengine.

• Wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali ya afya washughulikiwe na kupewa shughuli

za ujifunzaji kulingana na mahitaji yao.

Maelezo ya jumla

Mada ya mapato itamwezesha mwanafunzi kujifunza njia mbalimbali za kujipatia

riziki maishani kupitia simulizi atakazosikiliza na kusoma. Ni mada inayomtayarisha

mwanafunzi kukabiliana na changamoto za kiuchumi hasa baada ya kuhitimu masomo.

Baada ya kushiriki katika miradi ya kujipatia mapato shuleni na nyumbani, mwanafunzi

ataweza kuthamini shughuli za kibiashara na baadaye kushiriki katika maendeleo ya

taifa na ulimwengu kwa jumla.

241

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 174)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusimulia tungo kwa kuzingatia mada, ubunifu na usanifu wa lugha mbele ya

wenzake.

b) Kutumia ishara zifaazo ili kuimarisha masimulizi yake.

Swali dadisi

Je, ni nini unachozingatia unapotoa masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapoweza kusimulia visa mbalimbali ataimarisha mawasiliano

yake katika jamii. Ataweza kujithamini na kuwa huru kukiri kwa kina ili kutatua

changamoto zinazoikumba jamii.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 174, 2. Kanda iliyorekodiwa,

3. Mgeni mwalikwa, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje masimulizi

ambayo wamewahi kusikiliza. Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya

kwanza. Ateue vikundi vinne vya wanafunzi wawili wawili na kuwaongoza kuigiza

mazungumzo yaliyo kitabuni mwao. Mwalimu awaulize wanafunzi wajibu maswali

yaliyo kitabuni mwao.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwauliza wasikilize

masimulizi yatakayosimuliwa na mgeni mwalikwa. Wanafunzi wajibu maswali

waliyopewa kitabuni mwao kutokana na masimulizi waliyosikiliza. Masimulizi

ya mgeni mwalikwa yalenge njia mbalimbali za watu kujipatia mapato. Mwalimu

amchague mgeni mwalikwa mwenye matamshi na lugha sahihi. Pia, mwalimu anaweza

kutunga kisa na kuwasimulia wanafunzi darasani.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika vikundi watazame

michoro iliyo kitabuni mwao. Wajadili shughuli zinazoendelea katika michoro hiyo.

Waelezane iwapo wanawajua watu wanaofanya kazi zilizo katika michoro hiyo. Majibu

tarajiwa: Mhasibu anawahudumia wateja katika benki, mwanamke anaendesha

baiskeli akiwa na mteja wake, watu wanasasha magari, polisi anawaelekeza madereva

barabarani.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

kuhusu kazi ambayo mlezi wake hufanya ili kujipatia riziki. Amhusishe mlezi wake

kufanya kazi hiyo.

242

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua maana ya masimulizi.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua njia mbalimbali za

kujipatia riziki.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kusimulia tungo kwa

kuzingatia mada, ubunifu na usanifu wa lugha mbele ya wenzake.

Kipindi cha 2: Kutoa masimulizi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 175)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kusimulia tungo kwa kuzingatia mada, ubunifu na usanifu wa lugha mbele ya

wenzake.

b) Kutumia ishara zifaazo ili kuimarisha masimulizi yake.

Swali dadisi

Je, ni nini unachozingatia unapotoa masimulizi?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae video ambayo atawaonyesha wanafunzi wakati wa kipindi. Ahakikishe

ina watu wanaofanya shughuli mbalimbali za kujipatia riziki. Mwalimu ana uhuru wa

kubuni nyenzo na shughuli nyingine za ujifunzaji kando na zilizopendekezwa katika

kipindi hiki mradi ziweze kuakia matokeo tarajiwa ya kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 175,

2. Noti na sarafu mpya za pesa za Kenya,

3. Tarakilishi na projekta,

4. Breli,

5. Mti wenye msamiati wa mapato,

6. Kanda iliyorekodiwa watu wanaofanya kazi mbalimbali.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi hiki kwa kuwauliza wanafunzi wataje

walichojifunza katika kipindi kilichopita. Katika shughuli ya kwanza, mwalimu

awaonyeshe wanafunzi video kuhusu njia mbalimbali za watu kujipatia mapato. Baada

ya kutazama video, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kisha wajadiliane

jinsi watu wanavyojipatia riziki kutokana na video waliyotazama.

243

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili katika vikundi. Wajadiliane

kuhusu umuhimu wa watu kujitafutia riziki. Awaongoze wanafunzi kubuni masimulizi

kuhusu waliyojadili na kuyaandika katika madaftari yao. Mmoja wao awasomee

wenzake masimulizi hayo ili wayasikilize na kuyaboresha.

Katika shughuli ya tatu mwalimu awaulize wanafunzi katika vikundi wajadiliane

kuhusu umuhimu wa kazi ya mhubiri/padri/shehe, mpishi hotelini na mwimbaji

wa nyimbo zozote. Pia, mwalimu awaelekeze wanafunzi katika vikundi vyao wajibu

maswali 2a)- d) yaliyo kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

kujibu maswali

Mwalimu amwulize mwanafunzi atumie mtandao kuzitafuta pesa mpya zinazotumiwa

nchini Kenya katika kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike rangi za pesa hizo pamoja na

vitu, watu au wanyama wanaoonekana kwenye pesa hizo. Mwalimu atathmini majibu

ya mwanafunzi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini hoja za majadiliano ya wanafunzi kuhusu jinsi ya kujipatia

riziki.

2. Mwalimu atathmini ujasiri wa mwanafunzi, ubunifu na ufasaha anapowasiliana

na wenzake.

B. Kusoma: Kusoma kwa ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 177)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mapato uliotumiwa katika hadithi ili kuimarisha

ufahamu.

b) Kutumia msamiati lengwa kwa usahihi katika sentensi.

ch) Kusoma kifungu kwa ufasaha ili kuimarisha ufahamu.

d) Kuonyesha ufahamu wa kifungu kwa kutoa muhtasari na kujibu maswali.

Maswali dadisi

1. Unajua shughuli gani za mapato?

2. Je, kwa nini mapato ni muhimu?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoigiza matukio yanayohusu shughuli za

mapato.

244

Kimeidhinishwa na KICD

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kiteknolojia

kutazama vibonzo na michoro kwenye video na tarakilishi.

• Hamu ya ujifunzaji – inakuzwa mwanafunzi anapotafakari maswali dadisi na

anapoendelea kuimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Ujuzi na matumizi ya fedha mwanafunzi anapotumia msamiati wa mapato.

• Ushirikishwaji wa wazazi au walezi na ujifunzaji wa huduma za jamii -

mwanafunzi anapomshirikisha mzazi na jamii katika mradi wa kujipatia

mapato.

• Uraia - kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu - mwanafunzi anapotumia lugha ya heshima katika kazi za

makundi.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza – somo hili linashughulikia shughuli za ufahamu.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi awahamasishe wenzake shuleni na nyumbani kuhusu mapato.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kueleza na

kutumia

msamiati

lengwa katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

lengwa na

kuutumia

katika tungo

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anaeleza

msamiati

lengwa na

kuutumia katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anaeleza baadhi

ya msamiati

lengwa na

kuutumia katika

tungo kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kueleza

msamiati

lengwa.

245

Kimeidhinishwa na KICD

Kujibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anajibu maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajibu baadhi

ya maswali

yanayolenga

ujumbe,

matukio na

wahusika katika

kifungu kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kujibu maswali

yanayolenga

ujumbe na

wahusika katika

kifungu.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona wasome kifungu kwa kutumia breli. Pia,

wasikilize maana ya msamiati wa mapato kutoka kwa wenzao, mwalimu au rekoda.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusimama washirikishwe katika shughuli

kwa kupatiwa majukumu yasiyowahitaji kusimama.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusema, waandike majibu ya maswali ya ufahamu

kwenye madaari, tabuleti au watumie lugha ishara ikiwa mwalimu anaifahamu.

Maelezo ya jumla

Kusoma msamiati na tungo mbalimbali zinazohusu mapato kutaboresha mawasiliano

ya mwanafunzi katika jamii.

Kipindi cha 1: Kifungu cha ufahamu

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 177)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua msamiati wa mapato uliotumiwa katika hadithi ili kuimarisha

ufahamu.

b) Kutumia msamiati lengwa kwa usahihi katika sentensi.

ch) Kusoma kifungu kwa ufasaha ili kuimarisha ufahamu.

Maswali dadisi

1. Unajua shughuli gani za mapato?

2. Je, kwa nini mapato ni muhimu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae nyenzo muhimu atakazohitaji kulingana na mahitaji ya wanafunzi

kabla ya kipindi.

246

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 177,

2. Breli,

3. Mti wenye msamiati wa mapato.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje mambo

waliyojifunza katika kipindi kilichotangulia.

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Awagawe wanafunzi

katika vikundi kisha wajadili shughuli zinazoendelea katika michoro iliyo kitabuni

mwao. Majibu tarajiwa: Mtoto anawalisha ndege, mtoto na mlezi wake wanauza mayai

sokoni, mtoto anafundishwa kuvua samaki, mtoto anafundishwa kushona. Mwalimu

atathmini majibu ya wanafunzi kulingana na michoro iliyopo. Wanafunzi wajadiliane

kuhusu maswali yaliyo kitabuni mwao.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwaelekeza wasome

kifungu kilicho kitabuni mwao. Wajibu maswali ya kifungu. Majibu tarajiwa: 1. Bahati

na Raha waliuza magazeti makuukuu. 2. Bahati na Raha walinunua sungura wawili na

vitabu vya hadithi. 3. Baada ya kuhitimu masomo na kuwa na biashara zilizosajiliwa.

4. Mwalimu akubali majibu yanayohusiana na umuhimu wa mapato. 5. Wanafunzi

watumie kamusi. 6. Mwanafunzi aandike muhtasari wa kifungu walichosoma.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwelekeze mwanafunzi atazame mti wa maneno

ulio kitabuni mwao kisha atambue misamiati inayohusu mapato. Aeleze maana za

misamiati hiyo. Anaweza kutumia kamusi au mtandao kisha atunge sentensi sahihi

akitumia misamiati hiyo.

Mwalimu amhimize mwanafunzi afanye kazi ya ziada kwa kuandika umuhimu wa

kulipa ushuru. Mwanafunzi anaweza kumhusisha mlezi, mzazi au atumie mtandao.

Mwanafunzi atati kuhusu kinachoweza kumtendekea mwananchi asiyelipa ushuru.

Pia, afahamu malipo mengine ambayo wananchi hulipa serikali isipokuwa ushuru.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua shughuli mbalimbali za

kujipatia mapato.

2. Mwalimu asikilize mwanafunzi akitoa maelezo kuhusu maana ya misamiati ya

mapato na kutathmini.

3. Mwalimu asahihishe sentensi ambazo mwanafunzi ameandika kuhusu

umuhimu wa kulipa ushuru.

247

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 2: Kifungu cha hadithi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 180)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia msamiati wa mapato kwa usahihi katika sentensi.

b) Kuonyesha ufahamu wa kifungu kwa kutoa muhtasari na kujibu maswali.

Maswali dadisi

1. Watu hujipatia mapato vipi?

2. Je, kwa nini mapato ni muhimu?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu atembelee soko ambalo anatarajia kuwapeleka wanafunzi kufanya ziara

kabla ya siku ya ziara na aombe idhini ya kuwapeleka wanafunzi huko. Pia, awaarifu

viongozi wa shule kama vile mwalimu mkuu kuhusu ziara hiyo.

Mwalimu awahusishe walimu wa masomo mengine katika ziara hiyo ili wanafunzi

waweze kuhusisha shughuli za kipindi hicho na masomo mengine. Walimu hao pia

watasaidia kulinda usalama wa wanafunzi sokoni.

Awafahamishe wanafunzi kuhusu usalama wao watakapokuwa sokoni kama vile

kutochukua vitu ambavyo hawajanunua au kupewa vitu na watu wasiowajua.

Mwalimu abebe vifaa vya kurekodi shughuli za ujifunzaji kama vile kamera. Awaeleze

wanafunzi kuhusu matokeo maalumu anayotarajia kutoka kwa ujifunzaji wao pale

sokoni.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 180, 2. Kamera,

3. Kitabu cha kuandika mambo ya ziara ya sokoni.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje walichojifunza

katika kipindi kilichopita. Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaongoze wanafunzi

katika ziara ya sokoni. Awaulize wajibu maswali 1- 6 yaliyoorodheshwa katika kitabu

chao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi kwa kurejelea soko walilozuru. Baada

ya ziara, wanafunzi waigize darasani shughuli walizoona sokoni. Mwalimu atathmini

maigizo hayo.

248

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amshirikishe mwanafunzi katika shughuli ya pili kwa kumwagiza ajadiliane

na wenzake katika vikundi kuhusu serikali inakotoa pesa za matumizi yake. Pia,

wajadili kuhusu serikali inavyotumia pesa zake.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaulize wanafunzi katika vikundi wajadiliane

kuhusu shughuli wanazoweza kufanya wakati wa likizo ili kupata mapato. Pia, kila

mwanafunzi aandae bajeti ya jinsi anavyoweza kutumia shilingi elfu kumi. Awaonyeshe

wenzake katika kikundi chake.

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi ajadiliane na mlezi au mzazi wake kuhusu madhara

ya ukosefu wa mapato. Aandike hoja hizo katika daari lake kisha atawaeleza wenzake

darasani ili wajifunze.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini uchunguzi wa wanafunzi kuhusu soko walilozuru.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ametambua jinsi serikali hupata pesa

za matumizi yake

3. Mwalimu akague bajeti ya mwanafunzi kulingana na mahitaji muhimu zaidi.

CH. Kuandika: Kuandika Barua

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 181)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua barua ya kiraki kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika barua ya kiraki kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

Maswali dadisi

1. Je, unazingatia nini ili kuandika barua nzuri ya kiraki?

2. Barua za kiraki zina umuhimu gani?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapoandika barua ya kiraki.

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki katika

mijadala na kazi za vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kiteknolojia

kuandika insha mtandaoni na kurejelea vielelezo vya barua ya kiraki.

• Hamu ya ujifunzaji – inakuzwa mwanafunzi anapotafakari maswali dadisi na

anapoendelea kuimarisha ujuzi wake wa kutumia tarakilishi.

• Kujiamini na kujithamini - kunakuzwa mwanafunzi anapotambua barua ya

kiraki na kuweza kuiandika akitumia muundo na mtindo ufaao.

249

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Ujuzi na matumizi ya fedha – unajitokeza katika kushughulikia mapato

yanayotokana na shughuli mbalimbali.

• Uraia - kutokana na kufanya kazi pamoja.

Uhusiano na maadili

• Heshima na adabu - mwanafunzi anapotumia lugha ya heshima katika kazi za

vikundi.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

• Uaminifu - mwanafunzi anapobuni na kuandika barua yake mwenyewe bila

kunakili maandishi ya wenzake.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili – masomo haya hushughulikia uandishi kama

mojawapo ya stadi za lugha.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi ataendeleza mawasiliano na wenzake pamoja na wazazi na maraki kwa

kutumia barua ya kiraki.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kuandika barua

ya kiraki kwa

kuzingatia

ujumbe, muundo,

mpangilio mzuri

wa mawazo na

lugha yenye

ubunifu.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

ujumbe,

muundo,

mpangilio mzuri

wa mawazo na

lugha yenye

ubunifu wa hali

ya juu.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

ujumbe,

muundo,

mpangilio mzuri

wa mawazo na

lugha yenye

ubunifu.

Mwanafunzi

anaandika

barua ya kiraki

kwa kuzingatia

baadhi ya

vipengele vya

insha husika.

Mwanafunzi

anajaribu

kuandika

barua ya

kiraki.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona watambue barua ya kiraki kwa kurejelea

vielelezo vya barua za kiraki zilizoandikwa kwa kutumia breli.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuandika kwa kutumia mkono wapewe muda zaidi

ili waweze kuakia matarajio ya kipindi hiki.

250

Kimeidhinishwa na KICD

• Wanafunzi wasioweza kusema watumie lugha ishara kujadili kuhusu barua ya

kiraki na pia watazame muundo wake katika matini, ubaoni au kwenye chati.

Maelezo ya jumla

Kuandika barua ya kiraki kutamwezesha mwanafunzi kuimarisha mawasiliano yake

katika jamii.

Kipindi cha 1: Barua ya kiraki

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 181)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua barua ya kiraki kwa kuzingatia muundo.

b) Kuandika barua ya kiraki kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

Maswali dadisi

1. Je, unazingatia nini ili kuandika barua nzuri ya kiraki?

2. Barua za kiraki zina umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae nyenzo kulingana na mahitaji ya wanafunzi kabla ya kipindi.

Asisitize uandishi bora wa kila heru ili mwandiko wa mwanafunzi uweze kusomeka

kwa urahisi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha mwanafunzi, ukurasa 181, 2. Tarakilishi,

3. Chati yenye muundo wa barua ya kiraki, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kumwuliza mwanafunzi ataje chochote

anachokumbuka kuhusu uandishi wa barua ya kirafiki. Mwalimu amhusishe

mwanafunzi katika shughuli ya kwanza kwa kumwuliza ajadiliane na mwenzake

iwapo amewahi kuandika barua ya kirafiki. Wajadiliane kuhusu barua walizowahi

kuandika, kuandikiwa na zilihusu nini.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi wawili wawili wasome

kielelezo cha barua ya kiraki kilicho kitabuni mwao. Wajibu maswali waliyopewa.

Majibu tarajiwa: 1. Ahadi Petero, Jitahidi. 2. Barua ina anwani moja, mtajo, mwili

na hitimisho/mwisho. 3. Lugha iliyotumika si rasmi/inavutia. 4. Barua ilihusu miradi

ambayo Petero na wazazi wake wanaendesha ili kujipatia mapato. Mwalimu akubali

majibu sahihi kulingana na barua husika.

251

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu awashirikishe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya tatu. Awaongoze

waandike vidokezo watakavyotumia kuandika barua ya kiraki kwa mlezi au mzazi

akimshukuru kwa kumlipia karo na kumtimizia mahitaji mengine.

Katika kazi ya ziada, mwanafunzi atumie vidokezo alivyoandika katika shughuli ya

tatu kuandika barua yenyewe kwa mlezi au mzazi wake kwenye tarakilishi. Awatumie

wenzake insha hiyo mtandaoni ili waisome na kuiboresha.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua muundo wa kuandika

barua ya kiraki.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuandika barua ya kiraki

kwenye tarakilishi na kuwatumia wenzake mtandaoni.

Kipindi cha 2: Barua ya kiraki

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 183)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kuandika barua ya kiraki kwa kuzingatia ujumbe, mtindo na muundo ufaao.

b) Kufahamu umuhimu wa barua katika mawasiliano.

Swali dadisi

Je, barua ya kiraki ina umuhimu gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae nyenzo za ujifunzaji kabla ya kipindi hiki. Ahakikishe vifaa vya

kiteknolojia vinafanya kazi ili kufaulisha shughuli za kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 183, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana

na idadi na mahitaji yao kisha awaulize wajadili kuhusu muundo wa barua ya kiraki.

Pia, wajadiliane kuhusu mambo yanayozingatiwa katika uandishi wa barua ya kiraki.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika vikundi katika shughuli ya pili. Katika

vikundi hivyo, wanafunzi waandike vidokezo vya barua ya kiraki kwa ndugu ya

mmoja wao. Vidokezo hivyo vihusu umuhimu wa kuweka akiba. Watumie tarakilishi

kuandika barua yenyewe. Waihifadhi barua hiyo katika faili kwa jina la ndugu

huyo kisha wawatumie wenzao na mwalimu barua hiyo mtandaoni ili waisome na

kuitathmini.

252

Kimeidhinishwa na KICD

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili umuhimu wa barua

ya kiraki katika mawasiliano wakiwa katika vikundi.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kubuni na kuandika

barua ya kiraki kwa nyanya au babu yake. Barua hiyo ihusu kutaka kujua maendeleo

ya biashara yake ya ufugaji wa kuku. Pia, aombe kuelezwa faida zinatokana na biashara

hiyo. Mwanafunzi awasomee wenzake barua hiyo darasani ili wasikilize na kuitathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua muundo wa barua ya

kiraki.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua umuhimu wa akiba.

D. Saru:Ukanushaji

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 184)

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ukanushaji ili kuubainisha.

b) Kutambua maneno yaliyokanushwa katika kundi la maneno.

ch) Kutambua viambishi vya nafsi na wakati katika maneno.

d) Kukanusha maneno na sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua nafsi gani?

2. Unajua viambishi gani vya nafsi?

3. Unajua viambishi gani vya wakati?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki mijadala

katika vikundi.

• Uwazaji wa kina na utatuzi wa matatizo - unakuzwa mwanafunzi anapojaribu

kukanusha maneno na sentensi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia vifaa vya kiteknolojia

kujifunza.

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga na kukanusha sentensi katika

nafsi na nyakati mbalimbali.

253

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na masuala mtambuko

• Stadi za maisha – mwanafunzi anakuza uwezo wa kukubali na kukabili au

kukataa mambo mbalimbali maishani.

Uhusiano na maadili

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

• Heshima na ushirikiano - mwanafunzi anaposhirikiana na wenzake katika

vikundi.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia mada ya saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi anapojua saru sahihi atakuwa kielelezo kwa wenzake katika kutumia

Kiswahili ifaavyo.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

viambishi vya

nafsi na wakati

katika maneno

na kukanusha

maneno na

sentensi kwa

kuzingatia

wakati na nafsi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

nafsi na wakati

katika maneno

na kukanusha

maneno na

sentensi kwa

kuzingatia

wakati na nafsi

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

viambishi vya

nafsi na wakati

katika maneno

na kukanusha

maneno na

sentensi kwa

kuzingatia

wakati na nafsi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

viambishi vya

nafsi na wakati

katika maneno

na kukanusha

maneno na

sentensi kwa

kuzingatia

wakati na nafsi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anajaribu

kukanusha

maneno na

sentensi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona wasome maelezo ya ukanusho kwa kutumia

breli. Pia, wasikilize mwalimu anapowaongoza kukanusha sentensi kwa sauti.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia, watazame maneno na sentensi zilizokanushwa

ubaoni au kwenye chati. Pia, mwalimu anaweza kuwaeleza jinsi ya kukanusha

maneno na sentensi kwa lugha ishara iwapo anaifahamu.

Maelezo ya jumla

Mwalimu afahamu kuwa kukanusha ni kukataa. Mwanafunzi anapojua kukanusha

maneno na sentensi ataboresha mawasiliano yake.

254

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Ukanushaji wa maneno na sentensi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 184)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ukanushaji ili kuubainisha.

b) Kutambua maneno yaliyokanushwa katika kundi la maneno.

Maswali dadisi

1. Unajua nafsi gani?

2. Unajua viambishi gani vya nafsi?

3. Kukanusha ni kufanya nini?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome maelezo yaliyo katika kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili

afahamu shughuli atakazowashirikisha wanafunzi. Mwalimu aandae nyenzo kulingana

na mahitaji ya wanafunzi. Mwalimu anaweza kuwagawa wanafunzi katika vikundi

kulingana na idadi na mahitaji yao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha mwanafunzi, ukurasa 184,

2. Mti wenye vitenzi vilivyokanushwa,

3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaulize wanafunzi wawili wawili waelezane

iwapo wamewahi kuulizwa wafanye vitendo fulani wakakataa. Waeleze vitendo

hivyo vilihusu nini na sababu za kukataa kuvitenda. Mwalimu awaongoze wanafunzi

kutambua kuwa kukataa kutenda kitendo au kukana jambo ni kukanusha.

Mwalimu awashirikishe wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwaelekeza watunge

sentensi wakiwa katika vikundi. Waziandike sentensi hizo kwenye madaftari yao

kisha wazikanushe. Katika vikundi vyao, waigize vitendo vya sentensi walizotunga na

walizokanusha. Mwalimu atathmini maigizo yao.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwulize mwanafunzi atambue maneno

yaliyokanushwa kutoka kwa mti wa maneno ulio kitabuni mwao. Majibu tarajiwa:

usile, msinywe, usioge, msiwapige, msije, usimwambie, usinunue, msiende.

Mwalimu awaagize wanafunzi watumie maneno waliyotambua kwenye mti wa maneno

kutunga sentensi sahihi. Wanafunzi wabadilishane madaari ili wazitathmini sentensi

zao. Wataje nafsi iliyotumika katika kila sentensi.

255

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amwongoze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada kwa kukanusha sentensi

zilizo kitabuni mwao. Majibu tarajiwa: a) Sitengenezi kitanda. b) Sijauza ng’ombe.

ch) Hatutafagia madarasa yote. d) Sisi hatununui matunda sokoni. e) Hatukuimba

gwarideni. f) Hatufyeki nyasi. Mwalimu amwongoze mwanafunzi kuandika sentensi

alizokanusha katika umoja na wingi. Awasomee wenzake sentensi alizokanusha ili

azitathmini.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ameelewa maana ya kukanusha.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kukanusha sentensi.

3. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ameweza kutambua viambishi vya

nafsi na wakati katika sentensi.

Kipindi cha 2: Ukanushaji wa maneno na sentensi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 186)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno yaliyokanushwa katika kundi la maneno.

b) Kutambua viambishi vya nafsi na wakati katika maneno.

ch) Kukanusha maneno na sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua viambishi gani vya nafsi?

2. Unajua viambishi gani vya wakati?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asome kitabu cha mwanafunzi kabla ya kipindi ili afahamu shughuli

atakazowashirikisha wanafunzi wakati wa kipindi.

Mwalimu anapowagawa wanafunzi katika vikundi ahakikishe anazingatia idadi na

mahitaji yao.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 186, 2. Breli,

3. Kadi zenye sentensi za kukanushwa.

256

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaelekeze wanafunzi katika shughuli ya kwanza. Awagawe katika vikundi

viwili kisha awaelekeze wacheze mchezo wa kadi zenye sentensi za kukanushwa.

Wazingatie maelekezo ya mchezo yaliyo kitabuni mwao.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya pili. Awaulize wanafunzi wawili

wawili watambue na kupigia mistari viambishi vya nafsi na wakati katika sentensi

walizopewa vitabuni mwao. Wakanushe sentensi walizopewa. Wataje nafsi iliyotumika

katika sentensi hizo.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada ya kukanusha sentensi

alizopewa kitabuni mwake. Apigie mistari viambishi vya nafsi na wakati. Awaonyeshe

wenzake viambishi hivyo darasani. Majibu tarajiwa: a) Hukuteka maji kisimani. b)

Husomi sentensi vizuri. ch) Huji kwangu. d) Hamuuzi bidhaa sokoni. e) Hamjapika

chakula kitamu. f) Hujakaanga nyama.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anatambua maneno yaliyokanushwa.

2. Mwalimu asahihishe utambuaji wa viambishi vya wakati na nafsi katika

sentensi.

Kipindi cha 3: Ukanushaji wa maneno na sentensi

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 186)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutambua maneno yaliyokanushwa katika kundi la maneno.

b) Kutambua viambishi vya nafsi na wakati katika maneno.

ch) Kukanusha maneno na sentensi kwa kuzingatia nafsi na wakati katika

mawasiliano.

Maswali dadisi

1. Unajua viambishi gani vya nafsi?

2. Unajua viambishi gani vya wakati?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwanafunzi anapoweza kukanusha sentensi ataimarisha mawasiliano yake. Mwalimu

aandae nyenzo kulingana na mahitaji ya wanafunzi kabla ya kipindi.

257

Kimeidhinishwa na KICD

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 186, 2. Tarakilishi, 3. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu anaweza kutanguliza kipindi kwa kuwauliza wanafunzi wataje mambo

waliyojifunza katika kipindi kilichotangulia. Mwalimu awahusishe wanafunzi katika

vikundi katika shughuli ya kwanza. Awaulize wasome sentensi zilizo kitabuni mwao na

watambue viambishi vya nafsi na wakati. Wakanushe sentensi hizo. Majibu tarajiwa:

Wao hawakupanda miti mabondeni. b) Hasashi soko lote. ch) Hawatawekeza mapato

yao. d) Hajapata faida baada ya kuuza bidhaa. e) Hakupata hasara baada ya duka lake

kuteketea.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya pili kwa kuwauliza watunge

kifungu cha aya moja wakitumia nafsi ya tatu. Wanafunzi waandike upya aya hiyo kwa

kukanusha vitenzi walivyotumia. Wanafunzi wajadiliane kuhusu walichojifunza.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwelekeze mwanafunzi atunge na kuandika

sentensi tano kwenye tarakilishi akitumia nafsi yoyote. Azikanushe sentensi hizo.

Mwanafunzi ahifadhi kazi yake katika faili kwa jina lake. Baadaye, awatumie wenzake

na mwalimu sentensi hizo mtandaoni ili wazisome na kuzisahihisha.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Akanushe sentensi zilizo

kitabuni mwake. Majibu tarajiwa:

a) Mkulima hakati mti.

b) Sijatuzwa na mwalimu mkuu.

ch) Hakuenda sokoni na mtoto wake.

d) Yeye hatanyunyizia mmea maji.

e) Mgeni wa heshima hatawasili mapema.

Mwalimu aitathmini kazi hiyo.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kutambua viambishi nafsi na

wakati katika sentensi.

2. Mwalimu atathmini jinsi mwanafunzi anavyotunga na kukanusha sentensi

mtandaoni.

258

Kimeidhinishwa na KICD

Ukubwa na udogo wa nomino

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ukubwa wa nomino ili kuubainisha.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa heru m- na zenye mzizi wa silabi moja.

ch) Kutambua nomino katika hali ya ukubwa.

d) Kubadilisha nomino katika hali ya wastani kuwa katika hali ya ukubwa.

e) Kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwenye sentensi.

Swali dadisi

Ni nomino gani unazoweza kutaja ukubwa wake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi katika hali ya udogo.

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki mijadala

katika vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa wakati mwanafunzi anapotumia tarakilishi

kuambatanisha nomino katika hali ya wastani na ukubwa.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi zenye uraia mwema.

Uhusiano na maadili

• Ushirikiano - wanafunzi wanapofanya kazi pamoja.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakuwa kielelezo cha kutumia lugha kwa ufasaha shuleni na nyumbani.

259

Kimeidhinishwa na KICD

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

nomino

zinazoanza na

heru m- za

mzizi wa silabi

moja kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino

zinazoanza

kwa heru

m- za mzizi

wa silabi moja

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino

zinazoanza

kwa heru

m- za mzizi wa

silabi moja kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

nomino

zinazoanza kwa

heru m- za

mzizi wa silabi

moja.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

nomino

zinazoanza na

heru m- na

mzizi wa silabi

moja.

Kutambua

nomino katika

hali ya ukubwa

na kuzitumia

kwenye sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino katika

hali ya ukubwa

na anazitumia

kwenye sentensi

kwa urahisi na

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino katika

hali ya ukubwa

na anazitumia

kwenye sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

nomino katika

hali ya ukubwa

na vilevile

kuzitumia

kwenye sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino katika

hali ya ukubwa

na anajaribu

kuzitumia

katika sentensi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali ya afya washughulikiwe kulingana na

mahitaji maalumu ya kila mwanafunzi. Mwalimu awe na rekodi ya wanafunzi

hao ili aweze kuwapa huduma ya kwanza kabla ya kutafuta usaidizi zaidi ikiwa

watakumbwa na changamoto wanapojifunza.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona mbali waketi karibu na ubao. Wasioweza

kuona vitu vilivyo karibu nao waketi mbali na ubao ili waweze kuona nomino za

silabi moja zitakazoandikwa ubaoni katika hali ya wastani na ukubwa.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia na kusema watazame nomino za silabi moja

katika wastani na ukubwa, au wasome maelezo kuzihusu ubaoni, kwenye kiwambo

cha tarakilishi, kitabu cha mwanafunzi au kwenye chati.

Maelezo ya jumla

Mada kuhusu ukubwa na udogo wa nomino zenye mzizi wa m- itamwezesha

mwanafunzi kuimarisha mawasiliano yake katika jamii.

260

Kimeidhinishwa na KICD

Kipindi cha 1: Ukubwa wa nomino zinazoanza kwa m- na zenye

mzizi wa silabi moja

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 188)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ukubwa wa nomino ili kuubainisha.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa heru m- na zenye mzizi wa silabi moja.

ch) Kutambua nomino katika hali ya ukubwa.

Swali dadisi

Ni nomino gani unazoweza kutaja ukubwa wake?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu asiwatumie wanafunzi wenye mwili mkubwa kupita kiasi kufunzia ukubwa

na udogo kwa sababu wanaweza kuwa na mtazamo hasi kujihusu. Mwalimu aandae

nyenzo kulingana na mahitaji ya wanafunzi kabla ya kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 188,

2. Breli,

3. Jedwali lenye michoro ya wastani na kubwa.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awahusishe wanafunzi wawili wawili katika shughuli ya kwanza kwa

kuwauliza watazame na kutaja majina ya michoro iliyo kitabuni mwao. Awaelekeze

watumie majina ya michoro hiyo kutunga sentensi sahihi.

Mwalimu awagawe wanafunzi katika vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao.

Awashirikishe katika shughuli ya pili kwa kuwaelekeza wajadili muundo wa majina

ya michoro waliyotazama katika shughuli ya kwanza. Awaulize waandike majina

mengine yanayoanza na heru m- yaliyo na muundo sawa na majina ya michoro.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu awaelekeze wanafunzi kutazama na kujadili

michoro wakiwa wawili wawili. Baada ya kutazama, watunge sentensi kwa kila mchoro.

Mwalimu awaongoze wanafunzi kujadili walichotambua kuhusu ukubwa na udogo wa

michoro hiyo.

Katika shughuli ya nne, mwalimu awaulize wanafunzi katika vikundi wajaze nafasi

wazi kwenye jedwali walilopewa kitabuni mwao wakitumia ukubwa na udogo kwa

usahihi. Wanafunzi wajadili kuhusu walichogundua.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi aandike

umuhimu wa nomino alizopewa kitabuni mwao. Majibu tarajiwa: a) Mchi hutumiwa

261

Kimeidhinishwa na KICD

kutwangia nafaka. b) Mti hutupatia kivuli, matunda n.k. ch) Mji ni makao ya watu.

d) Mto hutupa maji ya matumizi mbalimbali. e) Mke huwalea watoto.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ametambua majina yanayoanza na

heru m- yenye mzizi wa silabi moja.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ametambua viambishi vya nomino

katika udogo na ukubwa.

Kipindi cha 2: Ukubwa wa nomino zinazoanza kwa m- na zenye

mzizi wa silabi moja

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 190)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwenye sentensi.

b) Kufahamu kutumia nomino katika hali ya ukubwa kwa usahihi ili kuimarisha

mawasiliano.

Swali dadisi

Unaweza kutaja ukubwa wa nomino gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awe na michoro ya kufunzia ukubwa wa nomino. Awagawe wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao darasani.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 190, 2. Tarakilishi,

3. Jedwali lenye nomino za ukubwa, 4. Breli.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Katika shughuli ya kwanza, mwalimu awaongoze wanafunzi kuambatanisha kwa

usahihi nomino za wastani na za ukubwa zilizo katika jedwali walilopewa kitabuni

mwao. Majibu tarajiwa: mtu - jitu, mji - jiji, mto - jito, mke - jike, mti - jiti.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili. Wanafunzi watumie nomino

walizoambatanisha katika shughuli ya kwanza kutunga sentensi sahihi wakiwa katika

vikundi. Waandike sentensi hizo kwenye tarakilishi. Wawatumie wenzao sentensi hizo

mtandaoni ili wazisome na kuzitathmini.

262

Kimeidhinishwa na KICD

Mwalimu amwongoze mwanafunzi katika shughuli ya tatu atambue nomino zilizo

katika hali ya ukubwa kwenye mraba ulio kitabuni mwao. Majibu tarajiwa: jike, jiji,

jito, jiti, jitu. Mwalimu amwelekeze mwanafunzi atumie nomino alizotambua kutunga

sentensi sahihi. Wanafunzi wasahihishe sentensi zao wakiwa katika vikundi.

Mwalimu amhimize mwanafunzi kufanya kazi ya ziada. Atumie mtandao kutaja

majina ya mito mitano na miji mitatu inayopatikana nchini Kenya. Pia, atafute picha

ya mchi na aichore daarini mwake. Awaeleze wenzake darasani kuhusu aliyoandika.

Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi.

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kuambatanisha nomino za

wastani na za ukubwa kwa usahihi katika jedwali.

2. Mwalimu atathmini sentensi zilizotungwa na mwanafunzi baada ya kutambua

majina ya nomino za ukubwa na wastani.

Ukubwa na udogo wa nomino

Matokeo tarajiwa: Kukia mwisho wa mada, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya udogo wa nomino ili kuubainisha.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa heru m- na zenye mzizi wa silabi moja.

ch) Kutambua nomino katika hali ya udogo.

d) Kubadilisha nomino katika hali ya wastani kuwa katika hali ya udogo.

e) Kutumia nomino katika hali ya udogo kwenye sentensi.

Swali dadisi

Ni nomino gani unazoweza kutaja udogo wake?

Umilisi wa kimsingi unaokuzwa

• Ubunifu - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi katika hali ya udogo.

• Mawasiliano na ushirikiano - vinakuzwa mwanafunzi anaposhiriki mijadala

katika vikundi.

• Ujuzi wa kidijitali - unakuzwa mwanafunzi anapotumia tarakilishi

kuambatanisha nomino katika hali ya wastani na udogo.

Uhusiano na masuala mtambuko

• Uraia - unakuzwa mwanafunzi anapotunga sentensi zenye uraia mwema.

263

Kimeidhinishwa na KICD

Uhusiano na maadili

• Ushirikiano - wanafunzi wanapofanya kazi pamoja.

• Uwajibikaji - mwanafunzi anapokamilisha shughuli mbalimbali za ujifunzaji.

Uhusiano na masomo mengine

• Kiingereza na Lugha za kiasili - masomo haya yanashughulikia saru.

Mapendekezo ya shughuli za huduma za kijamii zinazochangia ujifunzaji

Mwanafunzi atakuwa kielelezo cha kutumia lugha kwa ufasaha shuleni na nyumbani.

Viwango vya kuzingatia katika kutathmini

Vigezo Kuzidi

matarajio

Kukia

matarajio

Kukaribia

matarajio

Mbali na

matarajio

Kutambua

nomino

zinazoanza na

heru m- za

mzizi wa silabi

moja kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino

zinazoanza

kwa heru

m- za mzizi

wa silabi moja

kwa usahihi na

urahisi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino

zinazoanza

kwa heru

m- za mzizi wa

silabi moja kwa

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

nomino

zinazoanza kwa

heru m- za

mzizi wa silabi

moja.

Mwanafunzi

anajaribu

kutambua

nomino

zinazoanza na

heru m- za

mzizi wa silabi

moja.

Kutambua

nomino katika

hali ya udogo

na kuzitumia

kwenye sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino katika

hali ya udogo

na anazitumia

kwenye sentensi

kwa urahisi na

usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino

katika hali

ya udogo na

anazitumia

kwenye sentensi

kwa usahihi.

Mwanafunzi

anatambua

baadhi ya

nomino katika

hali ya udogo

na vilevile

kuzitumia

kwenye sentensi.

Mwanafunzi

anatambua

nomino katika

hali ya udogo

na anajaribu

kuzitumia

katika sentensi.

Namna ya kuwashughulikia wanafunzi wenye mahitaji mbalimbali

• Wanafunzi wasioweza kuona watumie breli kujifunza. Wasio na uwezo wa

kuzungumza watumie lugha ishara.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kuona wasome maelezo ya nomino za wastani na

udogo wakitumia breli. Pia, wanaweza kumsikiliza mwalimu au wanafunzi wenzake

wakisoma nomino na sentensi za wastani na udogo kwa sauti.

• Wanafunzi wasio na uwezo wa kusikia watazame nomino na sentensi za wastani

na ukubwa ubaoni au kwenye chati. Pia, mwalimu anaweza kuwaeleza jinsi ya

kuandika udogo wa nomino kwa lugha ishara iwapo anaijua.

264

Kimeidhinishwa na KICD

Maelezo ya jumla

Mada ya udogo wa nomino zenye mzizi wa m- itamwezesha mwanafunzi kuimarisha

mawasiliano yake katika jamii.

Kipindi cha 1: Udogo wa nomino zinazoanza kwa m- na zenye

mzizi wa silabi moja

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 191)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kueleza maana ya ukubwa wa nomino ili kuubainisha.

b) Kutambua nomino zinazoanza kwa heru m- na zenye mzizi wa silabi moja.

ch) Kutambua nomino katika hali ya udogo.

Swali dadisi

Ni nomino gani unazoweza kutaja udogo wake?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu aandae nyenzo atakazohitaji kulingana na mahitaji ya wanafunzi kabla ya

kipindi.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 191, 2. Tarakilishi, 3. Kamusi,

4. Breli, 5. Jedwali lenye nomino za wastani na udogo.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awahusishe wanafunzi katika vikundi katika shughuli ya kwanza. Awaulize

watazame na kujadili kuhusu udogo na ukubwa wa michoro iliyo kitabuni mwao.

Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Mwalimu awaongoze wanafunzi katika shughuli ya pili kwa kuwauliza wajaze nafasi

wazi zilizo katika jedwali walilopewa kitabuni mwao. Watumie majina ya wastani,

ukubwa na udogo. Wanafunzi waelezane walichogundua. Mwalimu atathmini maelezo

yao.

Katika shughuli ya tatu, mwalimu amwongoze mwanafunzi kueleza maana ya nomino

zinazoanza kwa heru m- alizopewa kitabuni mwao. Anaweza kutumia kamusi au

mtandao kupata maana hizo.

Mwalimu amwelekeze mwanafunzi kubuni kifungu cha aya moja kisha akiandike

katika daftari lake akitumia maneno aliyopewa katika kazi ya ziada. Mwalimu

atathmini kifungu cha wanafunzi.

265

Kimeidhinishwa na KICD

Tathmini

1. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi ametambua viambishi vya nomino

katika udogo na ukubwa.

2. Mwalimu atathmini iwapo mwanafunzi anaweza kubadilisha nomino zilizo

katika hali ya wastani na kuwa katika udogo.

Kipindi cha 2: Udogo wa nomino zinazoanza kwa m- na zenye

mzizi wa silabi moja

(Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 193)

Matokeo tarajiwa maalumu: Kukia mwisho wa kipindi, mwanafunzi aweze:

a) Kubadilisha nomino katika hali ya wastani kuwa katika hali ya udogo.

b) Kutumia nomino katika hali ya udogo kwenye sentensi.

ch) Kufurahia kutumia nomino katika hali ya udogo kwa usahihi ili kuimarisha

mawasiliano.

Swali dadisi

Unaweza kutaja udogo wa nomino gani?

Maelezo ya ziada kwa mwalimu

Mwalimu awe na nyenzo za kufunzia udogo wa nomino. Awagawe wanafunzi katika

vikundi kulingana na idadi na mahitaji yao darasani. Ajiandae kabla ya kipindi ili

kufanikisha shughuli za ujifunzaji.

Mapendekezo ya nyenzo za ujifunzaji

1. Kitabu cha Mwanafunzi, ukurasa 193,

2. Breli,

3. Chati yenye nomino za wastani na udogo.

Mapendekezo ya shughuli za ujifunzaji

Mwalimu awaongoze wanafunzi kufanya shughuli ya kwanza. Awaulize wanafunzi

waambatanishe nomino za wastani na za udogo kwa usahihi katika jedwali walilopewa

kitabuni mwao. Mwalimu atathmini majibu ya wanafunzi.

Katika shughuli ya pili, mwalimu awaongoze wanafunzi kucheza mchezo wa

kubadilisha nomino kutoka kwa wastani hadi udogo wakiwa katika vikundi viwili.

Mwalimu awaelekeze wanafunzi kwa kuzingatia maelezo yaliyo kitabuni mwao.

Wanafunzi wajadiliane kuhusu sentensi walizotunga.

266

Kimeidhinishwa na KICD

Baadaye katika shughuli ya tatu, mwalimu awaulize wanafunzi wawili wawili watunge

sentensi sahihi wakitumia nomino walizopewa kitabuni mwao. Mwalimu akubali

sentensi zozote sahihi zinazohusu maneno husika.

Mwalimu amwongoze mwanafunzi katika kufanya kazi ya ziada. Mwanafunzi

abadilishe sentensi alizopewa kitabuni mwake ziwe katika hali zilizoandikwa

kwenye mabano. Mwanafunzi awasomee wenzake darasani sentensi alizobadilisha ili

wazisikilize na kuzisahihisha.

Tathmini

1. Mwalimu asahihishe jinsi mwanafunzi alivyoambatanisha nomino za wastani

na udogo katika jedwali.

2. Mwalimu atathmini sentensi zilizotungwa na mwanafunzi kwa kutumia majina

ya nomino za udogo.

Majibu ya zoezi la mwisho wa mada

1. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kuhusu njia zozote ambazo anaweza

kutumia ili kujipatia riziki. Sharti njia hizo ziwe halali na za kiwango cha

mwanafunzi. Mwalimu awahimize wanafunzi kutumia muda wao hasa wa likizo

kujipatia riziki halali.

2. Mwalimu atathmini bajeti atakayounda mwanafunzi ya jinsi ya kutumia shilingi

elfu moja. Mwalimu ahakikishe bajeti hiyo inaonyesha matumizi mazuri ya pesa

hizo. Mwanafunzi afahamu umuhimu wa kuwa na bajeti kila mara anapopata pesa

zozote. Bajeti humsaidia mtu kuzitumia pesa zake vizuri.

3. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atatunga. Sharti sentensi hizo

ziwe sahihi kisaru na zihusishe maneno waliyopewa. Mifano:

a) Mimi hulipa ushuru. b) Baba alipata faida katika biashara yake.

4. Mwanafunzi aandike barua ya kirafiki kwa rafiki yake akimwalika ahudhurie

harusi ya mwalimu wao. Mwalimu ahakikishe barua hiyo inafuata muundo sahihi

wa kuandika barua ya kiraki. Pia, lugha itakayotumika iwe ya kiraki na sahihi

kisaru.

5. Mwanafunzi aeleze kazi ambazo hufanywa na watu waliotajwa ili kujipatia riziki.

Mifano:

a) Taniboi hukusanya nauli kutoka kwa abiria. Yeye hulipwa mshahara.

b) Mkulima hupanda mimea na kuvuna mazao ambayo huyauza ili kupata pesa.

ch) Kinyozi huwanyoa watu nywele na watu hao humlipa pesa.

267

Kimeidhinishwa na KICD

6. Mwalimu atathmini sentensi ambazo mwanafunzi atakanusha. Sharti ukanusho

ufanyike kwa usahihi. Mifano:

a) Wauzaji hawafagii soko. b) Kibanda hicho hakina matunda.

7. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi kwa kurejelea mazingira yake.

Mwanafunzi ataje wafanyakazi mbalimbali katika shule yao, kwa mfano: walimu,

wapishi, mlinda lango, mhazili n.k.

8. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Majibu ni:

a) kijito b) kijiji

9. Mwanafunzi atunge sentensi sahihi kwa kutumia maneno ya udogo aliyoandika

katika swali la 8. Sentensi ambazo mwanafunzi atatunga zifuate mtindo wa ngeli ya

KI-VI. Mifano:

a) Kijito kile kina maji machache. b) Kijiji chetu kimesashwa.

10. Mwalimu atathmini majibu ya mwanafunzi. Mwanafunzi ataje njia mbalimbali

ambazo watu hutumia pesa vibaya. Kwa mfano: kununua vitu wasivyohitaji, kununua

dawa za kulevya n.k.