Chemchemi

Kiswahili

Kidato

cha

K.W.

amitila

Gichohi

aihiga

Kimechapishwa na:

Longhorn Publishers (Kenya)

Ltd., Barabara ya Funzi,Eneo la

Viwandani, S.L.P.18033,

Nairobi.

Longhorn Publishers (Uganda) Ltd.,

Plot M220,Eneo laViwandani la

Ntinda, Barabara ya Jinja,

S.L.P.24745,

Kampala

Uganda.

Longhorn Publishers (Tanzania)

Ltd., Kitalu Na. 664, Eneo la

Msasani, Kitengo F, Jumba Na.

664,

Barabara ya zamani ya

Bagamoyo, S.L.P 1237,

Dar-es-

Salaam,

Tanzania.

Haki za kimaadili za waandishi zimezingatiwa.

Haki zote zimehifadhiwa.Hairuhusiwi kuiga,kunakili,kupigisha chapa,kutafsiri au kukitoa kitabu hiki

kwa jinsi yoyote ile bila idhini,kwa maandishi,ya kampuni ya Longhorn Publishers Ltd.

Chapa ya kwanza,2003

Chapa ya nyingine,2004,2005,2007

Kimesahihishwa,2008, 2017

ISBN 978 9966

521

Kimeruwazwa na Noel Creative Media

Ltd. Jalada limesaniﬁwa na Noel

Lumbama.

Tunatoa shukrani kwa mashirika yafuatayo kwa kutupa idhini ya kunukuu makala kutoka kwenye

machapisho yao: Gazeti laTaifa Leo kwa makala –‘Kituo cha watoto chafungwa’ (uk.69),Longhorn

Publishers kwa shairi

– ‘Usaﬁ ni Jambo Bora’ (uk.177) kutoka Kusoma na Kufahamu Mashairi 1 na S.Karama na K.Khan.

Taasisi ya

Kiswahili Zanzibar kwa shairi –‘Tuyazingatie Haya’ (uk.272) na MalengaWapya.

Kimepigwa chapa na ....................................................................

iiiiii

SURA YA

KWANZA

Ufahamu:

Ndugu Majuu na wakazi wa Kibabuu...................................... 1

Kusikiliza

Kuzungumza:

Isimu-Jamii

: M a ja d il i an o— Mwanafunzi na mwalimu................... 4

Matamshi bora — vitate s/sh……................................................................ 5

Saru

matumizi

lugha:

Misingi ya maneno……… ...................................................................………..6

Kusoma:

Riwaya — Utangulizi .... ........................................................... ..8

Kuandika:

Barua rasmi..………............................................................…..9

SURA YA PILI

Ufahamu:

Kumekucha.............................................................................. 14

Kusikiliza

kuzungumza:

Visasili ...........................................................................................................15

Saru

matumizi

lugha

: Viambishi. ......................................... .17

Vivumishi…… ................................................................ .........…………….19

Kusoma:

Matumizi ya kamusi… ........................................................... ..20

Kuandika:

Insha ya maelezo…............................................................…..21

SURA YA TATU

Ufahamu:

Utamaduni……..................................................................……24

Kusikiliza

kuzungumza:

Isimu-Jamii:

M a z u n g u m z o— Hotelini….............. ....... ......................26

Saru

matumizi

lugha

: Nomino……............. ....…………………..28

Kuakisha……………… .................................................................... …………30

Kusoma:

Matumizi ya maktaba.. ........................................................... ..33

Kuandika:

Hadithi fupi…….... ........................................................... .....34

SURA YA NNE

Ufahamu:

Bwana Aisee na mradi kabambe…......……… ........……………37

Kusikiliza

kuzungumza

: Methali…………………................ ……………40

Saru

matumizi

lugha

: Nomino……………… ........... ………………42

Nyakati na ukanusho............… ...................................................................43

Kuandika:

Ratiba..……....…............................................................ ……. 45

SURA YA TANO

Ufahamu:

Mwanamke ana haki............................................................... 47

Kusikiliza

kuzungumza

: Mjadala ..........................................................50

Yaliyomo

Saru

matumizi

lugha

: Nomino…........…............... ..………………52

Vielezi ……………….....…… ................................................................ ……53

Ngeli za nomino……........…….................................................................…54

Kusoma:

Mashairi huru…….......................................................................56

Kuandika:

Muhtasari……....… .............................................................. ...…57

SURA YA SITA

Ufahamu:

Chifu Somba na mbuzi wa serikali…….............. ..........…………60

Kusikiliza

kuzungumza

Isimu-Jamii:

Majadiliano—

Mwalimu na mzazi............ .................................................................. .......... 62

Saru

matumizi

lugha

: Uundaji wa maneno……............ .………63

Kusoma:

Kusoma kwa mapana —

magazeti…...... .......……………………68

Kuandika:

Mialiko……… .............................................................. ………….70

SURA YA SABA

Ufahamu:

Misitu na faida zake.............................................................…71

Kusikiliza

kuzungumza

Ufahamu wa kusikiliza………… ...................................................................73

Saru

matumizi

lugha

: Vivumishi……............ ...........…....……73

Kuakisha…………..... .........................................................................…………74

Upatanisho wa kisarufi—

kivumishi ‘-enyewe’…… .........................…76

Upatanisho wa kisaru –– viambishi awali vya vitenzi ............................... 77

Kusoma:

Tamthilia —Utangulizi… .............................................................78

SURA YA NANE

Ufahamu:

Shairi — Haki zetu

Kusikiliza

kuzungumza

Isimu-Jamii:

M a z u n g u m z o — Hotelini……..... ....................................83

Matamshi bora - vitate d/nd...................................................................... ...85

Saru

matumizi

lugha

: Vivumishi………… ............ …………………85

Kusoma:

Tamthilia………..… ............................................................. …….90

Kuandika:

Hotuba…………. ............................................................. …..….91

Zoezi

Marudio

………… ............................................................ ….….94

SURA YA TISA

Ufahamu:

Nchi za Afrika Mashariki na mustakabali wake............. ... .100

Kusikiliza

kuzungumza

: Hekaya…………………… ............... ……102

Saru

matumizi

lugha

: Vivumishi……......……… .......... ……….104

Upatanisho wa kisaru—

kivumishi ‘-ingine’….....…… ...................... …105

Upatanisho wa kisaru —

kivumishi ‘-ote’…......… ......................………106

Kusoma:

Matumizi mengine ya kamusi………........…........... …............107

Kuandika:

Utungaji wa kiuamilifu - Matangazo…………….... …………108

SURA YA KUMI

Ufahamu:

Kibwana Jaku na nundu ya maisha…....…… ... ……………110

Kusikiliza

kuzungumza

: Ushairi….....………………................ ………113

Matamshi bora - vitate b/mb…115

Saru

matumizi

lugha

: Vivumishi…………............ ………………115

Upatanisho wa kisaru—

kivumishi ‘-ote’….................................………116

Nyakati—Ukanushaji wa wakati ujao kulingana na nafsi......................117

Kusoma:

Majarida......……..… ............................................................…118

Kuandika:

Tahadhari — ilani/

onyo.................................. ............. ........119

SURA YA KUMI NA MOJA

Ufahamu:

Mraha na chupa za

Kusikiliza

kuzungumza

: Hotuba……..................... .…………………124

Saru

matumizi

lugha

: Usemi halisi na usemi wa

taarifa.……..............……… ..................................................................….126

Upatanisho wa kisaru —

kivumishi ‘-o-ote’…...........…..................... …129

Nyakati - hali ‘me’ –– kukanusha kulingana na nafsi….......... ......... ......131

Kusoma:

Vitabu vya ziada……............................................................…132

Kuandika:

Ushairi…………… ............................................................….132

SURA YA KUMI NA MBILI

Ufahamu:

Bwana Kaukata na soko la ulimwengu……..…….... ……….135

Kusikiliza

kuzungumza

: Misemo….......…………… ............. ………138

Matamshi bora — vitate g/ng… ....................................................................139

Saru

matumizi

lugha

: Vinyume vya vitenzi…….......... ….…140

Upatanisho wa kisaru —

kivumishi ‘-o-ote-’…....… .................... ………141

Kukanusha wakati uliopita kulingana na nafsi……... .................. …….142

Kusoma:

Makala……….... ............................................................ ……….143

Kuandika:

Insha ya mdokezo..............................................................…143

SURA YA KUMI NA TATU

Ufahamu:

Uchafuzi wa mazingira........... ....................... ......................146

Kusikiliza

kuzungumza

Isimu-Jamii:

Mazungumzo—

posta.…......................... ....................148

Saru

matumizi

ya lugha: Hali za -nge-, -ngeli- na -ngali- .. ....….150

Upatanisho wa kisaru —

kivumishi ‘-ingineo’……….. ....................…..153

vii

Kusoma:

Aina za kamusi……. ............................................................ ..…154

Kuandika:

Shajara………… ............................................................ ……156

SURA YA KUMI NA NNE

Ufahamu:

Runinga na ulimwengu wa leo…….........………..........………157

Kusikiliza

kuzungumza

Matamshi bora —vitate p/b… ................................................................... …160

Saru

matumizi

lugha

: Kuakisha……............…… ..........……161

Upatanisho wa kisaru —

kivumishi ‘-ingineo’……… .................... ……163

Ukubwa na udogo katika nomino.. ......................................................................... .

164

Kusoma: Usomaji

wa kina — Riwaya……...……........... ………………166

Kuandika:

Imla………………............................................................. ……167

SURA YA KUMI NA TANO

Ufahamu:

Mwabusara na siri kali......................................................…168

Kusikiliza

kuzungumza

: Maigizo………………...................…………171

Saru

matumizi

lugha

: Vitenzi…………………......... …………172

Mnyambuliko wa vitenzi…… ..................................................................…175

Kusoma:

Mashairi ya arudhi…............................................................…177

Kuandika:

Taarifa au ripoti fupi.................................. ......................…178

SURA YA KUMI NA SITA

Ufahamu:

Lumbwi na

Kindumbwendumbwe cha mageuzi.................................................................... .....181

Kusikiliza

kuzungumza

: Vitendawili………………… .............….....184

Matamshi bora - vitate t/d…..........................................................................185

Saru

matumizi

lugha

: Sentensi za Kiswahili……...........……186

Kuakisha…............….…… ................................................................ … 187

Kusoma:

Mashairi huru…….. ............................................................... .189

Kuandika:

Insha ya methali…............................................................…190

Mazoezi

Marudio

……… ............................................................…192

SURA YA KUMI NA SABA

Ufahamu:

Ubabe wa Fumo

Liyongo............................... ....................…196

Kusikiliza

kuzungumza

: Mighani…….. ............. .…………………199

Matamshi bora — vitate ch/j… ..................................................................200

Saru

matumizi

lugha

: Sentensi……… ........... ………....………201

Uundaji wa nomino kutokana na nomino………………........... ..…………203

Kusoma:

Matumizi ya maktaba…...................... ................................…204

Kuandika:

Utungaji wa kisanii —

michezo ya kuigiza………....... ……205

vii

SURA YA KUMI NA NANE

Ufahamu:

Mfumo wa jua na sayari.........................................................206

Kusikiliza

kuzungumza

Isimu-Jamii:Mazungumzo

—

Kituo cha polisi.................... ................................................................ .....208

Matamshi bora — vitate f/v…................................................................ ..210

Saru

matumizi

lugha

: Sentensi ambatano….....................…210

Vihusishi…………….....….….................................................................…212

Kusoma:

Makala………….… ........................................................... ……213

Kuandika:

Mahojiano……............................................................. ....……214

SURA YA KUMI NA TISA

Ufahamu:

Ndio zipi haki hizo…................................................................216

Kusikiliza

kuzungumza

: Ufahamu wa kusikiliza…… ...................216

Matamshi bora -— vitate ch/sh.......................... ............... .....................219

Saru

matumizi

lugha

: Mnyambuliko wa vitenzi....... .............219

Kuakisha…………….......… .................................................................…221

Kusoma:

Usomaji wa kina — Riwaya….........…… ..............……….……223

Kuandika:

Utungaji wa kiuamilifu — Maagizo…… ..……........…………223

SURA YA ISHIRINI

Ufahamu:

Vyombo vya habari na jamii ya leo…....……….......…………225

Kusikiliza

kuzungumza

Mafumbo….......………… ......................................................…227

Saru

matumizi

lugha

: Viwakilishi..........................228

Kuakifisha……………….......................................................................…………229

Kusoma:

Mashairi huru…................................................. …..…231

Kuandika:

Dayalojia/ Mazungumzo........... .............. ................233

SURA YA ISHIRINI NA MOJA

Ufahamu:

Boramimi na njugu za ngwenje………………......... …………235

Kusikiliza

kuzungumza

: Tanakali za sauti……… ............ …....…238

Matamshi bora — vitate k/g.…................................................................ 240

Saru

matumizi

lugha

: Viwakilishi……………… .......... .………241

Upatanisho

kisarufi—

kivumishi enye’............... ............. ..........242

Kusoma:

Tamthilia -Fani

(mazungumzo)................ ..................... .........242

Kuandika:

Utungaji wa kiuamilifu— Risala……… .. ...................………243

SURA YA ISHIRINI NA MBILI

Ufahamu:

Pipo Jerevu na moto wa majini……......………..………… .....245

Kusikiliza

kuzungumza

: Maigizo……………………....…… .............. 247

viii

Saru

matumizi

lugha

: Viwakilishi………………..……. ...........249

Vielezi…………...…………....… ................................................................ 250

Kusoma:

Riwaya — Wahusika…. ........................................................... 251

Kuandika:

Utungaji wa kiuamilifu — Orodha ya mambo……..... ....……252

SURA YA ISHIRINI NA TATU

Ufahamu:

Pimbi na hidaya ya kijiji…………............ ..............………………253

Kusikiliza

kuzungumza

: Mjadala………….......... ............ …………255

Saru

matumizi

lugha

: Mnyambuliko wa vitenzi….... ....... ..256

Viwakilishi................................. ..................................................................................257

Kusoma:

Makala………........…............................................................…258

Kuandika:

Mahojiano……...…............................................................…259

SURA YA ISHIRINI NA NNE

Ufahamu:

Bwana Bafe na maradhi ya walalahoi……………… ... ..……261

Saru

matumizi

ya lugha: Hali

‘po’ …………..........………… ....….264

Kusoma:

Riwaya —Wahusika..... ............................................................267

Kuandika:

Resipe ……………… ........................................................... ..269

Sentensi zenye maana tatanishi............. .......................... ...................…270

Mazoezi

Marudio

III

….............................................................. ……271

Sura ya Kwanza

A. Ufahamu

Ndugu Majuu na wakazi wa Kibabuu

Hamna mtu hata mmoja aliyelijua jina la asili la Ndugu Majuu katika kijiji

kizima cha Kibabuu. Hata hivyo, sifa zake zilitangaa sehemu pana kama moto

wa porini. Nyumba yake iliyojengwa kwenye kilima cha pekee kijijini ilisika

ghaya kutokana na wajihi na wasifu wake wa nje. Jumba kuu la vyumba

kama vitano hivi lilikuwa fahari kwa yeyote aliyelitupia jicho. Lilijengwa kwa

mawe adimu katika eneo zima la kwao na kuezekwa kwa vigae vyekundu

vilivyoliongezea haiba na kulifanya lizungumziwe kwa kirefu na kila mkazi

wa eneo la Kibabuu.

Sifa moja iliyomtenganisha Ndugu Majuu na wanakijiji wengine ni

utajiri wake wa kupindukia. Alikuwa na biashara za kila aina kuanzia kijijini

hadi Jiji Kuu. Ilisemekana kuwa alikuwa na safu ya biashara huko jijini kiasi

cha watu kudai kuwa kuna mtaa mzima ambao ulikuwa mali yake binafsi.

Yamkini mengine yalikuwa yamepigwa chuku lakini ni kweli kuwa Ndugu

Majuu alikuwa mkwasi wa kutajika.

Hata hivyo, lazima utajiri huo ndio uliombadilisha kitabia. Ilidaiwa

kuwa hapo zamani alikuwa mcha Mungu sana lakini aliibwaga tabia

hiyo baada ya kutajirika. Utajiri uingiapo, ukari hujongea. Kutokana na

maendeleo hayo ya kiuchumi, kila alipozungumza, Ndugu Majuu alionyesha

kiburi kingi ajabu. Siku moja alipoulizwa na watu kwa nini hatangamani

nao katika miradi ya maendeleo pale kijijini alijibu, “Ndugu, haya mambo

ya akina baba kabwela siyawezi. Mimi ni mtu wa juu sio mtu wa chini kama

nyinyi.” Wengine wanasema kuwa huo ulikuwa mwanzo wake kuitwa ‘Ndugu

Majuu’. Hata hivyo, watu wengine walidai kuwa alibatizwa ‘Ndugu Majuu’

kutokana na mazoea yake ya kusari. Mara kwa mara alizuru nchi za ng’ambo

au ‘Majuu’ kama alivyoziita.

Kutokana na tabia yake ya kuzidi kuwapuuza watu, wanakijiji waliamua

kuendelea na maisha yao bila ya kumjali. Hata hivyo, hawakumwonyesha chuki

ya aina yoyote. Yeyote aliyebahatika kukutana naye hakumnyima salamu

ingawa Ndugu Majuu hakutilia maanani salamu hizo.

Siku moja Mzee Maarifa alimwendea Ndugu Majuu kumtaka msaada

wa usari wa gari. Asubuhi ile mjukuu wake wa pekee alishikwa na maradhi

ya ghaa na Mzee Maarifa hakujua la kufanya ila kumwendea Ndugu Majuu.

Hali ya usari katika sehemu hiyo ilikuwa mbaya sana. Tena hakuna mtu

mwingine yeyote pale kijijini aliyekuwa na gari ila Ndugu Majuu.

Mzee Maarifa alikuwa na bahati kama mtende kwa kuwa Ndugu Majuu

alikuwa nyumbani asubuhi hiyo. Alipoka alimsalimu na kumweleza haja

yake kwa maneno ya upole. Ndugu Majuu alimsikiliza kwa muda kabla ya

kumkatiza, “Ndugu Mzee...unaitwa nani vile?” Aliuliza Ndugu Majuu huku

akiibirua midomo yake kama mtu anayetazama kinyaa.

“Jina langu ni Maarifa. Nilikuwa kwenye kundi moja la tohara na

babako,” alisema Mzee Maarifa.

Ndugu Majuu aliangua kicheko kikubwa kisha akauliza kwa tadi, “Eti

ulikuwa katika kundi gani?”

“Moja la tohara na babako. Kwa kweli alikuwa raki yangu wa chanda

na pete,” alisema Maarifa.

Ndugu Majuu alimwangalia tena kwa muda, akaubirua mdomo wake

na kumwambia, “Sikiliza mzee, naona unajua sana kutoa kadhia. Nitamjuza

mwanangu akutembelee wakati wa utati wake wa somo la fasihi simulizi.

Hivi wanao walisoma lakini? Walisoma hadi darasa la ngapi? Ee? Niambie

mzee. Kwa ufupi ni hivi mzee, mimi nina safari muhimu sana leo kwenda

ng’ambo. Unasikia? Ng’ambo kwenyewe wanakoishi Wazungu hasa! Sina

muda wa kufanya hayo unayotaka. Haya sasa toka!”

Mzee Maarifa alishika

tariki kurudi zake nyumbani

huku huzuni na uchungu

mwingi ukimtafuna moyo.

Alimlaaani Ndugu Majuu

kimoyomoyo. “Mtu hana

hata huruma ya kibinadamu.

Muhimu kwake ni hizo safari

za biashara kwa Wazungu.

Hajui kuishi kwingi ni kuona

mengi? Siku moja bila shaka

huo Uzungu utamwonyesha

mizungu!”

Kwa vile Mzee Maarifa

hakufanikiwa kupata usafiri

haraka ilivyohitajika, mjukuu

huyo alipokishwa hospitalini

alikuwa anachungulia kaburini.

Juhudi za madaktari za kumwokoa hazikufanikiwa. Baada ya nusu saa hivi,

mjukuu wa Mzee Maarifa aliaga dunia. Kisa cha Ndugu Majuu na Mzee

Maarifa kilizungumzwa kijijini kwa siku nyingi.

Miezi kadha baadaye, serikali iliamua kuuboresha usari wa eneo

hilo na baadhi ya wanakijiji wakawahi kujinunulia magari ya kusarisha

bidhaa zao kupeleka sokoni. Mzee Maarifa alisikitika kuwa laiti maendeleo

hayo yangekuja kabla ya kifo cha mjukuu wake, maisha ya kijana huyo

yangeliokolewa. Lakini alishukuru kuwa sasa palikuwa na usari bora na

kwamba siku nyingine mwanakijiji mwingine hatakumbana na janga kama

lile lililomsibu.

Hata hivyo, licha ya hali ya usari kuimarika, wanakijiji hawakuweza

kusahau kamwe kitendo alichotenda Ndugu Majuu. Wote waliujua ukweli

kuwa kijengacho mtu ni utu na tabia. Lakini walishangaa kama Ndugu

Majuu alijua thamani ya msemo huo wa kale.

Siku moja ndugu Majuu alisari ng’ambo kama ilivyokuwa kawaida

yake. Lakini aliporudi akaanza kufanya mambo ya kushangaza. Aliwachukua

vijana wengi wa pale kijijini na kuwaajiri. Kazi yao kuu ilikuwa kusarisha

bidhaa zake za kibiashara kupeleka maeneo mbalimbali ya nchi. Wakati

mwingine aliposari ng’ambo alianza kuandamana na baadhi ya vijana

hao. Tendo hili lilizidi kuwashangaza wakazi wa Kibabuu. Bila shaka

Ndugu Majuu alikuwa amebadilika kweli. Wanakijiji walitoa maoni tofauti

kuhusu ukarimu huu mpya wa Ndugu Majuu. Baadhi yao waliamini kuwa

kilichomfanya abadilike hivyo ni kusumbuliwa na akili yake kutokana na

kitendo chake dhidi ya Mzee Maarifa. “Huyu analaumiwa na akili yake tu.

Ametambua kuwa mkataa wengi ni mchawi,” walisema. “Hapana, muwi

huwa mwema, Ndugu Majuu kabadilika kweli!” wengine wakadai. Hata

hivyo, Mzee Maarifa hakuwa na hakika kama Ndugu Majuu kabadilika kweli.

“Chui haachi madoa yake,” alisema. “Bwana Maarifa, Ndugu Majuu hayuko

juu tena keshashuka chini,” wanakijiji walimwambia. “Nyinyi hamjui kuwa

simba akienda mawindoni hucha makucha yake?” Aliwauliza wanakijiji.

Wote waliachama. Hawakujua wamjibu nini Mzee Maarifa.

Siku moja alipokuwa nyumbani akisikiliza habari za jioni katika

kijiredio chake, Mzee Maarifa alisikia tukio lililomshtua kidogo. Kilikuwa

kisa cha jamaa mmoja aliyebambwa na polisi kwenye uwanja wa ndege jijini

Nairobi akiwa na shehena ya dawa za kulevya. Ripoti hiyo ilisema kuwa

jamaa huyo alikuwa amemeza vidonge vya dawa ambavyo alivikopoa baada

ya kulazimishwa kwenda haja. Kilikuwa kisa cha kuchekesha na kusikitisha

wakati huo huo.

Siku iliyofuata ndipo kila kitu kilipodhihirika dhahiri shahiri. Jamaa

aliyeshikwa alikuwa kijana wa pale kijijini aliyekuwa miongoni mwa

wafanyakazi wa Ndugu Majuu. Kumbe kazi aliyokuwa amewaajiri vijana

ilikuwa kazi ya kusarisha dawa za kulevya. Watu wakapigwa na butwaa.

“Majuu Majuu kumbe huku juu hamnazo! Kumbe ni jambazi la dawa za

kulevya!” Walimaka. Baada ya kisa hicho Ndugu Majuu alitoweka kijijini

kama umande. Lakini mkono wa serikali ni mrefu kabisa. Mwezi mmoja

baadaye alitiwa mbaroni. Baada ya kesi iliyochukua muda wa miezi minne

na kufuatiliwa kwa makini na wakazi wa Kibabuu, Ndugu Majuu alielekezwa

gerezani kuanza kifungo cha miaka ishirini na kazi za sulubu. Nao vijana

aliowaajiri wakapata miaka kumi kila mmoja. Kweli ajidhaniaye amesimama

anafaa sana kuangalia asije akaanguka.

Maelezo ya msamiati

zilitangaa : zilienea

wajihi : umbo; sura

adimu : gumu kupatikana; nadra

haiba : kitu kinachovutia; chenye sura nzuri

akina baba kabwela : watu wa kawaida; akina yahe

kinyaa : uchafu; kinyesi

tadi : ujeuri; udhuli

Maswali

1. Ndugu Majuu alijulikana kutokana na sifa mbili kuu. Taja sifa hizo.

2. ‘Utajiri uingiapo ukari hujongea.’ Je, unakubaliana na usemi huo?

Fafanua.

3. Kulingana na wanakijiji, ni nini chanzo cha jina ‘Ndugu Majuu’?

4. Ndugu Majuu alisaidiana sana na wanakijiji wenzake katika kuendeleza

miradi ya maendeleo. Ni kweli au si kweli? Eleza ilivyokuwa.

5. Unadhani ni kwa nini Ndugu Majuu hakumsaidia Mzee Maarifa?

6. Toa maana ya methali zifuatazo kulingana na jinsi zilivyotumika katika

kifungu:

(a) Muwi huwa mwema.

(b) Mkataa wengi ni mchawi.

(d) Chui haachi madoa yake.

B. Kusikiliza na kuzungumza

IsimuJamii:

Majadiliano : Mwanafunzi na mwalimu

(Mwalimu anafanya kazi yake. Thuranira anaingia osini)

MwaliMu

: Karibu Thuranira. Hujambo?

Thuranira

: Sijambo sana mwalimu, shikamoo!

MwaliMu

: Marahaba (anatua kidogo). Je, umeuzingatia ushauri

wangu?

Thuranira

: Ndiyo mwalimu lakini…

MwaliMu

: Lakini nini?

Thuranira

: Bado lugha hii inanitatiza mwalimu!

MwaliMu

: Hapana sababu ya kutatizwa na lugha ya Kiswahili

(anaubadili mkao wake). Ni hivi Thuranira, lazima ujitahidi.

Waswahili wenyewe husema bandu bandu humaliza

gogo; ukijitahidi kidogo kidogo hatimaye utafanikiwa! Je,

umeanza kusomasoma vitabu vya hadithi vilivyoandikwa

kwa lugha ya Kiswahili?

Thuranira

: (Anasitasita) Mmn…

MwaliMu

: Umeanza kweli?

Thuranira

: Mm…bado mwalimu!

MwaliMu

: Unaona? Thuranira, hamna jema linalomjia mtu pasi na

juhudi. Lazima ujitahidi kuanza kusomasoma vitabu vya

hadithi; anza kwa vile vyepesi.

Thuranira

: Lakini mwalimu vitabu ni ghali mno!

MwaliMu

: Ni ghali ndiyo, lakini sikusema ununue. Anza kwa vichache

vilivyomo maktabani. (Anatua) Azima hata vya wenzako;

jitahidi kuichochea hamu mwenyewe; utamu huja kwa

kuonja! Kisha jitahidi kuongea na wenzako kwa Kiswahili;

nimeona kuwa unakichangamkia Kiingereza zaidi!

Thuranira

: Mwalimu, Kiingereza ni rahisi kuliko Kiswahili!

MwaliMu

: Thuranira! Kiingereza ni lugha ya kigeni sana; Kiswahili

ni lugha yetu wenyewe. Hii ni lugha ambayo tunatakiwa

kuikuza na kuionea fahari. Unasikia Thuranira!

Thuranira

: Ndiyo mwalimu.

MwaliMu

: Lugha ni muhimu; ni sehemu kubwa ya utamaduni na

utamaduni ni kitovu cha jamii. Tukiikosa tunakosa kiungo

muhimu cha uhai wetu, unasikia? (Thuranira anaitikia)

Lazima ujizoeze kuiongea lugha hii ili uukuze uwezo wako.

Thuranira

: Wenzangu wananicheka. Wanasema kuwa matamshi yangu

ni mabaya!

MwaliMu

: Ndivyo tunavyojifundisha sote Thuranira. Ukicha kusemwa

hutotenda jambo; hao wanaokucheka hawajui kuwa mtu

hazaliwi na lugha; hujifunza lugha hiyo! Usikubali hao

wakukatishe tamaa; unasikia? (Thuranira anaitikia) Mtaka

zuri sharti adhurike na kuteleza si kuanguka.

Thuranira

: Nimesikia mwalimu.

MwaliMu

: Basi hakikisha umeanza kutenda hayo leo wala si kesho.

Thuranira

: Nitafanya hivyo. Asante mwalimu.

MwaliMu

: Haya karibu. (Thuranira anaondoka. Mwalimu anaendelea

na kazi aliyokuwa nayo.)

Kazi ya kundi

1. Jaribuni kuigiza mazungumzo haya darasani.

2. Taja aina ya sajili iliyotumika katika mazungumzo.

3. Tambua sifa za sajili uliyoitaja katika swali la pili hapo juu.

Maswali

1) Je, Thuranira ana shida gani?

2) Unakiri Thuranira ni mwanafunzi wa aina gani? Kwa nini?

3) Je, mwalimu anampa Thuranira ushauri gani? Unakiri ni kwa nini

anamshauri hivyo?

(ii) Matamshi bora : Vitate s/sh

Soma maneno yafuatayo:

s sh

saba shaba

saka shaka

suka shuka

soga shoga

sababu shababu

Soma: Vitanza ndimi

1. Wale watu saba walipewa siku saba kutafuta shaba lakini siku saba

hazikutosha kupata shaba kwani shaba haiwezi kupatikana kwa siku

saba.

2. Bwana Mashaka na mashaka yake alikwenda kusaka chui lakini

akasahau kuwa kusaka chui kunahitaji mtu asiye na shaka kwani

mwenye mashaka akisaka chui hupatwa na mashaka zaidi.

3. Dada yangu mdogo alisema angetaka kushukwa nywele nikamwambia

nywele haishukwi bali husukwa.

4. Bi. Mwashengu alikwenda kupiga soga na mashoga zake akatwaliwa

na soga hadi kazi yake ikashindwa kusonga akicheka na mashoga zake

kwenye soga lao.

5. Kwa sababu alikuwa shababu, Shaaban alisahau kuwa maisha ya

shababu ni hatari sana kwa sababu shababu asipochunga huweza

kupotoshwa na mashababu wengine bila sababu maalum.

C. Saru na matumizi ya lugha

Misingi ya maneno

Momu

Momu ni kipashio kidogo zaidi katika lugha. Kipashio hiki huweza kuwa

neno zima au sehemu ya neno iliyo na maana. Hakiwezi kuvunjwavunjwa

zaidi bila ya kupoteza maana yake. Tazama maneno yafuatayo yalivyotengwa

katika momu zake mbalimbali:

(a) tunalima – tu-na-lim-a

(b) alinijengea – a-li-ni-jeng-e-a

(d) nitakusomea – ni-ta-ku-som-e-a

(e) mmeondoka – m-me-ondok-a

(f) mtoto – m-toto

(g) kitu – ki-tu

Momu katika vitenzi Kiswahili huwakilisha maana mbalimbali; kwa mfano:

(a) Nafsi

ni-ta-end-a – tu-ta-end-a

u-ta-end-a – m-ta-end-a

a-ta-end-a – wa-ta-end-a

(b) Wakati (c) Hali

ni-li-end-a ni-nge-end-a

ni-na-end-a ni-ngeli-end-a

ni-ta-end-a ni-ngali-end-a

(d) Mzizi

ni-na-lim-a ni-na-som-a

ni-na-ruk-a ni-na-andik-a

ni-na-lal-a ni-na-pik-a

(e) Kauli (ya mnyambuliko)

Kutendwa Kutendea Kutendewa Kutendeka

pig-w-a pig-i-a pig-iw-a pig-ik-a

chez-w-a chez-e-a chez-ew-a chez-ek-a

lim-w-a lim-i-a lim-iw-a lim-ik-a

omb-w-a omb-e-a omb-ew-a omb-ek-a

som-w-a som-e-a som-ew-a som-ek-a

chor-w-a chor-e-a chor-ew-a chor-ek-a

chom-w-a chom-e-a chom-ew-a chom-ek-a

(f) Urejeshi

a-li-ye-anguk-a wa-li-o-anguk-a

li-li-lo-anguk-a ya-li-yo-anguk-a

u-li-o-anguk-a zi-li-zo-anguk-a

(g) Kitendwa/vitendwa

a-na-ki-be-ba a-na-vi-be-ba

a-na-ku-be-ba a-na-wa-be-ba

a-na-li-be-ba a-na-ya-be-ba

a-na-m-be-ba a-na-wa-be-ba

Aina za momu

Kuna aina mbili kuu za momu:

1. Momu huru.

2. Momu tegemezi.

1. Momu huru

Momu huru ni zile momu ambazo huweza kujisimamia na kuwa na maana

kamili bila kutegemea au kuongezewa momu nyingine. Yaani ni maneno

kamili. Kwa mfano:

(a) (i) kuku (ii) baba (iii) mama

(b) (i) labda (ii) lakini (iii) halafu

Mofimu huru pia hujulikana kama mofimu mwanana au mofimu za

kimsamiati.

2. Momu tegemezi

Momu tegemezi kwa upande mwingine, ni viungo vya maneno vyenye

maana fulani lakini haviwezi kujitegemea vikiwa peke yake. Inabidi

vifungamanishwe na momu nyingine ili maana yake yaweze kujitokeza

kikamilifu. Kwa mfano:

(i) a-na-kimbi-a (ii) tu-li-wa-pig-i-a

(iii) a-na-ye-ku-j-a (iv) ni-li-vyo-vi-chor-a

(v) li-li-lo-kunj-w-a

Momu hizi pia huitwa momu ambisho au momu andamizi.

Zoezi

1. Eleza tofauti kati ya momu huru na momu tegemezi. Toa mifano

mbalimbali ya kuthibitisha.

2. Tenganisha momu mbalimbali zinazounda maneno yafuatayo:

(a) nilikupigia (b) aliyeniletea

(e) tuliowapenda (f) lakini

D. Kusoma

Riwaya: Utangulizi

Riwaya ni hadithi ndefu ya kubuni (kutunga kwa kuwaza kisa) inayosimulia

tukio au matukio fulani. Hadithi hii hujishughulisha na maisha ya binadamu.

Riwaya inahusu sehemu au mwanda mpana, yaani inagusia sehemu kubwa,

inatumia lugha ya mfululizo au ya nathari, ina visa kadha na matukio yake

huundwa kwa ufundi.

Ni mambo gani yanayojenga riwaya?

1. Kuwepo kwa kisa kinachosimuliwa au hadithi.

2. Kuwepo kwa viumbe wanaotenda mambo mbalimbali au wahusika.

3. Kuwepo kwa mahali na wakati wa kutendeka kwa matukio, yaani

mandhari.

4. Kuwepo kwa lengo la mwandishi aliyeiandika riwaya hiyo au dhamira.

5. Kuwepo kwa lugha inayotumiwa kuwasilisha hadithi, kueleza matendo

au matukio na kueleza dhamira ya mwandishi.

Mambo ya kuchunguza tusomapo riwaya

Riwaya huundwa kwa sehemu mbili kuu: FANI na MAUDHUI.

MAUDHUI ni jumla ya mambo yanayozungumziwa katika riwaya.

Maudhui huhusisha mambo mengine kadha kama lengo la mwandishi au

dhamira, ujumbe anaotaka msomaji wake aupate baada ya kuisoma riwaya

hiyo na labda hata msimamo wa mwandishi kuhusu mambo mbalimbali. Kwa

mfano, riwaya inaweza kuzungumzia haki za mtoto, shida za wafanyakazi

watoto, dhiki za maisha ya mjini, umuhimu wa elimu n.k. Inawezekana

riwaya pia ikawa na maudhui ya uhalifu, kubadilika kitabia, mateso ya

wahalifu n.k. kama tunavyoona katika Mui huwa Mwema ya A. Jamaadar.

FANI ni jumla ya mbinu na sifa zote anazozitumia mwandishi

kuyawasilisha maudhui yake. Uhusiano wa maudhui na fani ni kama

wa kupika au kutayarisha ugali. Ugali wenyewe ni kama maudhui lakini

sufuria, unga, maji na mwiko ni kama fani; bila vitu hivi hatuwezi kuupata

ugali; vivyo hivyo bila fani hakuna maudhui. Fani inajumlisha vipengele

kadha kama: muundo au mpangilio wa riwaya (sura, mwanzo, kati, mwisho

n.k.), wahusika au watendaji wa mambo, matumizi ya lugha (methali,

misemo, msamiati, tamathali za usemi) na mandhari (mazingira ya hadithi

mashambani, mijini n.k.)

Maswali

1. Je, ni mambo gani ya kuzingatia kuihusu riwaya?

2. Kuna tofauti na uhusiano gani kati ya fani na maudhui?

3. Eleza maudhui manne ya riwaya ambayo umeisoma.

E. Kuandika

Barua rasmi

Barua ya aina hii inahusu shughuli za kikazi au kiasi kama vile kuomba

kazi, kutaka msaada, majibu ya barua nyingine rasmi, kutaka taarifa fulani,

kutoa maoni au maonyo magazetini na kadhalika.

Mambo muhimu kuhusu barua rasmi

1. Kwa kawaida huwa si ndefu.

2. Hoja muhimu zijitokeze bila ya kujirudiarudia. Umalizapo kuandika

pitia ili uondoe hoja zilizojirudia.

3. Tumia lugha nyepesi au inayoeleweka waziwazi na unayemwandikia.

4. Zingatia kanuni zifaazo za saru na maendelezo au tahajia za maneno.

5. Barua rasmi iliyoandikiwa mtu fulani inaweza kushughulikiwa na

mdogo wake baada ya kupewa mamlaka hayo. Kwa hivyo, katika majibu

yako asa anayeishughulikia huweza kuandika hivi:

Saul P. Mukasa

Kwa niaba ya Meneja Mkurugenzi

Muundo wa barua rasmi

Barua rasmi huwa na muundo ufuatao:

Anwani ya mwandishi

Hii huandikwa upande wa kulia juu kwenye karatasi. Kuna njia mbili za

kuandika anwani. Moja huitwa wima. Katika njia hii, maandishi huwa wima

wala hayalali au kuegemea upande wa kulia. Kwa mfano:

Shule ya Upili ya Mtoni,

S.L.P. 3112,

SIRIBE.

Njia nyingine huitwa mshazari. Katika njia hii maandishi hulala au huegemea

upande wa kulia. Kwa mfano:

Shule ya Upili ya Mtoni,

S.L.P. 3112 ,

SIRIBE.

Tarehe ya kuandika barua

Hii huandikwa upande wa kulia juu, chini ya anwani ya mwandishi. Kwa vile

tarehe si sehemu ya anwani, si lazima ilingane na anwani hii. Kwa mfano:

Shule ya Upili ya Mtoni,

S.L.P. 3112 ,

SIRIBE.

2/10/2003

Nambari ya kumbukumbu

Hii huandikwa upande wa kushoto juu, chini ya anwani na tarehe ya

mwandishi. Nambari hii ni muhimu hasa tunapowasiliana na kampuni

au mashirika makubwa yanayopokea barua nyingi kila siku. Husaidia

kuweka kumbukumbu na kuhifadhi barua au nakala ya barua yako katika

faili maalum inayohusu mada unayoiandikia. Kwa hivyo, inakuwa rahisi

kuirejelea na kuishughulikia hata katika siku za usoni.

Anwani ya mwandikiwa

Hii huandikwa upande wa kushoto chini ya anwani ya mwandishi, tarehe na

nambari ya kumbukumbu. Huandikwa kwa mtindo wa wima.

Mwanzo na kichwa cha barua

Katika kuanza barua, ni vyema kutumia maneno (nemsi) kama Bwana,

Bibi, Daktari, Mwalimu, Mkurugenzi n.k. Epuka maneno kama mazee,

buda, mathee, chali, braza, siste n.k Sababu ni kuwa uhusiano wako na

unayemwandikia ni wa kikazi wala si wa kiraki au kidugu.

Unapoandika kichwa cha barua rasmi ni bora kutaja kwa kifupi mada kuu ya

barua hiyo. Jambo hili husaidia asa anayeifungua kujua mara moja ni nani

anayepaswa kuishughulikia. Naye anayepewa wajibu huo wa kuishughulikia

huelewa mara moja inahusu jambo gani. Katika kuandika mada kuu, kwa

kawaida tunatumia maneno kama KUH: yaani ‘Kuhusu’, au MINT: yaani

‘Mintaarafu’ au YAH: yaani ‘Yahusu’ au MADA n.k.

Hitimisho la barua

Mwishoni mwa barua, ni vyema kumalizia kwa kutumia maneno

yanayoonyesha heshima na unyenyekevu, kwa mfano, ‘wako mwaminifu’,

‘wako mtiifu’, n.k. Usitumie maneno kama ‘wako wa maisha’, ‘wako wa

moyoni’ au mengine kama hayo kwa vile uhusiano wako na unayemwandikia

ni wa kikazi wala si wa kidugu au kiraki.

Mwisho kabisa usisahau kuandika jina na sahihi yako. Barua rasmi

isiyo na sahihi huenda isishughulikiwe hata ikapo unapoituma. Uandikapo

jina ni vizuri kujitambulisha kikamilifu kwa majina yako mawili au matatu.

Iwapo hati yako haisomeki kwa urahisi, unashauriwa kutumia heru kubwa,

kwa mfano;

Wako mwaminifu,

ISABELA M. MWAKAZI.

Mfano:

Isabela alikuwa mwenyekiti wa Chama cha Zaraa cha shule ya upili ya Mtoni.

Siku moja alimwandikia mkurugenzi wa kiwanda cha pamba cha Mumwe

barua ifuatayo:

Shule ya Upili ya Mtoni,

S. L. P. 3112,

SIRIBE.

2/10/2003.

NA. KUMB: MSS/216/F/1

Meneja Mkurugenzi,

Kiwanda cha Pamba cha Mumwe,

S. L. P. 2221,

KAMOKO.

Bwana/Bibi,

KUH: ZIARA KIWANDANI

Nashukuru kupata fursa hii ya kuwasiliana nawe ili kukujulisha kuhusu

azma yangu. Mimi ni mwenyekiti wa chama cha Zaraa hapa shuleni mwetu.

Wanachama wa chama hiki ni wanafunzi wanaopendelea masuala ya kilimo.

Wao wana vijishamba vyao huku shuleni wanapokuza mimea mbalimbali chini

ya uelekezi wa mwalimu wetu wa somo hili.

Tungependa kutembelea kiwanda cha Pamba cha Mumwe siku ya

Jumamosi tarehe 8/11/03. Tutashukuru sana ukitupa nafasi hii.

Tunataraji kupata majibu kutoka kwako. Asante.

Ni mimi wako mwaminifu,

ISABELA M. MWAKAZI

Majibu

Kiwanda cha Pamba cha Mumwe,

S.L.P. 2221,

KAMOKO.

11/10/03.

Na. KUMB: KPM/300/BR/17

Mwenyekiti Chama cha Zaraa,

Shule ya Upili ya Mtoni,

S.L.P. 3112,

SIRIBE.

Mwenyeketi,

KUH: ZIARA KIWANDANI

Nimeipokea barua yako NA. KUMB: MSS/216/F/1 ya tarehe 2/10/2003 kuhusu

mada iliyotajwa hapo juu. Ni furaha yetu kuwa mngependa kutembelea

kiwanda chetu. Hata hivyo, siku hiyo haitawezekana kufanya ziara hiyo kwa

vile itakuwa ni siku ya mkutano mkuu wa mwaka unaohusisha wafanyakazi

wote wa kiwanda hiki. Kutokana na sababu hii, ningependekeza mzuru

kiwanda chetu Jumamosi tarehe 15/11/03.

Iwapo itawezekana kufanya hivyo, tafadhali nijulishe haraka iwezekanavyo

ili nifanye mipango ya mapokezi na ratiba ya siku hiyo. Asante.

Ni mimi wako,

Isaya M. Njeremani,

Meneja Mkurugenzi.

Barua ya kufuatiliza

Shule ya Upili ya Mtoni,

S.L.P. 3112,

SIRIBE.

18/10/03.

KUMB: MSS/216/F/2

Meneja Mkurugenzi,

Kiwanda cha Pamba cha Mumwe,

S. L. P. 2221,

KAMOKO.

Bwana,

KUH: TAREHE MPYA YA ZIARA

Barua hii ni ya kufuatiliza yako NA. KUMB: KPM/300/BR/17 ya tarehe

11/10/2003. Ninakujulisha ya kwamba itakuwa ni furaha yetu kuzuru kiwanda

chenu Jumamosi tarehe 15/11/03 kama ulivyopendekeza.

Tutakuwa jumla ya wanafunzi 60 na tutaandamana na walimu wetu wawili.

Tunataraji kuwasili mwendo wa saa nne asubuhi. Asante.

Wako mwaminifu,

Isabela M. Mwakazi,

Mwenyekiti Chama cha Zaraa.

Zoezi

Wewe ni mwenyekiti wa Chama cha Kiswahili shuleni mwenu. Mwandikie

barua mwenyekiti wa Chama cha Kiswahili wa shule jirani ukiwaalika

wanachama wa chama chake kujiunga nanyi ili kushiriki katika mazungumzo

kuhusu kichwa ‘Jinsi ya kukuza lugha ya Kiswahili nchini Kenya’.

Sura ya Pili

A. Ufahamu

Kumekucha!

1. Kumekucha!

Jamani nisikizeni, masikio yategeni,

Nisemayo hadharani, muyatie akilini,

Msiyatie kapuni, mwambe hayana maani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

2. Kumekucha!

Kung’olewa masomoni, nirudishwe kijumbani,

Kisomo kiwe kapuni, ndipo niozwe mwishoni,

Hatima yangu gizani, nisijue hata wani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

3. Kumekucha!

Kupelekwa myomboni, kufanyiwa ukaini,

Nd’o nitoke utotoni, kwa kijembe cha mwilini,

Adhabu hino mwilini, ‘mefanya hatia gani?

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

4. Kumekucha!

Ajira ya majumbani, na malipo ya mapeni,

Kama jela kifungoni, na kuchunwa sikioni,

Na kupigwa mgongoni, kama mimi hayawani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

5. Kumekucha!

Ubakaji majiani, na majitu makaini,

Kisha iwe sheriani, wanakwepa hatimani,

Na fadhaa maishani, isin’ache mwafulani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

6. Kumekucha!

Kulala barabarani, na uchafu wa njiani,

Bila kivazi mwilini, au vyatu miguuni,

Wala mlo kitumboni, au kinywaji kinywani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

7. Kumekucha!

Gundi kuwa mdomoni, ‘subuhi hadi jioni,

Dharau za majiani, matusi vichochoroni,

Chakula cha mapipani, na maisha ya kinyani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

8. Kumekucha!

Sasa nenda darasani, nisome ya ubaoni,

Nibukue matabuni, ya dhahiri na batini,

Nd’o nitoke ujingani, nuru ing’ae njiani,

Nitolewe matopeni, penye mateso ya zani,

Kumekucha kulichele!

Maswali

1. Je, unakiri ni nani anayezungumza katika shairi hili na anazungumzia

nini?

2. Mzungumzaji anasema kuwa anatamani ‘kutolewa matopeni.’ Taja

matatizo kadha anayozungumzia katika shairi hili.

3. Kwa nini mzungumzaji anasema katika ubeti wa pili kuwa ‘hatima yangu

gizani?’

4. Kwenye ubeti wa mwisho wa shairi, mzungumzaji amekia uamuzi

fulani. Taja uamuzi huo na ueleze faida zake.

5. Eleza maana ya maneno haya kulingana na matumizi yake kwenye

shairi kisha uyatumie kutungia sentensi:

(a) ukaini (b) zani (c) hayawani (d) batini (e) ubakaji

6. Kifungu ‘msiyatie kapuni’ ni msemo wenye maana ‘msiyadharau’. Eleza

maana ya misemo ifuatayo:

(a) akina pangu pakavu (b) fumbua macho

B. Kusikiliza na kuzungumza

Visasili

Visasili ni hadithi za fasihi simulizi ambazo huelezea vyanzo au asili ya

matukio au mambo fulani katika jamii fulani. Kimsingi visasili huchunguza

na kutoa visa vya chimbuko la matukio au mambo yaliyomo katika jamii au

tabia ambayo imekuwako katika jamii kwa kipindi kirefu.

Visasili huwa na sifa zifuatazo:

1. Huweza kuwa ni matukio yanayofahamika au ya kawaida katika jamii

inayohusika. Kwa mfano, kwa nini watu hufa?

2. Hadithi hizi kama hadithi nyinginezo za fasihi simulizi huwatumia

wanyama kama wahusika wenye sifa sawa na binadamu.

3. Visasili ni msingi wa jamii mbalimbali wa kujielezea na kuyaeleza

mazingira yake na ni kielelezo kizuri cha historia ya jamii.

4. Visasili vina sifa inayokaribiana na masimulizi ya kihistoria.

Ni muhimu kutofautisha kati ya visasili na ngano za usuli/asili. Ngano

za usuli ni ngano ambazo zinaeleza chanzo cha hali au wasifu wa kimaumbile.

Kwa mfano, kwa nini si anachechemea? Kwa nini sungura ana mkia mfupi?

Kwa nini nyoka hana miguu? Kwa nini jua hutokeza mchana na mwezi usiku?

Ngano hizi hazihusiani na historia au imani za kihistoria kama ilivyo, kwa

mfano, asili ya kifo? Waswahili walitoka wapi? n.k.

Umuhimu wa visasili

1. Hutueleza chanzo au vyanzo vya matukio mbalimbali katika jamii zetu

na kwa hivyo kuonyesha imani za jamii fulani.

2. Huwa ni sehemu muhimu ya historia za jamii mbalimbali. Zamani jamii

zetu hazikuwa na mfumo wa maandishi, visasili vilitumiwa kama njia ya

kuhifadhi historia iliyopokezanwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

3. Visasili, kama ngano nyingine za fasihi simulizi, hutumbuiza na

kuwaburudisha wanaosimuliwa.

Mfano:

Asili ya kifo (jamii ya Wakamba)

Hapo zamani za kale Mulungu aliwaumba watu wa kwanza, mume na mke.

Baada ya kuwaumba aliwaonyesha pahali pa kuishi. Walikuwa na uhuru

wa kutumia vitu vilivyokuwako jinsi walivyotaka. Baada ya kuwaumba

Mulungu aliondoka na kwenda zake.

Huko alikokuwa alianza kuwaza kuhusu watu aliokuwa amewaumba.

Kama tujuavyo Mulungu ni Mungu mwenye huruma kubwa. Aliwaza na

kusema, “Sitaki mtu awe akifa na kuangamia. Badala yake atakuwa akifa na

kufufuka. Kwa njia hii ataweza kuishi maisha ya milele.” Kwa kuwa alikuwa

mbali na walikokuwa wakiishi, alilazimika kuuwasilisha uamuzi wake huo kwa

watu wenyewe. Basi alimwita kinyonga pamoja na ndege anayejulikana kama

mnanaa. Aliwaangalia wote wawili. Alijua kuwa kinyonga alikuwa na uwezo

wa kufanya mambo yake vyema. Mnanaa naye alikuwa ndege mwenye maneno

mengi sana. Mulungu alimtuma kinyonga kwa kumwambia, “Kawaambie watu

kuwa wataishi milele; wafapo watafufuka na kuishi tena!” Kinyonga aliondoka

kuelekea walikokuwa watu.

Alikwenda taratibu mpaka akafika. Huko nyuma yule mnanaa

alidanganya kuwa anatoka kidogo halafu arudi. Aliruka mpaka huko

alikokuwa ameenda kinyonga kuuwasilisha ujumbe wa Mulungu. Alipoka

huko alimkuta kinyonga akijaribu kuueleza ule ujumbe aliopewa. Alikuwa

akisema, “Niliambiwa… Niliambiwa… Niliambiwa!” Yule mnanaa aliingilia

kati na kusema, ‘Niliambiwa kuwa watu watakufa na kuangamia kama

mizizi ya mmea uitwao msubili.’ Kinyonga alibisha kwa kusema, ‘La.

Niliambiwa kuwa watu watakufa na kufufuka.’ Lakini yale maneno yalikuwa

yamechelewa; usemi wa kwanza ndio uliochukuliwa kama ukweli. Tangu

siku hizo watu hufa na hawafufuki.

Maswali

1. Je, kisasili hiki kina funzo gani?

2. Je, unakiri ni kwa nini mnanaa aliamua kudanganya kuwa anaondoka

na kurudi?

3. Je, mnanaa ana sifa zipi katika kisasili hiki. Je, unaweza kumfananisha

na mtu wa aina gani?

Kazi ya kundi

Toa mfano wa kisasili kutoka jamii yako na ulinganishe na kisasili cha

mwenzako darasani.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Viambishi

Kabla ya kuzungumzia maana ya neno ‘kiambishi’ ingefaa kuelewa maana

ya neno ‘mzizi’. Mzizi wa neno ni ile sehemu ya neno inayobeba maana yake

kuu na ambayo haiwezi kubadilika. Ikibadilika maana ya neno hilo ni lazima

yatabadilika (litakuwa neno tofauti). Kwa mfano:

(i) a-na-lim-a (ii) tu-me-lim-a

(iii) wa-li-lim-a (iv) ni-ta-lim-a

Navyo ‘viambishi’ ni viungo vyenye maana ambavyo hufungamanishwa

na mzizi wa neno ili kulipa neno hilo maana mbalimbali. Viambishi

huwakilisha maana mbalimali za kisaru kama vile nafsi, wakati, hali,

urejeshi, uyakinishi, ukanushi n.k. Tazama jedwali lifuatalo:

Kitenzi Nafsi Wakati Kirejeshi Kitendwa Mzizi Kiishio

aliyemleta a li ye m let a

kilichokileta ki li cho ki let a

ninavyovileta ni na vyo vi let a

lililolileta li li lo li let a

wanaolileta wa na o li let a

ninayewaleta ni na ye wa let a

tuliozileta tu li o zi let a

mlivyovileta m li vyo vi let a

ninayoyaleta ni na yo ya let a

niliyoileta ni li yo i let a

Aina za viambishi

Viambishi katika maneno ya Kiswahili ni vya aina mbili:

(a) Viambishi awali

(b) Viambishi tamati

Viambishi awali

Viambishi awali hutokea mwanzoni mwa neno kabla ya mzizi. Kwa mfano:

(i) a-na-ye-m-pig-a (ii) li-li-lo-wa-pig-a

(iii) wa-na-o-tu-pig-a (iv) ki-li-cho-ni-pig-a

Viambishi hivi huwakilisha maana mbalimbali kama vile:

(a) Nafsi katika umoja na wingi

(i) ninaleta tunaleta

(ii) unaleta mnaleta

(iii) analeta wanaleta

(b) Wakati na hali

(i) nilileta (ii) nitaleta

(iii) ninaleta (iv) ningeleta

(v) ningelileta (vi) ningalileta

(vii) nimeleta

(i) anayeleta (ii) kinacholeta

(iii) vilivyoleta (iv) iliyoleta

(d) Kitendwa/vitendwa/yambwa

(i) nilimleta (ii) nilivileta

(iii) niliyaleta (iv) nilikuleta

Viambishi tamati

Viambishi tamati hutokea mwishoni mwa neno baada ya mzizi. Kwa mfano:

(i) ni-li-m-pig-i-a (ii) ni-ta-m-chez-e-a

(iii) wa-na-m-lim-i-a (iv) a-ka-a-po

Huwakilisha maana mbalimbali. Kwa mfano:

(a) Wakati

(i) apikapo

(ii) aimbapo

(iii) akiripo

(iv) aendeshapo

(v) akamapo

(b) Mahali

(i) achezeako

(ii) aingiamo

(iii) aandikiapo

(i) simameni (ii) niletee

(iii) njooni (iv) someni

(d) Kauli/hali ya kimnyambuliko

(i) nilimpigia (ii) kinapigika

(iii) nilimchezea

Zoezi

1. Tenganisha maneno yafuatayo kuonyesha mzizi na viambishi vyake.

(a) nilimchezea (b) atanisomesha

(e) vinavyotakiwa (f) tuliwapikia

2. Tenganisha viambishi katika neno ‘nitamletea’ kisha ueleze maana ya

kila kiambishi.

3. Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kuandika viambishi mwafaka kulingana

na mfano uliopewa.

Kitenzi Nafsi Wakati Kirejeshi Mzizi Kauli Kiishio

(a) aliyepigiwa a– li– ye– pig– iw– a

(b) alivyopigiwa

(d) wanaopigika

(e) tunaopigana

(f) mliopigwa

2. Vivumishi (V)

Vivumishi ni maneno yanayoeleza zaidi juu ya nomino. Kwa mfano: mrefu,

mfupi, zito, kibaya, wakubwa, tano n.k.

(a) Wanafunzi shupavu wamepewa zawadi.

(b) Msichana mtundu atapewa mawaidha.

(d) Nyumba ndefu itajengwa mjini Naivasha hivi karibuni.

(e) Wavulana wawili na wasichana watatu watatembelea kisiwa cha

Unguja mwakani.

Aina za vivumishi

Kuna vivumishi vya aina mbalimbali kama vifuatavyo:

(a) Vivumishi vya sifa

(b) Vivumishi vya kuonyesha (vionyeshi)

(d) Vivumishi vya kuuliza (viulizi)

(e) Vivumishi vya idadi

(f) Vivumishi vya pekee

(g) Vivumishi vya majina

(h) Vivumishi vya A-unganifu

(i) Vivumishi vya kurejesha (virejeshi)

(j) Vivumishi vya kusisitiza (visisitizi)

(a) Vivumishi vya sifa

Hivi ni vivumishi vinavyotoa sifa za nomino. Sifa hizi zaweza kuwa nzuri,

mbaya au zozote zile. Kwa mfano:

(i) Mchezaji hodari alishinda mbio hizo.

(ii) Wanafunzi werevu wanasoma maktabani.

(iii) Kisu kikali kilimkata Mwikali.

(iv) Mtoto wangu atavaa nguo sa.

(v) Kijana maskini amesaidiwa na chifu.

(b) Vivumishi vya kuonyesha (vionyeshi/viashiria)

Hivi ni vivumishi vinavyotumika kuonyesha mahali kitu kilipo kwa njia ya

kuashiria. Ni maneno kama: yule, hicho, hivyo, wale n.k. Kwa mfano:

(i) Majambazi hawa wamewasumbua watu sana.

(ii) Kitabu hiki kina mafunzo mengi mno.

(iii) Matunda hayo ni machungu ajabu.

(iv) Mahali huku kuna giza totoro.

(v) Jiwe hilo linaweza kukuangukia.

Zoezi

1. Tunga sentensi ukitumia vivumishi vifuatavyo:

mvivu, mlevi, mrefu, shujaa, mfupi, kibaya, wadogo, vichache

2. Onyesha vivumishi vionyeshi katika sentensi zifuatazo:

(a) Wanawake wale wanawatafuta watoto hawa.

(b) Kioo kile ni kikubwa kuliko kioo hiki.

(d) Mpira huu ni wa nani?

(e) Wanafunzi hawa na walimu wale watatembelea miji hiyo.

D. Kusoma

Matumizi ya kamusi

Kamusi ni kitabu cha marejeleo (cha kuangalia mara kwa mara)

ambacho hukusanya msamiati au maneno yanayopatikana katika lugha

inayozungumzwa na jamii fulani. Kitabu hiki huupanga msamiati huo kwa

utaratibu wa abjadi au alfabeti na kuuelezea kwa namna ambayo msomaji

anaweza kuelewa maana yake. Kamusi ni chombo muhimu na cha kimsingi

kwa yeyote anayejifundisha lugha fulani.

Kwa nini kamusi ni muhimu?

1. Huwasaidia watumiaji wake kujua jinsi ya kuliendeleza neno fulani kwa

njia ifaayo; yaani huonyesha tahajia sahihi za maneno mbalimbali.

2. Huonyesha maana au fasili mbalimbali za maneno yaliyoko katika lugha

inayohusika na kwa njia hii kumsaidia mtumiaji kuupanua ujuzi wake

wa lugha hiyo.

3. Hubainisha au huweka wazi aina za maneno. Kwa mfano, msomaji au

mtumiaji anajua ni neno lipi ambalo ni nomino, lipi ni kivumishi, lipi

ni kielezi, wingi wake ni nini n.k. Kwa mfano: Fundo ji ma- chuki,

hasira, kinyongo: ~ la moyo. Pia Mfundo. ‘Ji’ inayofuata neno lenyewe

ina maana kuwa neno ‘fundo’ ni jina au nomino, ‘ma’- inaonyesha kuwa

wingi wake ni ‘mafundo ilhali ~ la moyo inaonyesha ‘fundo la moyo’ ni

nahau au msemo.

4. Huonyesha misemo, nahau au semi na methali mbalimbali zinazopatikana

katika lugha fulani. Kwa kawaida, kuwepo kwa misemo, methali au

nahau huonyeshwa kwa matumizi ya vifupisho kama tutakavyoona hapa

chini.

5. Huweza kuonyesha asili za maneno mbalimbali, kwa mfano, neno fulani

linatokana na lugha fulani. Hata hivyo, sio kamusi zote ambazo huwa

na taarifa hizi.

6. Huonyesha vifupisho mbalimbali vinavyotumiwa katika lugha

inayohusika, kwa mfano: agh = aghalabu nom = nomino, kiel = kielezi,

kiv = kivumishi, n.k = na kadhalika, ki = kiingizi, k.m = kwa mfano,

kv = kivumishi, k.v. = kama vile, (ms) = msemo, (mt) = methali, m.y. =

maana yake, (nh) = nahau, taz. = tazama, kt = kitenzi, (ksh) = kishairi

na kadhalika.

Zoezi

1. Eleza maana ya kamusi.

2. Huku ukitoa mifano, taja faida nne kuu za kamusi.

E. Kuandika

Insha

Insha ni mtungo juu ya jambo fulani ambao huandikwa kwa lugha ya

mfululizo, hupangwa kwa njia nzuri, una mantiki, mtiririko na upatanifu au

mpatano. Madhumuni ya kuandika insha ni kumwezesha mtu kuyawasilisha

mawazo yake kwa njia inayoeleweka. Kabla ya kuiangalia insha ya maelezo,

inafaa kuangalia mambo muhimu katika uandishi wa insha kwa jumla:

1. Kuigawa insha katika aya mbalimbali na kila aya ibebe wazo moja na

lililokamilika kwa njia nzuri.

2. Pawepo na mpangilio mzuri wa maneno, kama inavyotarajiwa katika

Kiswahili Sanifu.

3. Kutumia lugha inayoeleweka na msomaji wala si maneno ambayo

hayakuzoeleka katika matumizi ya kawaida.

4. Kuigawa insha katika mwanzo, mwili au sehemu kuu na mwisho na

kuzifanya sehemu hizo zionekane wazi na msomaji wa insha hiyo.

5. Kuhakikisha kuwa insha imezingatia suala la nyakati mbalimbali-

wakati uliopita, uliopo na ujao; usichanganye nyakati.

6. Kujali na kuzingatia kwa makini matumizi ya alama za uakishi kama

koma, ritifaa, vituo, n.k.

7. Kuhakikisha kuwa insha haina makosa ya kisaru, maendelezo mabaya

tahajia n.k .

Insha ya maelezo

Maelezo ni maneno yanayofahamisha kitu au habari fulani, yaani ufafanuzi.

Basi insha ya maelezo inahusu kutoa maelezo au ufafanuzi kuhusu kitu,

mahali au jambo kwa jinsi inayomfanya msomaji akifahamu barabara. Kwa

mfano, uwanja wa michezo, jiji kuu nchini, jengo fulani n.k. Insha ya maelezo

huunda picha fulani ya kitu hicho kwa kutumia lugha.

Kituo cha Upimaji na Nasaha (VCT)

Yapata mita mia mbili upande wa kushoto wa barabara inayotoka mji wa

Kibwete, pana jengo kubwa la rangi ya hudhurungi, paa la vigae na madirisha

makubwa ya vioo yenye mapazia ya nili yaliyorembwa maua mazuri. Jengo hili

limepakana na kituo cha mafuta cha BP kwa upande wa kulia. Mkabala wa jengo

lenyewe pana ujia mwembamba unaotumiwa na watembeaji wanaomiminika

kama chungu kila uchao kuelekea mjini. Kwenye jengo hilo zuri na linalovutia

macho ndipo kilipo kituo cha Upimaji na Nasaha cha mji wa Kibwete.

Kwa nje jengo lenyewe linavutia kwa rangi na sura yake pamoja na

mandhari ya pale nje. Pana kitalu kizuri kilichopandwa maua ya kila aina kama

asumini. Kitalu hicho kimezungushiwa uzio ili kuyakinga maua hayo mazuri.

Ujia mdogo unaotoka barabarani kuelekea kituoni umesakiwa vyema; hauna

vumbi na daima huwa sa. Jengo lenyewe lina bango kubwa lenye maandishi

JISHINDE USHINDE VCT.

Kituo hicho kimegawika katika sehemu nne kuu. Kuna sehemu ya mapokezi

ambayo ina makochi mazuri yaliyopangwa kwa nidhamu. Katikati ya makochi

hayo yaliyofunikwa kwa bahameli ya buluu, pana kimeza kidogo cha duara.

Juu ya kimeza hicho pana majarida na vijitabu vya kila aina vinavyohusu afya,

magonjwa na hata burudani. Sehemu ya pili inahusiana na nasaha au ushauri.

Hapa ndipo wanaposhauriwa na kupewa nasaha walioka hapo kabla ya kupimwa

kama wana virusi vya Ukimwi au la. Wahudumu waliopo hapa ni wapole na wana

vipaji vya kuongea vizuri na watu wanaoka hapo.

Sehemu ya tatu ni chumba cha upimaji damu ambako ndiko shughuli ya

kuchukua damu na kuipima inapotokea. Hapa pia hufanyiwa ushauri kwa kiasi

fulani. Lengo kuu ni kuhakikisha kuwa anayetaka damu yake ipimwe amekata

kauli kabisa. Sehemu ya mwisho ya kituo chenyewe ni mahali pa kuhifadhia

vifaa mbalimbali vinavyotumiwa katika kituo kizima.

Wahudumu wa kituo hiki ni wapole na wana welewa mkubwa wa kazi yao.

Wana uwezo mkubwa wa kufahamisha na kuwaelekeza watu wote wanaoka

pale. Kwa kweli uzuri wa kituo hiki hauishii kwenye sura ya nje tu bali

unaonekana pale ndani. Kituo hiki kinaonyesha uzuri wa ndani na nje sio ule

wa mkakasi ndani kuwa kipande cha mti.

Sura ya Tatu

A. Ufahamu

Utamaduni

Siku moja babu yangu alinisimulia kisa cha mtu mmoja aliyeona fahari

ya kuzungumza Kiingereza kwa king’ong’o mpaka watu wa eneo la kwao

wakambatiza Ung’eng’e. Kwa sababu ya kusifiwa kutokana na lugha

yake hiyo, Bwana Ung’eng’e alianza kuisahau lugha yake asilia ambayo

hakuona faida yake. Watu walipomkumbusha kuwa ‘mwacha asili ni

mtumwa,’ aliangua kicheko kikubwa. “Nyie hamjui kuwa tunaishi katika

ulimwengu ambao unatawaliwa na Kiingereza?” alisema kwa kiburi. Jambo

la kustaajabisha ni kuwa, siku moja Mwingereza mmoja alipoka katika eneo

hilo kufanya utati fulani, alishindwa kumwelewa Bwana Ung’eng’e. Alisema

kuwa matamshi yake hayakuwa sahihi! Bwana Ung’eng’e alifedheheka sana.

Muda si muda, aligura sehemu ile na hakuna anayejua alikoyoyomea baada

ya kuadhirika vile.

Sijui kama kisa cha Ung’eng’e kilikuwa cha kweli au kilibuniwa na babu

lakini kila ninapokikumbuka hujiwa na suala la mabadiliko ya utamaduni.

Lugha ni chombo muhimu katika utamaduni wa jamii yoyote ile. Ung’eng’e

Baadhi ya vijana hupata utamaduni wa kwingineko kupitia kwenye mtandao.

alikuwa ametekwa na wimbi hilo la kubadilika kwa utamaduni. Lakini ni

nini hasa kinachosababisha kubadilika kwa utamaduni? Kuna sababu nyingi

zinazotolewa kuelezea mabadiliko ya utamaduni wa jamii fulani. Kwanza,

uvumbuzi mpya huweza kuzua mabadiliko makubwa sana ya kitamaduni.

Tunaishi katika kipindi cha kihistoria ambapo kuna mabadiliko makubwa

ya kisayansi na kiteknolojia. Mabadiliko haya yanaathiri matendo mengi

yaliyokuwako katika utamaduni wetu kwa sababu tunalazimika kuanza

kuyaigiza mambo mageni. Mathalan, mitindo ya mavazi na mienendo ya

watu, kuathiriwa na mawazo na kira za wengine kutokana na matumizi ya

tarakilishi, kuiga maadili na matendo ambayo hayakuwako katika utamaduni

n.k.

Pili, uhamaji na maingiliano ya watu kutoka sehemu mbalimbali

yanaathiri kwa kiasi kikubwa tamaduni za watu. Mathalan, wahamaji wa

nchi nyingine (kama wakimbizi) wanapoingia nchi yetu wanakuja na tabia

fulani maalumu za kitamaduni. Tabia hizi huweza kuenea na kusambaa

nchini na kuathiri tamaduni za jamii mbalimbali. Kwa upande ule mwingine,

watu wanaohamia mijini kutoka maeneo ya mashambani wanakumbana na

mawimbi tofauti ya kitamaduni ambayo yanaweza kuwateka kama Bwana

Ung’eng’e na kuwafanya wabadilishe matendo yao. Mabadiliko yao hayo

yanaweza kuishia kuwakia wenzao vijijini na kuwateka pia.

Tatu, sheria huweza kuchangia katika mabadiliko ya utamaduni

hususan pale ambapo sheria inapitishwa kuyadhibiti matendo fulani ya

kitamaduni. Mfano mzuri ni sheria iliyopitishwa kuhusu elimu ya msingi

ya lazima. Sheria hii inawalazimu wanajamii waliopuuza elimu kwa watoto

na labda hata kuwaoza watoto wakiwa wachanga kubadilisha matendo hayo

ya kitamaduni.

Nne, kuna matukio ya kimaumbile kama zilizala, ukame, gharika au

mafuriko ambayo huweza kusababisha mabadiliko ya kitamaduni. Kwa

nini? Inawezekana matukio haya yakawalazimisha watu kuzuka na mbinu

mpya za kuyazuia kama ujenzi mpya wa majengo, muungano wa pamoja wa

kuyakabili majanga kama hayo na hata kubadilisha imani zao. Kwa njia hii

utamaduni uliokuwako au vipengele fulani vya utamaduni huo vinaanza

kua na hatimaye kuzikwa katika kaburi la sahau. Chanzo kingine cha

mabadiliko ya utamaduni kinachohusiana na matukio haya ni kuwepo kwa

vita. Vita ni mojawapo wa vyanzo vya mabadiliko makubwa ya utamaduni

hususan katika kipindi kifupi sana. Vita huwalazimisha watu wa jamii

fulani kutoka maeneo yao na kuhamia sehemu au nchi nyingine ambayo ina

utamaduni tofauti. Matokeo ya hali hii ni kuchanganyika kwa tamaduni mbili

au zaidi tofauti. Mathalan, kuingia kwa Wamarekani nchini Ujapani baada

ya vita vikuu vya pili vya dunia kulisababisha kuwepo kwa vipengele vya

utamaduni wa Kimarekani kama uvaaji wa suti nchini humo. Kuwapo kwa

vita nchini Somalia, kulisababisha wimbi kubwa la Wasomali kuhamia nchini

Kenya. Asilimia kubwa ya Wasomali hao wameishia kutwaa sifa nyingi za

utamaduni wa nchi ya Kenya kama kuanza kuzungumza lugha ya Kiswahili.

Chanzo kingine na labda kikuu cha kubadilika kwa utamaduni ni

elimu na vyombo vya kisayansi. Mfumo wa elimu tulio nao unasababisha

kasi kubwa ya mabadiliko ya utamaduni. Kuwapo kwa maandishi au vitabu

kutoka kwa jamii mbalimbali kunaweza kuwafanya wanajamii kujifunza na

hata kuyachukua matendo ya kitamaduni kutokana na jamii mbalimbali

ulimwenguni. Wimbi hilo limeongezeka kwa kuwapo kwa vyombo vya

kisayansi hususan runinga na tarakilishi. Vyombo hivi vinarahisisha

mawasiliano kati ya wanajamii katika ulimwengu mzima katika kipindi

hiki kinachojulikana kama kipindi cha utandawazi. Kasi ya mabadiliko ya

kitamaduni imekia ngazi ya juu sana.

Licha ya hali hii tunayoishi, tunapaswa kukumbuka kuwa utamaduni

ni kitovu cha uhai wa jamii. Ndio, kuna mambo mengi ya tamaduni zetu

mbalimbali ambayo hayafai katika wakati tulio nao, lakini kuna mengine

ambayo bado ni muhimu sana. Ikiwa hatutatambua hili, tutaishia kuwa

kama Bwana Ung’eng’e aliyeipuuza lugha yake na kuishia kufedheheka.

Hatuwezi kuonea fahari utamaduni usiokuwa wetu kwa sababu nguo ya

kuazima haisitiri matako.

Maswali

1. Kwa nini Bwana Ung’eng’e alibatizwa jina hili?

2. Je, ni sababu gani iliyomfanya Bwana Ung’eng’e kuaibika? Je, unajifunza

nini kutokana na kisa hiki?

3. Taja sababu nne kuu zinazosababisha mabadiliko ya utamaduni.

4. Ni nini maana ya msemo “mwacha asili ni mtumwa”?

5. Eleza maana ya maneno yafuatayo kisha uyatumie kutungia sentensi:

(a) aligura (b) alikoyoyomea (c) kuadhirika (d) zilizala

(e) utandawazi

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimu Jamii: Mazungumzo hotelini

(Pana meza kadha. Wanaingia wateja wawili, Atieno na Kembo. Wanatafuta

mahali pa kukaa. Mhudumu wa hoteli anawaendea na kupangusapangusa

meza ile)

MhuduMu

: Karibuni (anatua). Mtapewa

nini?

aTieno

: Tutapewa nini? Je, hata

salamu hatupewi siku hizi

au nazo pia zinauzwa?

MhuduMu

: Ahh, samahani, habari

za leo?

keMbo

: Nzuri, wambaje?

MhuduMu

: Mzima.

aTieno

: Ehh, hivyo ndivyo

inavyotakiwa. Ndiyo jadi yetu Waafrika; licha ya umaskini

wetu bado tuna utu wetu au sio? (Mhudumu anaitikia)

MhuduMu

: Basi niwape nini?

keMbo

: (Kwa Atieno) Wewe kwanza. (Mhudumu anageuka nyuma na

kuchukua menu iliyoko juu ya meza ya pili na kumnyooshea

Atieno.)

aTieno

: Nipe chai, maandazi mawili na kimanda kimoja… (Anatulia)

Hivyo tu!

keMbo

: Mna kahawa?

MhuduMu

: Ipo ndiyo.

keMbo

: Basi kahawa kwangu, maandazi mawili na yai la kutokosa.

MhuduMu

: Kahawa ya maziwa au isiyo nayo?

keMbo

: Ya maziwa.

(Mhudumu anaondoka, baada ya muda anawaletea

walivyoagiza. Atieno na Kembo wanaanza kunywa chai

na kahawa, wakila vitafunio na kuongea mara moja

moja. Baada ya muda wanamaliza. Atieno anamwashiria

mhudumu)

aTieno

: Jumla ngapi?

MhuduMu

: Mia moja hamsini.

(Atieno anachukua mkoba wake mdogo na kutoa noti ya

shilingi mia mbili na kumkabidhi mhudumu ambaye

anaondoka)

keMbo

: (Akichekacheka) Nilitakiwa kulipa mimi!

aTieno

: Mbona wewe?

keMbo

: Si utamaduni! Mwanamume ndiye anayetakiwa kulipia bili!

aTieno

: Hizo ni kira za zamani! Sote tunafanya kazi mbona nisilipe

mimi.

keMbo

: Kweli ehh!

aTieno

: Ndiyo ehh, sisi sio watumwa wa utamaduni (Mhudumu

anarudi na kuwakabidhi bakaa yao. Wanasimama

kuondoka)

keMbo

: Kwaheri.

aTieno

: Na asante kwa huduma sa!

MhuduMu

: Kwaherini na karibuni tena!

Maswali

1. Je, kwa nini Atieno analalamika wanapoingia hotelini?

2. Eleza maana ya maneno haya:

(a) kimanda

(b) yai la kutokosa

3. Kwa nini Kembo anasema angelipa yeye? Je, una maoni gani kuhusu

suala hili? Jadiliana na wenzako darasani.

4. Kwa kurejelea kifugu cha mazungumzo hapo juu, taja sifa tano za sajili

ya hotelini.

C. Saru na matumizi ya lugha

Nomino

Nomino ni neno linalotaja kiumbe, hali, dhana, tendo, mahali au kitu chochote

kile; kwa mfano: nyumba, kengele, Maria, kisu, shamba, kulima n.k.

1. Wazee wa kanisa hili watakutana kesho alasiri.

2. Baba alinunua kondoo wawili, ngamia mmoja na mbuzi wanne.

3. Kenya, Uganda na Tanzania ni nchi zenye amani.

4. Nyumba hii ni ya nani?

5. Okoth na Aketch wamekwenda Ahero.

Zoezi

Onyesha nomino katika sentensi zifuatazo:

(a) Mto huu unaitwaje?

(b) Jambazi lile litashikwa na polisi.

(d) Kalamu hii haiandiki hata kidogo.

(e) Ni nani meya wa Kakamega?

(f) Watieri ana watoto sita.

(g) Mwikali yuko wapi?

(h) Je, umemwona Salome au Chebet?

Aina za nomino

Nomino hugawika katika makundi yafuatayo:

1. Nomino za jumla (kawaida)

2. Nomino za pekee

3. Nomino dhahania

4. Nomino za jamii

5. Nomino za wingi

6. Nomino za vitenzi-jina

Nomino za jumla (kawaida)

Hizi ni nomino zinazotaja kitu bila kukitambulisha kwa jina lake halisi. Kwa

mfano, ikiwa ni mji hatuambiwi kama ni Nairobi, Mombasa au Kisumu.

Ikiwa ni mtu hatuambiwi kama ni Rosalia, Kiragu au Omwenga. Ikiwa ni

nchi hatuambiwi kama ni Kenya, Uganda, au Tanzania. Hutajwa tu kwa

jumla. Kwa mfano:

1. Watu wengi walika uwanjani jana alasiri.

2. Nchi hii ina wachezaji wengi shupavu.

3. Kitabu hiki ni cha nani?

4. Mto huu ni mrefu mno.

5. Mwalimu wao alika leo asubuhi.

Nomino za pekee

Tofauti na nomino za jumla, nomino za pekee hutaja kitu kwa kukitambulisha

waziwazi kwa jina au majina yake kamili. Kwa mfano, ikiwa ni mtu

tunaambiwa kama ni Kiseku, Mwajuma au Kariuki. Kama ni mto tunaambiwa

kama ni Tana, Nzoia au Miriu. Ikiwa ni ziwa tunaambiwa kama ni Viktoria,

Tanganyika au Bogoria. Ikiwa ni mwalimu, tunaambiwa kama ni Bi. Kamau,

Bi. Mwende au Bw. Makori. Kwa mfano:

(a) Mto wa Nile hupitia nchini Uganda, Sudan na Misri.

(b) Nkatha, Nteere na Mbogori wanasoma shuleni Nkubu.

Elementaita?

(d) Mama ameninunulia kitabu cha hadithi kiitwacho Mtu Mwenye

Miwani Myeusi.

Zoezi

Soma kifungu kifuatacho kwa makini.

Amina alikubali kuishi na Zawadi katika nyumba yake marehemu Rashid,

kule Kisauni. Dhiki iliyomkusa Zawadi ilikuwa kubwa mno. Bila shaka

alihitaji mtu wa kumhani na kumfariji. Nilishangaa kuona jinsi mabanati

hawa wawili walivyopatana na kuwa na itifaki njema baina yao. Walipendana

kama ndugu wa toka nitoke. Lao lilikuwa moja, la tamu na chungu. Baada

ya kitambo fulani cha kuomboleza, Zawadi akaanza kufundisha katika shule

ya msingi ya Mlaleo. Amina akawa yuauza matunda, viungo mbalimbali

na mboga pale pale Kisauni. Watu waliona vigumu kusadiki kuwa Amina

alimtupa jongoo na mti wake wala hakuwazia ukahaba tena. Ilikuwa

kama ajabu ya samaki kukataa maji na kwenda kuishi nchi kavu. Alikuwa

kajikwamua toka kwa tope la umalaya lililokuwa limemgandisha tangu hapo.

(Kifungu kimenukuliwa kutoka Siku Njema, na K. Walibora uk 86 ).

Kutokana na kifungu hicho kuna nomino kadha zilizoandikwa kwa heru

za mlazo. Orodhesha nomino hizo mahali pafaapo kwenye jedwali lifuatalo:

nomino za kawaida (jumla) nomino za pekee

K.m. shule Amina

Kuakisha

Kuakisha ni utumiaji wa alama mbalimbali katika maandishi ili kuweza

kuwasiliana vizuri na msomaji. Kunazo alama nyingi za kuakisha. Baadhi

ni kama zifuatazo:

1. Kitone/kikomo/nukta (.)

Hii ni alama inayotumika katika maandishi mbalimbali kama ifuatavyo:

(a) Mwishoni mwa sentensi. Kwa mfano:

(i) Baba yake amemnunulia mpira maridadi.

(ii) Watu walioka asubuhi ni wahubiri.

(iii) Kaikai ana watoto wawili.

(iv) Nguo zake zimeraruka.

(v) Nyumba hii inafaa kufagiliwa.

(b) Kuandika maneno kwa kifupi. Kwa mfano:

(i) Bw. Paul Mairongi (Bwana Paul Mairongi)

(ii) Bi. Rehema Mwanaisha (Bibi Rehema Mwanaisha)

(iii) S.L.P 451 Narok (Sanduku la Posta 451 Narok)

(iv) D.W. Musyoka (Daniel Williams Musyoka)

(i) 10.60 – shilingi kumi na senti sitini

(ii) 3.40 – shilingi tatu na senti arubaini

(iii) 99.90 – shilingi tisini na tisa na senti tisini

2. Mkato/kipumuo/kituo/koma (,)

Alama hii hutumika katika mazingira yafuatayo:

(a) Wakati msomaji anapohitaji kutua. Kwa mfano:

(i) Baada ya wachezaji hao kusakata kabumbu kwa muda wa

dakika arubaini na tano, walikwenda mapumzikoni.

(ii) Ingawa wazazi wake walimlea Selemani Mapunda kwa tunu na

tamasha, aliwaaibisha kwa kujiunga na genge la majambazi.

(iii) Kwa vile wazazi wengi hapa nchini hawana uwezo wa

kuwapeleka watoto wao shuleni, walifurahi sana serikali

ilipotangaza masomo bila malipo katika shule zote za msingi.

(b) Kutenganisha maneno kwenye orodha. Kwa mfano:

(i) Siku ya mtihani nitahitaji kalamu, penseli, raba na madaftari

kadhaa.

(ii) Humo sokoni wanauza mbaazi, maharagwe, malimau, viazi na

mawele.

(iii) Nataka uninunulie kikombe, kijiko, sahani na uma.

(iv) Ng’ombe, punda, mbuzi, kondoo na ngamia ni wanyama wa

kufugwa.

Hospitali kuu ya Jijibora,

S.L.P 11122,

JIJIBORA.

(d) Kabla ya kuandika (Kunukuu) maneno yaliyozungumzwa na msemaji

fulani. Kwa mfano:

(i) Askari aliponiona alisema, “Mikono juu mara moja.”

(ii) Mgeni alipoka mlangoni alibisha, “Hodi kwa wenyewe.”

(iii) Kabla ya kuondoka mama alitwambia, “Nitakaporudi nataka

nikute mmekamilisha kazi niliyowapa.”

(e) Baada ya maneno kama ndio, asante, n.k. Kwa mfano:

(i) La, hakuniambia atanikopesha pesa kamwe.

(ii) Ndio, nitafanya yale yote uliyoniambia.

(iii) Asante, nimefurahi sana kwa yote uliyonitendea.

(f) Baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari. Kwa mfano:

(i) Daktari, nimeka hapa ili unipe ushauri kuhusiana na ugonjwa

ulionisumbua kwa muda mrefu.

(ii) Mwalimu, mimi sikuelewa funzo la leo hata kidogo.

(iii) Mheshimiwa rais, watu wa eneo hili wanakuunga mkono kwa

dhati.

3. Heru kubwa

Heru kubwa hutumika mwanzoni mwa maandishi ya aina mbalimbali

kama yafuatayo:

(a) Mwanzoni mwa nomino za pekee:

Nomino za pekee ni zile zinazotaja jina la kitu, mtu, mahali na kadhalika

kwa majina yake kamili. Nazo ni kama zifuatazo:

(i) Za miezi: Oktoba, Novemba, Disemba na kadhalika.

(ii) Za watu: Kamau, Okoth, Oliech.

(iii) Za vitabu: Walenisi, Kiu, Kilio cha Haki.

(iv) Za siku za wiki: Alhamisi, Ijumaa, Jumamosi.

(v) Za sikukuu: Idd ul Fitr, Jamhuri, Krismasi

(vi) Za vyeo: Profesa Kimalat, Mfalme Suleimani, Malkia Viktoria.

(vii) Za mitaa: Dandora, Urumo, Zimmerman.

(viii) Za mahali: Nairobi, Kampala, Tanzania.

(ix) Za dini: Kikristo, Kihindu, Kiislamu.

(x) Za lugha: Kikikuyu, Kikamba, Kiyao.

(b) Mwanzoni mwa sentensi . Kwa Mfano:

(i) Wazee wamekatalia mbali ombi lako.

(ii) Mimi ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza.

(iii) Unakwenda wapi?

Zoezi

1. Andika heru kubwa, kikomo, au kipumuo mahali pafaapo kwenye

sentensi zifuatazo:

(a) kisumu, nairobi na mombasa ni miji mikuu ya kenya

(b) naftali temu, nyantika maiyoro, sarana antao, kipchoge keino na

julius sang’ ni wanamichezo wakongwe walioiletea nchi yetu sifa

nyingi

mashariki mwa afrika

(d) mimi sipendi kitabu kiitwacho kikulacho ki nguoni mwako

(e) mwaka jana nilitembelea nchi za ufaransa ujerumani uingereza na

uhispania

2. Soma kifungu kifuatacho kisha ukisahihishe kwa kuandika heru kubwa

au kikomo mahali pafaapo:

Watu walishikilia kusema kuwa familia yetu ilikuwa na bahati ya

kikristo. baba alitamani familia hiyo iwe kielelezo cha kuigwa Yaelekea

watu walishaitambua dhamira yake hiyo au pengine yenyewe ilishaanza

kutekelezeka.

Sote tulikuwa wanne; watoto wanne, wote wasichana Mimi ndiye

niliyekuwa kifungua mimba. aliyenifuata ni roselyn, naye akafuatwa na

jacquiline. Kitinda mimba alikuwa redemta. Kati yangu na mnuna wangu

Roselyn palikuwa na tofauti ya miaka mitatu.

Kati ya Roselyn na Jacquiline palikuwepo na tofauti ya mwaka mmoja.

Siku moja nilimdadisi mama kuhusu tofauti hiyo ya miaka kati yangu na

roselyn. nilikuwa mtoto mdogo siku hizo. Mama alibabaisha tu; siyakumbuki

maelezo yake sawasawa ila alibabatiza kitu kama yalikuwa matokeo ya

mapenzi ya mungu lakini sikuacha kushangaa yalikokuwa mapenzi hayo

wakati wadogo zangu walipozaliwa. labda mapenzi ya mungu yalikuwa ya

aina mbalimbali. Nilishawishika kumuuliza baba lakini nilishindwa. alikuwa

mkali sana. Hakupenda maswali ambayo hayakuwa na maana Alisema

kuwa watoto wa familia ya kikristo hawakuwa na budi kuuliza maswali

yenye mwelekeo wa kikristo. siku hizo ilikuwa vigumu kujua ni maswali

yapi yaliyokuwa na mwelekeo huo Yaelekea mama naye hakuyajua maswali

hayo. haikosi tungeyajua siku moja. siku hiyo tungekuwa na uhuru zaidi.

(Imenukuliwa kutoka Nguvu ya Sala na K. W. Wamitila, uk 1).

D. Kusoma

Matumizi ya maktaba

Maktaba ni chumba ambako vitabu huhifadhiwa, kuazimwa na kusomwa.

Maktaba ni muhimu kwa kuwa inatusaidia kupata na kuyaendeleza maarifa

yetu mbalimbali katika masomo tofauti. Maktaba pia hutusaidia wakati

wa utati kwa kuwa huwepo vitabu vingi sana. Maktaba ni nyingi na za

aina mbalimbali kama vile: maktaba ya kibinafsi, maktaba ya taifa/umma,

maktaba ya darasa, maktaba ya shule, maktaba maalum ya kutunza nyaraka

muhimu yaani maakaba n.k.

Mambo ya kuzingatia uendapo maktabani

(a) Kutopiga kelele au kuwa na vifaa vitoavyo sauti kama, funguo n.k.

(b) Kutembea taratibu na kutowaghasi watumiaji wengine wa maktaba.

(d) Kuvitunza vitabu vya maktaba kwa njia ifaayo.

(e) Kuzingatia wakati ulioagizwa kuvirudisha vitabu vya maktaba.

(f) Kuwa na daftari ya kuandikia matokeo ya usomaji wako.

Vitabu vya marejeleo

Maktaba huwa na vitabu vingi na vya kila aina kuhusu masomo, mada na

masuala mbalimbali. Miongoni mwa vitabu hivi ni vile vinavyojulikana kama

vitabu vya rejea au marejeleo. Hivi ni vitabu ambavyo huwa na taarifa kuhusu

masuala mbalimbali au vinavyokuelekeza unakoweza kuipata taarifa hiyo.

Vitabu vya aina hii hutusaidia kupanua maarifa yetu. Vitabu hivi ni kama:

1. Ensaiklopedia: Hiki ni kitabu ambacho kina mkusanyiko wa makala

mbalimbali kuhusu mambo tofauti tofauti. Makala hizo huweza

kuambatanishwa na michoro, ramani n.k. Ikiwa unaandika ripoti fulani,

unaweza kufaidika sana kutokana na ensaiklopedia.

2. Vitabu vya ramani au atlasi: Hivi ni vitabu ambavyo huwa na ramani

zenye taarifa nyingi kuhusu nchi au miji fulani. Atlasi ni muhimu sio tu

katika somo kama jiograa bali pia kwa kutusaidia kuyapanua maarifa

yetu kuhusu nchi yetu, bara letu au ulimwengu wetu.

3. Kamusi: Maktaba huwa pia na kamusi za aina mbalimbali ambazo

hutusaidia tunapokumbana na maneno magumu katika kusoma kwetu.

Zoezi

(a) Taja aina nne tofauti za maktaba. Je, ni aina zipi zinazopatikana

karibu na unapoishi?

(b) Je, vitabu vya marejeleo ni nini na kwa nini ni muhimu kwetu?

E. Kuandika

Hadithi fupi

Hadithi fupi ni kisa ambacho huandikwa kwa maandishi ya nathari (ya

mfululizo au mjazo) ambacho husimulia tukio moja ambalo limekamilika na

ambalo huhusiana na hali au tendo la binadamu. Msingi mkubwa wa hadithi

fupi ni kuwa kisa kinachosimuliwa lazima kiweze kusimuliwa kwa ufupi.

Hadithi fupi nzuri humfanya msomaji aweze kugusika na avutiwe nayo.

Sifa za hadithi fupi

(i) Huhusu sehemu ambayo si pana sana kama riwaya; ambayo

inaweza kugusia matukio mengi yanayotokea sehemu

mbalimbali.

(ii) Huwa ni kazi ya kisanaa (yenye ufundi wa matumizi ya lugha)

ambayo ni fupi.

(iii) Hutumiwa kusimulia tukio moja kuu kwa sababu hakuna nafasi

ya kuzungumzia matukio mengi na wahusika wa utendaji wa

tukio hilo ni wachache.

(iv) Mhusika mmoja tu ndiye anayetawala tukio hilo kuu; hapana

nafasi ya wahusika wengi kama ilivyo katika riwaya.

(v) Mtindo wake ni mwepesi na unaweza kufuatika.

Muundo wa hadithi fupi

(a) Mwanzo: Hii ni sehemu muhimu ambapo unatakiwa kuhakikisha

kuwa umeivuta hamu ya msomaji pamoja na kuwatanguliza wahusika

au watendaji walioko hadithini na kuonyesha mwelekeo wa hadithi

hiyo. Hadithi fupi nzuri huanza kwa tatizo fulani na kukuzwa kwa

wahusika. Tatizo hilo linakuwa msingi wa kumfanya anayesoma awe

na hamu ya kusoma au taharuki.

(b) Mwili au sehemu kuu: Hapa lile suala kuu linaendelezwa; kwa

kuonyesha kuna mambo gani yanayotendeka, kuna misukosuko gani

na jinsi inavyoiendeleza hadithi hiyo.

tatizo fulani, linavyosuluhishwa, kama lipo. Mwisho huo lazima uwe

na mvuto mkubwa. Njia moja ya kufanya hivi ni kuwepo kwa mwisho

ambao haukutarajiwa na msomaji.

(d) Dhamira: Je, ni lengo gani kuu katika hadithi hiyo? Lazima kila hadithi

iwe na jambo ambalo unataka kuliandikia; kisa unachokisimulia,

mkasa fulani, tukio lililotokea n.k.

(e) Msuko: Lazima matukio yaliyopo yaonyeshe mpango mzuri wa

kuingiliana kwa matukio, tukio liwe na uhusiano na jingine yaani

lazima msomaji aweze kuona uhusiano huo na uwe umepangika

vizuri. Mpangilio huo ndio unaojulikana kama msuko.

Mambo ya kuzingatia unapoandika hadithi fupi:

(i) Iwe na mvuto wa kisanaa au matumizi ya lugha ambayo

yanampendeza msomaji wa hadithi hiyo; aweze kuikumbuka

baadaye.

(ii) Iweze kuiamsha hamu ya msomaji na imtie hamu ya kutaka

kuendelea kusoma na kutambua ni kitu gani kitakachotokea

baadaye.

(iii) Iwe hadithi iliyopangwa kwa mpango unaoonyesha mantiki na

unaoweza kufuatika na msomaji wa hadithi hiyo.

(iv) Ionyeshe matumizi fasaha ya lugha na kanuni nyingine za

uandishi kama alama za uakishi.

(v) Mwanzo na mwisho wake uwe wa kuvutia na uweze

kukumbukwa na msomaji wa hadithi hiyo.

Mfano wa hadithi fupi

Ndoto ya Chifu

Siku hiyo, Chifu Kibarasi aliamka akiwa na furaha nyingi ajabu. Kwa miezi

kadha iliyopita alikuwa akijiandalia siku hii kwa matumaini makubwa

sana. Tangu ilipotangazwa kuwa rais wa nchi atalitembelea eneo lao,

Kibarasi alianza kufanya kazi usiku na mchana kuhakikisha amepiga

hatua kubwa kimaendeleo. Hii ilikuwa nafasi ya pekee ya kumpendeza rais

wa jamhuri ambaye lazima angetambua juhudi zake na kumtunuku; labda

hata kumpandisha cheo.

Kwa muda mrefu eneo la kwao lilijulikana katika tarafa nzima kwa

ukosefu wa usalama. Visa vya wizi wa nguvu, ujambazi na maovu mengine

yalikuwa yamekithiri. Wananchi walilalamika lakini hamna lililofanyika

kwa kuwa Chifu Kibarasi alijitia hamnazo, hakujali kabisa. Watu walipiga

ripoti kwake mpaka wakakinai; wakaacha, naye akaendelea kufurahia maisha

yake kama zamani. Lakini habari za safari ya rais zilipotangazwa na redio

ya taifa, Chifu Kibarasi alivuvumka ghaa kama mlima wa volkeno. Sasa

alianza kufuatilia masuala hayo kwa nguvu mpya; hata magenge ya kuuzia

pombe ambayo yalikuwa yamechipua kama mmea wa uyoga yalikumbana

na Chifu Kibarasi mwingine.

Siku ya mkutano wa rais ilipowadia, Chifu Kibarasi aliamka mapema,

akavipiga viatu vyake rangi kwa mwangaza wa taa ya chemni. Hakutaka

kusubiri mpaka kucha kwa jua kwa kuhofu kuwa atachelewa na kuikosa

nafasi ya kupanda cheo. Asubuhi alipata chamshakinywa kwa wasiwasi;

hakuwa hata na subira ya kuimaliza chai yake, asije akamchelewesha

rais. Ndiye aliyekuwa mtu wa kwanza kuka ulipofanyika mkutano huo

wa kiongozi wa nchi. Waliomwona Chifu Kibarasi walishangaa kwa jinsi

alivyokuwa amevaa kinadhifu. Wengine walimtania kwa kumwuliza, “Chifu,

waelekea arusini nini?” Naye aliwakumbusha , “Hivi ninyi hamjui kuwa hii ni

siku kubwa, siku ya ziara ya rais wa nchi?” aliwauliza. Hawakuelewa kuwa

alikuwa akitaraji kupandishwa cheo kutokana na juhudi zake za kufanya

kazi kwa nguvu.

Mkutano wa rais ulianza saa nne. Ingawa chifu Kibarasi alijitahidi

kuwa miongoni mwa watu waliomkaribisha rais, hakufanikiwa. Kazi

hiyo ilikuwa ya mkuu wa wilaya. Lakini Chifu Kibarasi hakukata tamaa,

aliamua kutumia mbinu nyingine ili kuhakikisha kuwa rais wa nchi

amemwona. Huko nyuma alikoketi alikuwa akipinda shingo huku na huku

kwa matumaini ya kuonekana na rais. Lakini hiyo haikufaa; baadaye

alisimama na kwenda sehemu ya mbele ambapo palikuwa na watu waliokuwa

wakisukumanasukumana kuelekea lilipokuwa jukwaa la rais. Alijua kuwa

akisimama huko na kuonyesha juhudi zake za kuwatuliza watu lazima rais

atamtambua na kupendezwa na utendakazi wake.

Rais aliposimama alizungumzia mambo mengi kuanzia umuhimu

wa elimu mpaka juhudi za serikali yake za kuwasaidia wananchi wake.

Aliwapongeza watu wa eneo hilo kwa juhudi zao za kulijenga taifa. Wakati

wote huu Chifu Kibarasi alikuwa ametega masikio yake kusikia kama atasikia

jina lake likitajwa na kupongezwa kwa mchango wake mkubwa. Alisikiliza

kwa makini na matumaini makubwa lakini rais hakulitaja jina lake wala

kumpandisha cheo alivyotarajia.

Rais alipoimaliza hotuba yake alisimama na kuelekea sehemu

walipokuwa watoto waliomtumbuiza kwa nyimbo nzuri. Sasa matumaini

ya Chifu Kibarasi yaliongezeka kwa sababu kundi hilo lilikuwa karibu na

alipokuwa amesimama. Alimwangalia kiongozi wa nchi kwa matumaini

makubwa. Rais aliwapongeza na kuondoka kuelekea lilipokuwa gari lake

la kifahari. Chifu Kibarasi aliamua kupiga hatua kuelekea huko labda

kumkumbusha rais kuwa alimsahau lakini walinzi wa rais hawakumruhusu.

Baada ya muda mfupi, msafara wa rais uliondoka na kutifua vumbi ukielekea

mjini.

Watu walifumukana kuelekea makwao na kumwacha Chifu Kibarasi

pale pale aliposimama akiangalia magari ya msafara wa rais yakipotelea

kwenye upeo wa macho. Viatu vyake vilivyokuwa viking’ara asubuhi vilikuwa

na vumbi jingi ajabu. Ndoto yake ya kupandishwa cheo haikutimia.

Zoezi

Baada ya kuusoma mfano huu, andika hadithi fupi kuhusu mojawapo wa

vichwa hivi.

(a) Jambazi sugu.

(b) Pigo la Maisha.

Sura ya Nne

A. Ufahamu

Bwana Aisee na Mradi Kabambe

Watu waliosoma na Bakuzi Baku walimjua kwa sababu moja tu. Alikuwa

mpenzi mkubwa wa lugha ya Kiingereza. Shuleni walimu walipenda kumteua

asome vitabu vya hadithi kwa sauti kwa kuwa walisema alijua kuyatamka

maneno ya Kiingereza kwa ufasaha mkubwa kama Waingereza wenyewe.

Ubingwa wake huu ulitokana na wepesi wake wa kuwasikiliza walimu

waliofundisha somo hilo kwa makini. Kutokana na tabia yake hii alipachikwa

majina ya kila aina: Bwana Aisee, Bwana Ung’eng’e, Bwana London na

mengine mengi.

Lakini jina la ‘Aisee’ ndilo lililoshika mizizi zaidi kutokana na tabia yake

ya kusema, “I say,” kila mara alipokuwa akizungumza. Tangu wakati huo,

jina lake la asili la Bakuzi Baku likapotea. Akawa ‘Aisee’. Watu waliokutana

naye baadaye hawakumjua kwa jina jingine isipokuwa ‘Bwana Aisee’.

Baada ya kumaliza masomo yake, Bwana Aisee aliyoyomea jijini Nairobi

kutafuta kazi. Alikuwa na bahati kama mtende kwani alipata kisimati cha

kazi katika kiwanda kimoja cha kusindika mafuta. Lakini hakukaa sana

hapo. Akafanya kazi kwa muda kisha akaondoka. “Aisee bwana, mtu lazima

utafute ustaarabu. Kukaa mahali pamoja sio ustaarabu, unaweza kuota

mizizi aisee!” aliwaambia waliomdadisi.

Baada ya kutoka kwenye kampuni hiyo ya mafuta, Bwana Aisee

akapata kazi nyingine katika shirika fulani la kimataifa. Bila shaka Bwana

Aisee alikuwa na nyota ya jaha. Kazi yake mpya ilimwezesha kupata fursa

ya kusari nchi nyingi ulimwenguni. “Aisee bwana, ni vyema ukatembea

uone dunia. Mtu hawezi kuishi pale pale kama jiwe,” alisema Bwana Aisee.

Aisee alitembelea nchi nyingi tangu Bukini, Ngazija, Omani, Ushelisheli

hadi Ufaransa na Ujerumani. Hali yake ya kiuchumi nayo ikapanda. Sasa

alikuwa na mali nyingi iliyomwezesha kuanzisha makampuni ya kila aina

jijini Nairobi na hata huko ng’ambo. Sasa hakuwa tena yule Aisee watu

waliomfahamu. La hasha. Alikuwa Bwana Aisee tofauti kabisa.

Hata hivyo, wakati Bwana Aisee alipanda ngazi ya kiuchumi, hali

ya wananchi wengi nchini iliendelea kuwa ya kuhuzunisha. Matatizo ya

kiuchumi yalifanya vijana wengi waliohitimu masomo kukosa nafasi za kazi.

Wengine waliokuwa na kazi hizo walifutwa kutokana na mipango mbalimbali

ya makampuni ya kuyabana matumizi yao. Watu wengi walijikuta mitaani

wakizunguka kutwa kuchwa bila ya kujua watakula nini wala watalala wapi.

Wengine walijikuta wakijutia pesa walizozihariji siku za nyuma walipodhani

watakuwa kazini milele wakiongozwa na ile imani ya ponda raha kufa kwaja.

Kwa wengi, jua la maisha yao mazuri lilikuwa linaelekea machweo. Lakini

kwa upande wa Bwana Aisee, jua la ufanisi lilikuwa bado mawio.

Siku moja Bwana Aisee alipokuwa katika safari zake katika nchi

za kigeni alikutana na maraki wawili mmoja kutoka nchi ya Nigeria na

mwingine kutoka huko Uarabuni. Wote walimchulia mpango waliokuwa

nao wa kuhakikisha wamekiongeza kipato chao maradufu tena bila ya

kusumbuka sana. Bwana Aisee alisisimka aliposikia mambo hayo na

kukubaliana nao mara moja, “Aisee bwana, huu ndio mradi kabambe hasa!

Kwa nini sikuuwazia kwa miaka hiyo yote! Hizo mbio mbio zote kila mahali

zingekuwa zimeishia kwenye ukingo wa pesa kochokocho! Aisee ni kweli

wajinga ndio waliwao!”

Bwana Aisee aliporudi jijini alifungua osi kubwa aliyoipamba kwa

samani za hali ya juu. Kisha, aliwasiliana na waandishi wa magazeti

mbalimbali. Alidai kuwa kulikuwako na mradi kabambe wa kuhakikisha

kuwa vijana waliokosa kazi wangeajiriwa kazi za maana kwenye mahoteli

ya kitalii huko Uarabuni na Ulaya na hata kwenye meli za kifahari. Viongozi

wengi walimshehenezea Bwana Aisee sifa kemkem. “Huyu ni mzalendo

kindakindaki! Anawakumbuka raia wenzake ambao hawana bahati kama

yeye!” Vijana waliokuwa na hamu na ghamu ya kwenda ugenini walifurika

ilipokuwa osi yake.

Walichohitajika kufanya tu ni kulipa ada ya shilingi elfu tano pamoja na

kiasi kingine kama hicho kugharamia vyeti vya usari. Licha ya kuwa wengi

wao hawakuwa na namna ya kuzipata pesa hizo, walikuwa radhi kukopa

wahakikishe kuwa wamepata nafasi hizo adimu. Vijana hao walitakiwa pia

kwenda hospitali fulani ya kibinafsi kufanyiwa uchunguzi wa kimatibabu.

“Aisee bwana, huo ndio ustaarabu wa wenzetu walioendelea. Ukitaka

kumwajiri mtu lazima uijue afya yake ikoje,” Bwana Aisee aliwakumbusha.

Hamna aliyejali. Kilichokuwa muhimu ni kuwa, baada ya miezi miwili

wangepata kazi ambazo zingewafanya waupige kumbo la milele umaskini

uliotishia kuwagubika kama mawingu.

Baada ya kuzikusanya hela hizo zilizolipwa na vijana zaidi ya elfu

thelathini, Bwana Aisee aliwaambia wangoje kwa muda wa miezi miwili.

Muda waliokuwa wamepewa wa kungojea mambo yaive ukapita. Tarehe ya

kusari kwenda kuanza kazi zao ikaahirishwa. Taarifa iliyotoka katika osi

kuu huko Ulaya ilidai kuwa kuahirishwa huko kulitokana na hali mbaya

ya usalama. Tarehe hizo zilipoahirishwa mara nyingine mbili, kila mmoja

alianza kutuhumu kuwa palikuwa na jambo. Malalamishi ya kila aina

yalianza kusikika kwenye vyombo vya habari. Wakaanza kumtafuta Bwana

Aisee. Lakini hawakujua kumbe bwana huyo alikuwa tayari ameingia mitini.

Uchunguzi wa historia ya Bwana Aisee ulianza kufanywa. Jamaa

waliosoma naye walitoa habari zake zote bila ya kusaza lolote. Walieleza jinsi

alivyokuwa fundi wa kuongea Kizungu. “Lakini huyu si fundi wa Kizungu

tu bali wa mizungu pia!” walisema wengine kwa hasira waliposikia habari

hizo. Serikali ilianza mipango kabambe ya kumsaka Bwana Aisee. Ilibidi

kuwashirikisha wachunguzi wa polisi wa kimataifa, INTERPOL, katika suala

zima. Haikuchukua muda kabla ya kugunduliwa kuwa mashirika yaliyodaiwa

kuhusika na suala la ajira hizo yalikuwa ya bandia.

Mambo yaliendelea kukanganya wakati osi ya Bwana Aisee iliyokuwa

jijini ilipochomeka siku moja wakati wa usiku na vyeti vyote kuteketea.

Nayo hospitali walikokuwa wameenda kufanyiwa uchunguzi wa kiafya wale

walioomba kazi ilifungwa ghaa na daktari aliyehusika kutoweka. Ilikuwa

wazi sasa kuwa watu walikuwa wametapeliwa.

“Kashfa ya Aisee” ilizungumziwa na wengi kote nchini si kwenye redio,

runinga lakini hata magazetini na kwingineko. Watu walilaani. Lakini njia

ya mwongo fupi. Bwana Aisee alibambwa na polisi wa kimataifa alipokuwa

kwenye uwanja wa ndege wa Frankfurt huko Ujerumani akijitayarisha

kupanda ndege kuelekea Afghanistan alikopanga kujicha kwa muda hadi

mambo yatulie.

Baada ya kutiwa mikononi, Bwana Aisee alisafirishwa chini ya

ulinzi mkali hadi jijini Nairobi alipokishwa mbele ya hakimu. Kesi yake

ilihudhuriwa na mamia ya vijana waliohasirika. Mwishowe, Bwana Aisee

alitumbukizwa gerezani kwa miaka minane ikiandamana na kazi za shokoa.

Mizungu yake ilikuwa imegota ukingoni. Kiingereza chake hakikumfaa tena.

Alibakia kugugumia, “…Ais....Aise..e. bwana, si makosa yangu ais…aise..!”

Ama kweli tamaa mbele mauti nyuma.

Maswali

1. Ni kwa nini jina la Bakuzi Baku lilibadilika na kuwa Bwana Aisee?

2. Kwa nini watu wengi waliofutwa kazi walijuta?

3. Bwana Aisee alitembea nchi mbalimbali za ulimwengu. Nchi zifuatazo

ziko katika mabara yapi? k.m Ngazija – Afrika

(a) Ushelisheli (c) Ufaransa (e) Msumbiji (g)Unguja

(b) Omani (d) Ujerumani (f) Uhispania

4. Wewe unadhani kulikuwa na kazi zozote za kuajiri vijana kama alivyodai

Bwana Aisee?

5. Je, unadhani kuwa Bwana Aisee alihusiana kwa njia yoyote na ile

hospitali walikofanyiwa uchunguzi wa kiafya wale vijana waliotaka kazi?

6. Ni nini wajibu wa INTERPOL?

7. Eleza maana ya maneno haya kulingana na matumizi yake katika

kifungu kisha uyatumie katika kutungia sentensi.

(a) kusindika (b) kuyabana (c) mawio

(d) kindakindaki (e) walimsheheneza (f) adimu

(g) kuwagubika (h) kusaza (i) wametapeliwa

(j) alibambwa

8. Eleza maana ya misemo na methali zifuatazo kulingana na matumizi

yake kwenye kifungu.

(a) kisimati cha kazi (b)ingia mitini (c) ponda raha kufa kwaja

(d) wajinga ndio waliwao

B. Kusikiliza na kuzungumza

Methali

Methali ni kijitanzu au kipera kimoja maarufu cha utanzu mpana wa semi.

Utanzu wa semi unahusisha vipera vingine kama: vitanza ndimi, misemo,

nahau, lakabu na mafumbo. Tazama mchoro ufuatao:

Lugha ya Kiswahili ina methali nyingi sana kama zilivyo lugha zetu

nyinginezo ambazo zina methali za kila aina. Aghalabu methali ni msemo

unaoeleza ukweli au hali fulani inayokubalika na jamii. Msemo huu huwa ni

wa kitamaduni na hurithishwa wanajamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

Methali hutumiwa na wazungumzaji wa lugha kwa sababu kadha:

1. Kuonya. Methali kama ‘usipoziba ufa utajenga ukuta’ inamwonya

mtu kuwa ikiwa hatajitahidi kulikabili jambo likiwa dogo baadaye

atalazimika kupambana na jambo kubwa.

2. Kushauri na kutoa nasaha. Methali kama ‘baada ya dhiki ni faraja’

inamshauri mtu awe na subira katika maisha yake.

3. Kufundisha au kuelimisha wanajamii mbalimbali, kwa mfano, methali

kama ‘asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu.’

Semi

misemo

nahau

methali

lakabu

mafumbo

vitanza

ndimi

mizungu

mafumbo

vitendawili

misimu

shirikina

4. Kutahadharisha. Methali huweza kutumiwa kumtahadharisha mtu

anayefanya jambo fulani kuwa asipofuata ushauri fulani atakwa na

madhara. Kwa mfano, ‘aonywaye, huonyeka.’

5. Kuirithisha jamii utamaduni wa jamii inayohusika. Kutokana na methali

za jamii zetu, tunajifunza thamani ya utamaduni wetu na kuuonea fahari

utamaduni huo.

6. Kuhimiza juhudi na moyo wa kutenda jambo kwa wanajamii fulani. Kwa

mfano’ ‘atafutaye hachoki na akichoka keshapata’ au ‘jembe halimtupi

mtu.’

7. Huhimiza ushirikiano miongoni mwa wanajamii mbalimbali. Kwa

mfano, ‘umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu’ inahimiza umoja na hali

ya kushirikiana.

Muundo wa methali

(a) Umbo

Kwa kawaida methali huwa na muundo wenye sehemu mbili. Sehemu ya

kwanza husema jambo linalokamilishwa au kujalizwa na sehemu ya pili.

Upande wa kwanza wa methali unaweza kuonyesha tabia, uzoefu wa tendo

fulani na wa pili matokeo yake. Tuangalie mifano hii:

1. Baada ya dhiki / faraja.

2. Usione kwenda mbele / kurudi nyuma si kazi.

3. Haba na haba / hujaza kibaba.

4. Siku za mwizi / ni arubaini.

5. Asiyesikia la mkuu huvunjika guu.

6. Mpanda ngazi / hushuka.

7. Mwenda kasi / mngojee achoke.

(b) Matumizi ya lugha

Methali huonyesha ufundi mkubwa katika matumizi yake ya lugha kwa

kuwa na mpangilio maalum wa maneno au matumizi ya tamathali za usemi

za ulinganishi kama tashbiha na sitiari. Hapa tutaangalia methali ambazo

zinaonyesha ulinganishi pamoja na nyingine zinazoonyesha mchezo fulani

wa sauti au maneno. Hebu tuangalie mifano ifuatayo:

a) Zinazoonyesha ulinganishi:

(i) Usilolijua ni kama usiku wa giza (usilolijua ni usiku wa giza) —

tashbiha.

(ii) Kawaida ni kama sheria — tashbiha.

(iii) Mgeni ni kuku mweupe — sitiari.

b) Zinazoonyesha mchezo wa sauti/maneno:

(i) Haba na haba hujaza kibaba.

(ii) Pema usijapo pema ukipema si pema tena.

(iii) Ukiona neno usiseme neno, ukisema neno utapatwa na neno.

Zoezi

(a) Toa mifano mitano ya methali za Kiswahili zinazotumiwa kuonya.

(b) Andika methali tatu za Kiswahili zinazoonyesha matumizi ya

tashbiha au sitiari.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Nomino

(i) Nomino dhahania

Majina ya vitu vya kukirika tu wala haviwezi kugusika, kuonjeka au

kuonekana. Hujumuisha maneno kama usingizi, ula, wema, ubaya, uwongo,

imani, roho, wazo n.k. Ifuatayo ni mifano katika sentensi:

1. Uwongo wake ulimtia mashakani.

2. Ujambazi umerudisha maendeleo nyuma hapa tarafani.

3. Nina imani kuwa nitaishia kuwa tajiri mkubwa sana.

4. Amani haipatikani ila kwa ncha ya upanga.

5. Uchoyo una faida gani kwetu?

(ii) Nomino za kitenzi-jina

Hivi ni vitenzi vyenye kiambishi awali ‘ku’ au kw vinavyotumika kama

nomino. Kwa mfano, kucheka, kulia, kutembea, kulima n.k.

(a) Kusoma kuna faida nyingi.

(b) Kulala kuna hasara sana.

(d) Kujivuna hakufai kamwe.

(e) Kuondoka kwake kulileta hasara kubwa.

2. Nyakati na ukanusho

Wakati uliopo

Umoja Wingi

nafsi ya kwanza

kuyakinisha kukanusha kuyakinisha kukanusha

ninalima silimi tunalima hatulimi

ninachimba sichimbi tunachimba hatuchimbi

ninakata sikati tunakata hatukati

ninajenga sijengi tunajenga hatujengi

nafsi ya pili

unalima hulimi mnalima hamlimi

unachimba huchimbi mnachimba hamchimbi

unakata hukati mnakata hamkati

unajenga hujengi mnajenga hamjengi

nafsi ya tatu

analima halimi wanalima hawalimi

anachimba hachimbi wanachimba hawachimbi

anakata hakati wanakata hawakati

anajenga hajengi wanajenga hawajengi

Zoezi

Sentensi zifuatazo ni za hali ya kukanusha. Ziandike katika hali ya

kuyakinisha. Kwa mfano:

Mjomba hajengi nyumba nzuri.

Mjomba anajenga nyumba nzuri.

1. Mama hapiki chakula kitamu.

2. Mimi siandiki barua ndefu.

3. Wandera havui samaki.

4. Golikipa hashiki mpira.

5. Rais haanzi kuhutubu.

6. Mwalimu haondoki sasa.

7. Nyanya hapakui chakula.

8. Ndovu havunji miamba.

9. Mchoraji hachori picha nzuri.

10. Dada hafagii nje ya nyumba.

D. Kusoma

Mashairi ya arudhi

Mashairi ya arudhi au mashairi mapokeo ni yale ambayo hutungwa kwa

kuzingatia kanuni fulani. Kanuni hizi (ambazo hujulikana kama arudhi) ni

vina, mizani, mishororo, beti n.k. Katika sehemu ifuatayo tutaangalia maana

ya maneno au istilahi za kimsingi kuhusiana na mashairi mapokeo.

Mshororo: Mstari wa shairi. Mshororo wa kwanza huitwa mwanzo,

wa pili mloto na wa tatu, mleo au mlea.

Mizani: Ni silabi katika maneno ya shairi. Kwa kawaida idadi ya

mizani katika kila mshororo huwa sawa katika shairi moja. Shairi huwa

na mizani 16 (lakini yapo mengine ambayo yana mizani mingi au michache

zaidi). Mifano:

I- sha-li-a ya m-ga-mbo (8), Wa-ke-nya ni-si-ki-ze-ni (8)

Na la-zi-ma pa-na ja-mbo (8), mu-hi-mu le-nye u-za-ni (8)…

Vina: Silabi za namna moja zinazotokea baada ya mizani kadha. Vina

hupatikana mahali ambapo pana mtuo fulani katika mshororo. Sehemu hiyo

huweza kuwa kati katikati au mwishoni mwa mshororo. Kwa mfano:

Ishalia ya mgambo, Wakenya nisikizeni,

Na lazima pana jambo, muhimu lenye uzani,

Kupuuza ni kigambo, na majuto hatimani,

Hino awamu nyingini, kitu kidogo haramu!

Ubeti: Ni kifungu cha mishororo kadha ya shairi. Idadi hii ni msingi

mkubwa wa kuelezea aina mbalimbali za mashairi. Kwa mfano:

(i) Shairi lenye mshororo mmoja katika kila ubeti huitwa

TAIHMINA au UMOJA.

(ii) Shairi la mishororo miwili katika kila ubeti huitwa TATHNIA

au UWILI.

(iii) Shairi la mishororo mitatu katika kila ubeti huitwa

TATHLITHA au UTATU.

(iv) Shairi la mishororo minne katika kila ubeti huitwa TARBIA au

UNNE.

(v) Shairi la mishororo mitano katika kila ubeti huitwa TAKHMISA

au UTANO.

(vi) Shairi la mishororo sita katika kila ubeti huitwa TASDISA au

USITA n.k.

Kipande: Sehemu mojawapo ya mshororo wa shairi. Shairi linaweza

kuwa na kipande kimoja au vipande kadha. Kipande cha kwanza ni UKWAPI,

cha pili UTAO, cha tatu MWANDAMIZI na cha nne UKINGO. Aghalabu

mashairi huwa na vipande viwili. Hata hivyo, yanaweza kuwa na vipande

zaidi.

Utoshelezi: Hii ni hali ya kukamilika kwa shairi la arudhi kiutunzi

(likawa limezingatia kanuni zote zifaazo) au hata kimaudhui (likawa

limezungumzia suala fulani kwa njia inayokamilika).

Mfano wa Shairi la Arudhi

Ya mgambo imelia, masikio yategeni,

Inalo lahadithia, muhimu lenye thamani,

Muhimu kwetu insia, latufaa maishani,

Usadi tutengeni, unaturudisha nyuma.

Papo hapo twakwamia, tuufanyapo mwandani,

Madawa kujiibia, huko hospitalini,

Kisha kwenda jiuzia, ndipo tupate mapeni,

Usadi tutengeni, unaturudisha nyuma.

Kazini wakikujia, watu watoe dhikini,

Rushwa ukajidaia, bila ya haya usoni,

Ndiposa kuhudumia, sasa haya mambo gani?

Usadi tutengeni, unaturudisha nyuma.

Faili kujichukulia, ukatia mvunguni,

Ndipo upate rupia, kuwadhili maskini,

Hwoni wajiharibia, kwa tamaa ya tumboni?

Usadi tutengeni, unaturudisha nyuma.

Maswali

1. Toa kichwa mwafaka cha shairi hili.

2. Je, hili ni shairi la aina gani? Toa sababu zako.

3. Je, mshairi anazungumzia nini? Je, kibwagizo cha shairi hili kina

umuhimu gani?

4. Taja sifa zozote nne za lugha ya kishairi.

E. Kuandika

Ratiba

Ratiba ni mfululizo wa mambo kama yanavyotarajiwa kutokea katika

kipindi fulani cha wakati kilichotengwa. Ratiba hutayarishwa kwa shughuli

mbalimbali. Kwa mfano, huweza kutayarishwa ili kutumiwa wakati wa

mashindano ya michezo baina ya shule mbalimbali, mkutano wa sherehe

na kadhalika.

Madhumuni ya ratiba

(i) Hupangilia matukio ili yatokee kwa mpango bila kuzusha

utatanishi wowote.

(ii) Husaidia katika matumizi ya wakati kwa vile huwezesha

mambo yaliyopangwa kutendeka kwa wakati unaofaa.

(iii) Husaidia kushughulikia mambo yote muhimu bila kusahaulika

mengine. Unapofanya mambo bila ratiba ni kama kufanya

mambo bila mpango, na tunajua kinachotokea hali ikiwa hivyo.

Mara nyingi utagundua kuwa mambo mengine yamesahaulika.

(iv) Husaidia kupangilia shughuli ili zitokee kwa utaratibu unaofaa.

Kwa mfano, husaidia kupanga mambo hivi kwamba mambo

fulani yanakuja mwanzo, mengine yanafuata na kuendelea

hivyo hadi shughuli zote kumalizika. Isipofanyika hivyo,

kuna uwezekano mkubwa kuwa mambo yanayofaa kufanyika

mwanzo yanafanyika mwisho na yale yanayofaa kuja mwisho

yanafanyika mwanzo na kwa hivyo kuvuruga shughuli yote.

(v) Husaidia kuwajulisha wanaohusika kuhusu wajibu wao.

Kwa mfano ikiwa ni mkutano wa harambee inajulisha yule

atakayemkaribisha mgeni na saa za kufanya hivyo, wale

watakaotoa hotuba, wale watakaotoa shukrani na saa za

kufanya hivyo n.k.

(vi) Husaidia wanaohusika kuzingatia muda waliopewa kufanya

shughuli fulani. Kwa mfano, ikiwa ni kutoa hotuba fupi ya

ufunguzi kuanzia saa nne hadi saa nne na robo, inabidi yule

anayehusika kuzingatia muda huo. Kwa njia hii shughuli

hukamilika kulingana na mpango.

Mfano

Ratiba ya ufunguzi wa maktaba ya Shule ya Upili ya Zama za Leo

tarehe 10/3/2004

Saa: 7:00 Wanafunzi kupata staftahi.

Saa: 8:00 Mkutano wa mwalimu mkuu na wanafunzi pamoja

na walimu.

Saa: 9:00 Kuwasili kwa wageni waalikwa.

Saa: 9:30 Kuwasili kwa mgeni rasmi Bi. Penina Nabutola.

Saa: 9:45 Hotuba ya mwenyekiti wa chama cha wazazi na walimu.

Saa: 10:00 Hotuba ya mwalimu anayehusika na maktaba shuleni.

Saa: 10:20 Hotuba ya mwalimu mkuu.

Saa: 10:45 Hotuba ya mgeni rasmi na ufunguzi wa maktaba.

Saa: 11:15 Wafadhili kupokeza mgeni rasmi misaada ya vitabu.

Saa: 11:30 Hotuba ya shukrani kutoka kwa kiranja anayesimamia

maktaba shuleni.

Saa: 11:45 *Asusa na vinywaji kuandaliwa.

Saa: 12:30 Mwisho wa shughuli za siku.

* Asusa - vyakula vyepesi kama vile vibanzi, kaukau n.k.

Zoezi

Andika ratiba ya siku ya mashindano ya michezo ya riadha kati ya shule

zote za tarafa yako yatakayofanyika shuleni mwenu.

Sura ya Tano

A. Ufahamu

Mwanamke ana haki

(Chumbani. Jedida ameketi huku amekiinamisha kichwa chake. Anainuka

kitini na kuanza kwenda huku na huku. Anaanza kuongea peke yake)

jedida

: (Kwa sauti iliyojaa huzuni)

Kwa nini lakini?

Hivi mimi sina uhuru kama kiumbe anayeishi katika dunia huru?

Sina? Sina? Sina?

Utamaduni, utamaduni!

Je, kwa nini utamaduni ututie sisi kongwa na kutuvuta kama

watumwa wake!

Ndiyo,

utamaduni ni kitovu cha uhai wa jamii. Lakini?

(Anasogea mbele)

Niambie, niambie, niambie niambilike!

Je, ni mambo yote yaliyoko katika utamaduni ambayo ni mema?

(Baada ya muda mlango unabishwa. Anaingia Ma´Jedida, mamake.

Uso wake unaonyesha wasiwasi fulani)

Ma´jedida

: Uko tayari?

jedida

: Tayari?

Ma´jedida

: Usijitie mwapuza! Unajua nina maana gani!

jedida

: Ma’ siwezi mimi!

Ma’jedida

: Huwezi, huwezi nini? Hujasikia kuwa hili ni jambo la lazima.

Utamaduni huu, na mwacha mila ni mtumwa (Anapaaza

sauti) Hii ni ngazi muhimu ya utu uzima. Lazima uipitie.

Hata mimi mamako nimeipitia. Unasikia?

jedida

: Mama sitaki mimi! Huo utamaduni haufai, mama!

Ma’jedida

: Hivi unanitania mwanangu! Katika jamii hii tohara ni

lazima. Unasikia (anamsogea). Hii ni njia ya pekee ya

kuonyesha kuwa umekuwa mtu mzima! Ni ngazi muhimu

hii!

jedida

: La! Nina haki ya kuamua lipi nishiriki na lipi nisishiriki.

Mama ...Hapana. Sitakubali!

Ma’jedida

: (Kwa sauti ya chini) Kwa nini lakini?

jedida

: Ma’ hiyo ni mila ya zamani! Huu wakati mwingine. Utu

uzima hauwezi kuwa kwa tohara tu mama! Tena kijembe

ni kile kile. Kuna maradhi siku hizi mama!

Ma´ jedida

: Maradhi? Maradhi gani hayo ambayo hayakutupata sisi?

jedida

: Ukimwi!

Ma’jedida

: (Akicheka na kutupa mikono) Huo! Huo mwanangu ni

ugonjwa wa asherati sio wa wanaopashwa tohara!

jedida

: Unaenezwa kwa damu, kijembe kile kile, sindano.

Ma’jedida

: Maradhi yawepo yasiwepo hili ni lazima. Mimi sitakubali

mwanangu aniaibishe. Lazima tufanye hili. Watanicheka

kila mahali. Uso wangu nitauweka wapi? Wanaume

watakuambaa, utakosa wa kukuposa; mwanangu

utaadhirika.

jedida

: Huwezi kunilazimisha mama!

Ma’jedida

: Siwezi? Naweza, tena sana!

jedida

: Mama nina haki...

Ma’jedida

: Haki gani?

jedida

: Ya kuamua nikubali nini na nikatae nini?

Ma’jedida

: (Kashangaa) Hiyo ndiyo elimu ya siku hizi? Ndiyo elimu

msomayo inayokuzuzua na kukufanya uuasi utamaduni?

jedida

: Si elimu tu mama. Hiyo ni dhuluma tupu.

Ma’jedida

: Dhuluma unasema?

jedida

: Ndiyo. Ni dhuluma dhidi ya mwanamke! Huo mama ni

unyanyasaji wa wanawake!

Ma’jedida

: Unyanyasaji? (Akicheka) Mwanangu usinichekeshe!

Mwanamke hana usemi katika utamaduni wetu. Tangu

zama za mababu, mwanamke hana maamuzi. Usipigane

na utamaduni mwanangu, ni kama kupiga mbizi nchi kavu,

utaupujua uso wako tu.

jedida

: Mama sisi sio watumwa wa utamaduni. Wakati umepita wa

kuyakubali mambo ambayo yanamdhalilisha mwanamke.

Ma’jedida

: (Kwa huzuni) Mwanangu mwanamke hana uamuzi. Hii ni

dunia ya mwanamume.

jedida

: La! Mama. Wakati umebadilika. Mwanamke ana haki sawa

na mwanamume. Mwanamke ana uhuru wa kuamua lipi la

kukubali na lipi akatae.

Ma’ jedida

: Na ukilazimishwa?

jedida

: Mama kuna sheria! Huwezi kumlazimisha mtu kukubali

jambo kama hili kinyume na mapenzi yake.

Ma’jedida

: (Kwa mshangao mkubwa) Jamani! Lo! Hivi mwanangu

unaweza kuwapeleka wazazi wako mahakamani...unaweza

kweli kuwashtaki wazazi wako? Ulimwengu gani huu

jamani! Haki!

(Anaingia babake Jedida Bw. Taasubi na mzee mwingine,

Mzekale)

bw. Taasubi

: (Kwa sauti ya juu) Mko tayari?

(Jedida na Ma’Jedida wanaangaliana)

Ma’ jedida

: M...baa...do!

bw. Taasubi

: (Kwa hasira) Ati nini?

jedida

: (Kwa sauti imara) Baba mimi siwezi kukubali! Huo ni

unyanyasaji wa watoto wa kike.

bw. Taasubi

: (Kwa mkewe) Unasikia ayasemayo bintiyo? Ndiwe

uliyemfundisha haya?

jedida

: La. Baba hiyo mila ya tohara ni ya zamani. Imepitwa na

wakati...

bw. Taasubi

: Huo wakati ulipita ukaenda wapi?

(Mlango unagongwa. Wote wanaangalia mlangoni. Mwalimu

anaingia)

Ma’jedida

: Karibu mwalimu.

MwaliMu

: Shikamoo Ma’Jedida

Ma’jedida

: Marahaba.

MwaliMu

: Shikamoo Bw. Taasubi!

bw. Taasubi

: Hamna cha kushika hapa!

MwaliMu

: Kuna nini?

bw. Taasubi

: Labda nikuulize wewe!

MwaliMu

: Nimeka kujua kwa nini Jedida hajaja shuleni. Hata jana

sikumwona.

Mzekale

: Huu msimu wa tohara mwalimu.

MwaliMu

: Eti tohara? Tohara kwa msichana?

bw. Taasubi

: Hasa! Ina nini kwani? Hii ni jadi yetu.

MwaliMu

: (Kwa mshangao) Tohara kwa wasichana! Huo ni ukeketaji.

Ni dhuluma kwa mtoto wa kike. (Anatua) Ni kinyume kabisa

cha haki ya mtoto wa kike. (Anatua) Isitoshe, inaweza

kumletea madhara makubwa...magonjwa, kifo kutokana na

uvujaji wa damu na hata matatizo ya kizazi hapo baadaye

(Kimya. Bw. Taasubi na Mzekale wanatazamana. Jedida

anasongea karibu na mwalimu). Sisemi utamaduni ni

mbaya lakini lazima uende na wakati. Hatupo kwa ajili ya

utamaduni bali utamaduni upo kwa ajili yetu. Tunaujenga

sisi, tunaubomoa sisi. Huu ni wakati mwingine na wakati

ni ukuta.

bw. Taasubi

: Nimeanza kuelewa sasa mwalimu. Kwa hakika singependa

kuhatarisha maisha ya mwanangu.

Ma’ jedida

: Asante mwalimu kwa kuokoa maisha ya mwanangu.

Tungekuuliza uhubiri habari hizi kwa jamii yetu ambayo

inashikilia sana utamaduni. Ukifanya hivyo utaokoa maisha

ya wasichana wengi.

MwaliMu

: Nitafanya hivyo. Nanyi nawauliza mjitoe mhanga kuwaeleza

wazee wengine hatari za tohara kwa wanawake. Pia,

waelezeni kuwa mwanamke ana haki sawa na mwanamume.

Mambo yote ya zamani yasiyofaa tunafaa kuyaacha kabisa

kwani yatarudisha nyuma maendeleo ya jamii yetu.

Ma’ jedida na

bw. Taasubi

: Tutafanya hivyo mwalimu.

MwaliMu

: Haya, kwaherini. (anaondoka)

Maswali

1. Mwanzoni mwa mazungumzo haya tunamwona Jedida akizungumza

pekee. Ni nini kinachomsumbua?

2. Ma’Jedida anatoa sababu gani kutetea utamaduni?

3. Jedida anajitetea vipi kuhusu kupashwa tohara?

4. Mwalimu anatoa sababu kadha dhidi ya tohara ya wanawake. Taja

sababu hizo.

5. Je, wewe una maoni yapi kuhusu tohara kwa wanawake?

6. Eleza maana ya maneno na misemo ifuatayo kama ilivyotumiwa katika

kifungu ulichosoma.

(a) usijitie mwapuza (c) watakuambaa

(b) inayokuzuzua (d) mpiga mbizi nchi kavu, huupujua uso wake

B. Kusikiliza na kuzungumza

(1) Mjadala

Mjadala ni mazungumzo yanayohusu suala fulani ambapo pana maoni

tofauti na mbalimbali. Lengo la mjadala ni kuukuza uwezo wa kuyawasilisha

mawazo au hoja kwa njia ya kushawishi na kusadikisha. Uwezo huo wa

kuongea, kutoa hoja, kushawishi, uko katika hata neno lenyewe ‘jadili’ ambalo

ndilo kitenzi cha nomino mjadala. Mjadala, ambao pia huitwa mdahalo,

unahusisha kuangalia pande zote mbili za suala linalohusika. Jambo hili

haliwezekani bila ya kufanya utati mzuri na kuhakikisha kuwa hoja zote

muhimu zinazohitajika zinashirikishwa.

Sifa za mjadala

(a) Kuwepo kwa pande mbili kuu: upande unaounga mkono na upande

unaopinga.

(b) Hoja muhimu kuhusu suala au mada ya mjadala kumezingatiwa.

mpangilio mzuri.

(d) Kuhakikisha kuwa umejiandaa kwa lugha fasaha, matumizi ya

misemo na nahau na msamiati unaohusiana na mada ya mjadala.

(e) Kutumia hoja kama msingi wa kuufanya upande wako uwe na uzito

fulani. Kumbuka mjadala hauwi na nguvu kutokana na hisia au sauti

ya juu bali nguvu ya hoja iliyotolewa.

(f) Kuwepo kwa matumizi ya lugha yanayozingatia kanuni zifaazo za

saru, mbeko na adabu katika matumizi ya lugha.

(g) Kutoa mifano inayoeleweka pale inapolazimu.

(h) Kuheshimu maoni ya wapinzani na kuyapinga kwa kuzingatia hoja

ya nidhamu.

Mfano wa mjadala

Mada: ‘Shule ni kama jamaa ya pili ya mwanafunzi.

Baadhi ya hoja muhimu za upande wa kuunga mkono:

(i) Wanafunzi wanatoka maeneo mbalimbali na kama watoto wana

sifa mbalimbali zinazowatambulisha kama kundi moja.

(ii) Wanafunzi wanaingiliana kwa udugu na mapenzi kama watoto

wa jamaa moja tu.

(iii) Wanafunzi wanasaidiana wawapo na shida za kila aina.

(iv) Wanashirikiana katika mambo mengi kama michezo, kusoma,

burudani n.k..

(v) Wanajaliana na kuthaminiana kama watoto wa jamaa moja.

(vi) Walimu walioko shuleni ni kama wazazi ambao huwaelekeza

wanafunzi na kuwafanya wayafurahie maisha yao.

(vii) Shule ni msingi mkubwa wa kufanikiwa maishani kwa

mwanafunzi kama ilivyo jamaa ambayo humwelekeza.

(viii) Shule ni muhimu kama nguzo ya kuhakikisha kuwa wanafunzi

wamejihisi kama watu wa taifa moja n.k.

Baadhi ya hoja za upande wa upinzani:

(i) Wanafunzi kutoka sehemu mbalimbali huweza kufanya

maingiliano yao yawe magumu kwa sababu ya kira, mila na

desturi tofauti.

(ii) Si wanafunzi wote wanaotangamana kwa upendo; kuna wengine

wanaowakera wenzao kwa kuwa hakuna mchele usiokuwa na

ndume.

(iii) Baadhi ya wanafunzi wanakuwa na ubinafsi na huenda

wasiwasaidie wenzao kama ilivyo katika jamaa.

(iv) Wakati mwingine wanafunzi hushindwa kuingiliana vyema wao

kwa wao na kuishia hata kuwa na uadui n.k.

Zoezi

Kazi ya kundi: mjadala

Jitengeni katika makundi mawili, kisha mwanafunzi mmoja ateuliwe na

mwalimu kuwa mwelekezi wa mjadala. Wakati wa kujadiliana, zingatieni

wasifu wa kimsingi wa mjadala mzuri.

(2) Matamshi bora: Vitate j/nj

Tamka maneno haya:

j nj

jaa njaa

jema njema

jia njia

jozi njozi

jana njana

Soma: Vitanza ndimi

1. Nilipomwambia mama kuwa nina njaa alinipakulia chakula kikajaa bakuli

kwani anajua kuwa tumbo langu halijai chakula kisichojaa bakuli.

2. Tunasema jambo ‘jema’ wala si ‘njema’ na nyumba ‘njema’ wala si ‘jema’

kwani ‘jema’ na ‘njema’ hutumika katika ngeli tofauti.

3. Mgeni aliyetujia alitujia kwa njia tofauti wala sio njia tuliyodhania

ataitumia kutujia.

4. Nilipolala jana usiku niliota njozi ambapo mama alininunulia jozi kumi

za viatu, nikaamka haraka kuzipokea zile jozi lakini nikafadhaika

nilipogundua kumbe hakukuwa na jozi bali ni njozi tu.

5. Jana vijana walikwenda kuvua njana lakini njana walipowaona wale

vijana wakatoweka kwani wanajua vijana waonapo njana ni hatari.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Nomino

(i) Nomino za jamii

Hizi ni nomino za vitu vinavyotokea kwa makundi. Kila kundi hurejelewa

kwa kutumia jina au nomino maalum. Kwa mfano, genge, korija, shada, n.k.

Mifano katika sentensi:

(a) Wanyama ni mwenyekiti wa baraza la wazee hapa kijijini.

(b) Rais aliweka shada la maua kwenye kaburi la shujaa wa vita vya

ukombozi.

(d) Bunge litafunguliwa kesho.

(e) Kamati kuu ya shule ya Suwerwa inakutana ukumbini.

(ii) Nomino za wingi

Nomino hizi hutokea tu kwa wingi. Haziwezi kugawika ili ziwe kitu

kimoja kimoja. Ni maneno kama maji, manukato, maziwa, maoni,

makazi, mazingira n.k.

(a) Ziwa Viktoria lina maji mengi sana.

(b) Manukato ya Maria yamemwagika.

(d) Msichana huyu amejipaka marashi mengi zaidi.

Zoezi

Onyesha aina za nomino zilizo kwenye jedwali lifuatalo:

Nomino Aina

k.m. uwongo dhahania

1. baraza ________

2. malaika ________

3. wizi ________

4. maziwa ________

5. jini ________

6. kulima ________

7. bunge ________

2. Vielezi

Vielezi ni maneno yanayotumika kufafanua kitenzi, kivumishi au kielezi

kingine. Hueleza kitenzi kilitendeka lini, wapi, jinsi gani n.k.

(i) Vinapotumika kufafanua vitenzi.

Kwa mfano:

(a) Mama ataondoka alfajiri na mapema.

(b) Ndege ilipoanguka ilivunjika vipande vipande.

(d) Mama yangu alilima shamba hili vizuri.

(e) Vitu hivi vimepangwa shaghalabaghala.

(ii) Vinapotumika kufafanua vivumishi.

Kwa mfano:

(a) Nyanya alininunulia baiskeli nzuri mno.

(b) Nyumba hiyo ni ndefu ajabu.

(d) Chakula ulichokipika ni kitamu kupindukia.

(e) Mpwa wetu ametupa peremende tatu tu.

(iii) Vinapotumika kufafanua vielezi vingine.

Kwa mfano:

(a) Mama alinizomea vikali mno.

(b) Wanafunzi hawa hufanya kazi yao vizuri sana.

(d) Watu wale wanakimbia kasi ajabu.

Zoezi

Onyesha vielezi katika sentensi zifuatazo:

(a) Kariuki na Otieno ni wanafunzi watiifu sana.

(b) Kwa nini ulifanya kazi hiyo vibaya?

(d) Ndugu yangu atakwenda Nairobi kesho kutwa.

(e) Wezi walitushambulia jana jioni.

(f) Wakazi wa pwani hupenda kutembea ufuoni majira ya jioni.

(g) Mtu huyu huongea haraka haraka.

(h) Babu amelewa chakari.

(i) Wachezaji hao walifurahi kupindukia.

(j) Inafaa twende nyumbani sasa.

3. Ngeli za nomino: Upatanisho wa kisaru

Viambishi awali vya vitenzi vinavyotumika kubainisha

ngeli hutegemea ngeli mbalimbali. Makosa mengi ya kisaru

yanayotokea katika maongezi au maandishi ya Kiswahili hutokana

na kutozingatia utaratibu unaofaa wa viambishi hivi. Tazama

matumizi ya viambishi hivi.

Ngeli ya a/wa

Umoja Wingi

Siafu anauma. Siafu wanauma.

Konokono anateleza. Konokono wanateleza.

Mwizi ameshikwa. Wezi wameshikwa.

Ndege anataga yai. Ndege wanataga mayai.

Ngeli ya u/i

Mlango umefungwa. Milango imefungwa.

Mti umeanguka. Miti imeanguka.

Mpera umepandwa. Mipera imepandwa.

Mto utafurika. Mito itafurika.

Ngeli ya ki/vi

Cheti kitatolewa. Vyeti vitatolewa.

Chakula kimepikwa. Vyakula vimepikwa.

Chama kimevunjwa. Vyama vimevunjwa.

Kiti kitaanguka. Viti vitaanguka.

Ngeli ya u/ya

Ugonjwa ulitibiwa. Magonjwa yalitibiwa.

Ulezi umeanza. Malezi yameanza.

Upendo unafaa. Mapendo yanafaa.

Uovu ulizidi. Maovu yalizidi.

Ngeli ya li/ya

Yai limeanguliwa. Mayai yameanguliwa.

Limau limeliwa. Malimau yameliwa.

Jino litang’olewa. Meno yatang’olewa.

Jiko linawaka. Meko yanawaka

Ngeli ya ya/ya

Maziwa yameletwa. Maziwa yameletwa.

Maji yamenywewa. Maji yamenywewa.

Manukato yako wapi? Manukato yako wapi?

Marashi yamenunuliwa. Marashi yamenunuliwa.

Majira yana upepo. Majira yana upepo.

Ngeli ya ki/ki

Kiherehere kilimvaa. Kiherehere kiliwavaa.

Kiingereza kimeenea sana. Kiingereza kimeenea sana.

Ngeli ya vi

Vita vimezuka upya. Vita vimezuka upya.

Vijo vilisikika usiku. Vijo vilisikika usiku.

Zoezi

1. Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kuandika viambishi vifaavyo kisha

uonyeshe ngeli zake.

Umoja Wingi Ngeli

k.m. Mchezo umeanza. Michezo imeanza. u/i

a) Kitabu __ menunuliwa. Vitabu __ menunuliwa. _______

b) Ng’ombe __ tachinjwa Ng’ombe __tachinjwa. _______

c) Kiboko __ takuuma. Viboko __takuuma. _______

d) Tunda __meliwa. Matunda __meliwa. ––––––

e) Maji __ko wapi? Maji __ko wapi? ––––––

f) Kisa __lifurahisha. Visa __lifurahisha. _______

g) Mkate __meletwa. Mikate __meletwa. _______

h) Jibu __tatolewa. Majibu __tatolewa. _______

i) Ulezi __limfaa. Malezi __limfaa. _______

j) Mchezaji __mekuja. Wachezaji __mekuja. _______

k) Maziwa __ menywewa. Maziwa __menywewa. _______

l) Kikapu __na nini? Vikapu __na nini? _______

m) Mshipi __mekatika. Mishipi __mekatika. _______

n) Shangazi __meondoka. Shangazi __meondoka. _______

2. Chagua nomino mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo:

_________ (Kitabu, Mkate) kilinunuliwa na mwalimu.

Kitabu kilinunuliwa na mwalimu.

1. _________ (Maji, Mkuki) yatachotwa na nani?

2. _________ (Chakula, Kisu) kitapikwa leo jioni.

3. _________ (Chuo, Mlango) utafungwa.

4. _________ (Upendo, Manukato) yamekwisha.

5. _________ (Kuku, Shamba) litanunuliwa.

6. _________ (Kikombe, Ndege) ataruka.

7. _________ (Mlinzi, Kioo) kimevunjika.

8. _________ (Chama, Kiroboto) amekufa.

D. Kusoma

Mashairi huru

Mashairi huru hutofautiana na mashairi ya arudhi kwa kuwa haya

hayajifungi kwenye zile kanuni za utunzi wa mashairi ya arudhi kama vina,

mizani, idadi fulani ya mistari, kuwapo kwa vipande vya ushairi, kibwagizo

n.k. Yanaitwa ‘mashairi huru’ kwa sababu hayazingatii kanuni hizo. Hata

hivyo, mashairi haya yana sifa nyingine za ushairi au za kishairi. Nazo ni:

(i) Matumizi ya lugha ya mkato.

(ii) Kuwepo kwa mishororo au mistari yenye mpangilio fulani.

(iii) Matumizi ya mbinu za kuucha au kuusema ujumbe kwa njia ya

mkato na inayohitaji makini kutambua.

(iv) Matumizi ya mbinu za lugha kama urudiaji.

(v) Kuwepo kwa lugha yenye mvuto wa kisanaa.

Mambo muhimu katika mashairi huru

Mashairi yote huwa na MAUDHUI na FANI. Maudhui ni mambo au

masuala yanayozungumziwa katika shairi linalohusika. Maudhui yanaweza

kudokezwa na: kichwa cha shairi, mistari inayorudiwarudiwa n.k. Ili

kuyaelewa maudhui, baada ya kusoma jiulize: mshairi anasema nini na ni

kitu gani kinachozungumziwa, je, mshairi anataka nipate ujumbe gani, je

mtunzi alitaka tupate ujumbe gani? Hebu tuangalie mfano wa shairi huru

lifuatalo:

Hebu, tua katika hatua zako

Waza, ng’ariza macho

huko nyuma kwenye giza ulikotoka

Unakumbuka ulivyoteswa na mkoloni?

Unakumbuka ulivyodhalilishwa na mgeni?

Ukatumikishwa

Ukalimishwa

Ukatozwa kodi ya kuishi

Ukatokwa hata na jasho la damu

Lakini hatimaye,

‘lipochukia kunyanyaswa

‘lipambana na mateso

‘kukuru kakara, kukuru kakara, kukuru kakara’

hatimaye ukaubwaga ukoloni chini pwaa!

Ukasema shida zimeruka kama ndege

ikawa enzi mpya

Sasa jiangalie,

Kwa nini sasa

Kwa nini sema

unawatesa wenzako

unawanyonya watu wako

unawacheka wenye ngozi yako

Kwa kuwa leo, umekuwa kiongozi

Hujui

mkuki kwa nguruwe

kwa binadamu u chungu?

Maswali

1. Toa kichwa cha kufaa kwa shairi hili.

2. Baada ya kulisoma shairi hili kwa makini, unakiri linazungumzia nini?

Toa sababu zako.

Fani ya shairi huru

Fani ni jumla ya mbinu zinazotumiwa kuyawasilisha maudhui. Kama

msomaji unatakiwa kuangalia matumizi ya lugha, kwa mfano, msamiati

(maneno yasiyokuwa ya kawaida, maneno magumu, maneno yaliyoandikwa

kwa namna ambayo haikuzoeleka n.k.), tamathali za usemi kama tashbiha

na sitiari, mbinu nyingine kama urudiaji au takriri (ambazo hufanywa ili

kusisitiza jambo fulani), n.k.

Maswali

1. Katika shairi hili mshairi ametumia takriri au urudiaji kusisitiza ujumbe

wake, onyesha mifano ya takriri.

2. Taja tamathali mbili za usemi zilizotumiwa katika shairi hili.

3. Je, ni mbinu zipi nyingine ambazo mtunzi ametumia ili kuuwasilisha

ujumbe wake vizuri zaidi?

E. Kuandika

Muhtasari

Muhtasari ni maelezo yanayotolewa kwa kifupi. Hii huweza kutokea kwa

njia ya maandishi au ya kimazungumzo. Uwezo wa kuandika au kusema

maneno kwa kifupi ni stadi muhimu sana hata katika maisha ya kila siku.

Umuhimu wa muhtasari

1. Humsaidia mtu kusema mambo mengi kwa wakati mfupi bila kupoteza

maana yake kuu.

2. Licha ya kuokoa wakati, muhtasari huweza pia kusaidia kuokoa pesa.

Kwa mfano, katika siku hizi za simu tamba tunaweza kuwasiliana

kwa urahisi kwa kutuma ujumbe mfupi. Njia hii imeimarisha sana

mawasaliano kati ya watu kwa vile ujumbe huu humkia anayetumiwa

mara moja na kwa gharama ndogo sana.

3. Tunapoandika vitu kama simu au telegramu, matangazo mbalimbali

kama ya vifo, ya kibiashara; au ripoti, barua, kumbukumbu, makala

ya magazeti na kadhalika hutakiwa kuandika kwa kifupi. Matangazo,

kwa mfano ya kibiashara kwenye redio au runinga, ni ghali mno na

huhesabiwa kwa sekunde. Yasipoweza kuandikwa kwa kifupi itakuwa

hata haiwezekani kuyaweka hewani.

Hatua za uandishi wa muhtasari

Ujuzi wa kuandika muhtasari humpa mwanafunzi uwezo wa kusoma na

kutathmini maandishi. Ili kuandika muhtasari bora, lazima uzingatie hatua

zifuatazo:

1. Soma kifungu ulichopewa kwa makini na uangalifu.

2. Chagua mambo unayoyaona kuwa muhimu na kuacha yale yasiyo na

umuhimu sana. Unaweza kufanya hivi kwa kuziandika hoja hizo muhimu.

3. Pitia tena kuangalia kama kuna hoja zifaazo zilizoachwa nje.

4. Andika nakala ‘ya kwanza’ au ‘nakala chafu’. Huitwa ‘chafu’ kwa vile

hutumika kutathmini kama mambo yote yamezingatiwa. Pia, haitilii

maanani sana hati. Katika kuandika nakala hii, viunganishi vya aina

mbalimbali hutumika kama vile ‘yaani’, ‘na’, ‘ili’, ‘kwa vile’. Aidha, alama

za kuakisha kama mkato, koma, nukta mbili, nukta na mkato n.k.

hutumika ili kuunganisha mawazo makuu.

5. Pitia ili kuhakikisha kuwa kila kitu kiko sawa. Hakikisha kuwa hakuna

hoja muhimu zilizoachwa na kuwa zimeunganishwa kwa mtiririko

unaofaa.

6. Chunguza kama maneno yamezidi au kupunguka kulingana na maagizo

uliyopewa. Ikiwa yamezidi tafuta njia ya kuondolea mbali maneno au

hoja zisizo na uzito mwingi. Unaweza pia kufupisha urefu wa muhtasari

kwa kuandika baadhi ya mawazo kwa maneno machache zaidi ili

usizidishe maneno yanayotakiwa.

7. Hakikisha kuwa hutumii maelezo mengi pale ambapo neno moja lingefaa

au kusibu. Kwa mfano, badala ya ‘sherehe ya waliohitimu kutuzwa vyeti

vyao’ (maneno 6) unaweza kutumia ‘mahafali.’

8. Iwapo maneno yamepungua, pitia nakala asilia ili kuona kama kuna

jambo muhimu lililoachwa kisha uliongeze. Mwisho, ukishahakikisha

kuwa kila kitu ni sawa unaweza kuandika nakala ‘sa’ kisha uipitie

kuhakikisha kuwa maneno yameendelezwa kwa njia sa na hakuna

makosa ya kisaru, kitahajia au ya uakishi. Kwa kawaida jumla ya

maneno katika ufupisho huweza kuzidi au kupungua lakini hayapaswi

kuzidi au kupungua kwa zaidi ya maneno matano.

9. Ni muhimu pia mwanafunzi aandike jumla ya maneno aliyoyatumia

katika ufupisho.

Zoezi

Soma makala haya kisha uyaandike kwa maneno yasiyozidi theluthi

moja.

Ilikuwa mwendo wa saa nne usiku.Nilikuwa ndio tu nimeingia kitandani kulala.Siku

iliyotangulia nilikuwa nimefanya kazi nyingi za kuchosha kwani nilishinda nikipalilia

bustani yangu kabla ya kutembea hadi soko kuu kununua miche ya kupanda kwa

vile msimu wa mvua ulikuwa umeka. Si ajabu basi kwamba nilipotulia kitandani

mwili ulikuwa mavunevune.

Nilipokuwa nikiwaza na kuwazua huku nikingoja kuchukuliwa na usingizi wa

pono,nilisikia sauti ya mchakato iliyofanywa na komeo ya mlango.Mara ya kwanza

nilidhani pengine ni paka au mbwa anapita, lakini niliposikia sauti hiyo mara ya pili

roho ikaanza kunienda mbio. Nilijua bila shaka maisha yangu yalikuwa hatarini.

Niliruka mara moja kuchukua upanga wangu ambao kwa kawaida nilikuwa

nikiuweka mvunguni mwa kitanda, lakini sikuwa na bahati. Mlango ulipigwa kikumbo

na nikajikuta natazamana na pandikizi la mtu mfano wa jitu. Nikasikia sauti ya kutisha

kama ya radi ikiniamrisha nilale mara moja na nijifunike gubigubi. Lakini nikaamua

kujitia ushujaa kidogo angalau nione kama nitalishtua lile jitu. Nikasema kwa

sauti ya kutetemeka, ‘Toka hapa mara moja au uone kioja!’ Lo! Kumbe nilikuwa

nimekoroga mzinga wa nyuki. Hata sikuwa nimemaliza kutamka neno la mwisho

niliposhtukia nimetandikwa inzirani kwenye bega langu la kushoto na kuanguka

kitandani kama kipande cha gogo. Nilipojaribu kunyanyuka nikapata nyingine ya

kifua, nikapoteza fahamu. Niliposhtukia nilijikuta nimelazwa kitandani hospitalini

mwili wangu ukiwa na maumivu makali sana.

Sura ya Sita

A. Ufahamu

Chifu Somba na mbuzi wa serikali

“Ah, ni kweli mambo kangaja huenda yakaja,” alimaka mzee Maarifa

akimwazia chifu wa eneo la kwao aliyejulikana kama Chifu Somba. Zamani,

Somba alikuwa jamaa mtulivu na asiyependa makuu aliyeingiliana na raia

wengine kwa njia nzuri. Hii ndiyo sababu iliyowafanya watu wafurahi sana

alipoteuliwa kama chifu wao. Kwa muda mrefu walikuwa na matatizo mengi

kuhusu usalama, wizi na hata kubughudhiwa kwa akina mama. Walitamani

kuona matatizo haya yamemalizika na maisha yao kuwa mazuri. Basi

alipoteuliwa kuwa chifu wa kata hiyo ya Tumaini kila mtu alijua kuwa

hatimaye dhiki iliyowakumba imekia hatima yake.

Chifu Somba naye alijitahidi kuitekeleza kazi yake kwa moyo wake

wote siku za mwanzo. Muda si muda, yale matatizo yaliyokuwa yakiwakalifu

mioyo wakazi wa kata hiyo ya Tumaini yakapeperuka peperu. Sasa tatizo

la wizi halikuwako tena, watu waliweza kwenda mashambani bila kuhofu

kuwa nguo walizokuwa wameanika uani zitaibiwa. Masoko ya sehemu hizo

yalibadilika ikawa hakuna hofu ya kupigwa kabari usiku na watu usiowajua.

Wanawake nao hawakubughudhiwa tena; maisha sasa yalikuwa shwari na

kila mmoja wao alikuwa tayari kuendelea na jukumu lake la kujenga taifa.

Kweli matumaini yalirudi katika kata ya Tumaini.

Chifu Somba naye alifurahi ghaya kuwa maisha ya wanakata yalikuwa

yamebadilika; yalibaidika na ya zamani kama ardhi na mbingu. Watu

walimpongeza kuwa alikuwa ametekeleza kazi kubwa. Chifu alitambua

kuwa asingefanikiwa katika kazi kubwa kama hii kama wanakata

wasingeshirikiana naye bega kwa bega. Wote waliifahamu vyema busara ya

kuwa kidole kimoja hakivunji chawa. Licha ya mafanikio haya makubwa,

Chifu Somba hakuwa na furaha kama wanakata wenzake. Moyoni alihisi

kuwa wanakijiji hawakuzithamini juhudi zake kama alivyotamani. Alihisi

kuwa aliwafanyia kazi kubwa na kwa misingi hiyo walipaswa kuonyesha

shukrani jazila kwake. Alijiona kama mkombozi wa aina fulani ambaye

aliikomboa kata nzima kutoka kwenye dhiki kubwa. “Shukrani zao zimekuwa

za punda kabisa!” Alijisemea.

Basi siku moja Chifu Somba alipokuwa osini akikuna kichwa chake,

alijiwa na wazo. Aliamua kuzuka na mbinu za kuhakikisha kuwa amepata

njia ya kujishukuru mwenyewe. Kwa kawaida palikuwa na mikutano kadha

ya kuyajadili masuala yaliyoihusu kata. Wanakata walitakiwa kuihudhuria

mikutano hiyo mara tu ilipoitishwa. Wote waliufahamu mchango wa chifu

katika kuibadilisha hali ya maisha yao. Kwa hiyo walifanya juu chini

kuhakikisha kuwa hawakuikosa mikutano hiyo na wale waliokosa fursa

na abra ya kuhudhuria baraza za chifu walihakikisha kuwa wameomba

udhuru. Chifu aliamua kuitumia nafasi hii. Alitangaza kuwa yeyote ambaye

alikosa kuihudhuria baraza ya chifu atatozwa faini ya mbuzi mmoja kwa kila

baraza tatu alizokosa. Wanakata waliposikia tangazo hilo walijitahidi sana

kuzihudhuria baraza.

Chifu Somba alitambua

kuwa mbinu hiyo haikumfaa

kama alivyodhani mwanzoni.

Sasa aliamua kufanya

marisedi mengine kwa

kuhakikisha kuwa taarifa za

baraza zake hazikutangazwa

vyema. Kwa njia hii ni

wachache walioweza

kuhudhuria baraza hizo.

Waliokosa walilazimika

kulipa fidia ya mbuzi.

Wakati mwingine chifu

aliwatuma askari wake na

vijana wengine waliohudumu

kwenye osi zake kwenda kusomba mbuzi wa wanakata. “Ah! Chifu Somba

sasa amekuwa somba kweli; anasomba kila kitu. Chifu aliyekuwa mtu mzuri

sasa ndio amelewa na uongozi nini?” alishangaa Bwana Maarifa.

Somba hakutulia kwenye matendo yake ambayo kwake ilikuwa njia

ya kujishukuru kwa mambo aliyowafanyia wanakata. Sifa alizopewa na

wanakata zilishamwingia kichwani na kumfanya azinze kichwa chake. Alianza

kuhisi kuwa alikuwa mtu muhimu sana na kwamba bila yeye wanakata

wangeshindwa kuishi. “Chifu Somba, mbuzi wote hawa utawafanyia nini?”

walimwuliza wanakata walipotambua jinsi Chifu Somba alivyowasomba

mbuzi wengi. “Hawa ni mbuzi wa serikali!” alisema kwa sauti ya kiburi huku

akiligusagusa tumbo lake kubwa. Wanakata nao walianza kulalamika, “Ni

serikali ya aina gani nayo hii isiyotosheka na mbuzi?”

Siku moja mwanakata mmoja aliamua kuwaunganisha wenzake

nao wakaamua kuandika barua kwa viongozi wa ngazi za juu serikalini.

Muda si muda, Chifu Somba aliachishwa madaraka yake ya uchifu na hata

kushtakiwa kwa kuitumia nafasi yake ya kazi kujitajirisha. “Bwana Hakimu

nimewafanyia wanakata kazi kubwa, waulize wenyewe watakwambia kuwa

nimekomesha wizi, nimeboresha usalama na kuzima bughudha kwa akina

mama,” alijitetea Chifu Somba. “Ndiyo sikatai, lakini serikali inakulipa

kuwahudumia wanakata hao. Huduma unayoitoa ni wajibu wako wa

kikazi wala sio fadhila unayowatendea wanakata, Bwana Somba,” alisema

hakimu. “Ili kutoa indhari kwa viongozi wa umma kama wewe unaamrishwa

kuregesha mbuzi wote uliowasomba lakini hutaepuka kifungo cha miaka

miwili gerezani!” alisema hakimu. Wanakata walipomsikia akilalamika

walisema kwa sauti, “Chifu Somba nasi tumeamka hatimaye sio bozi wa

serikali ulivyotudhani. Sheria ni msumeno hukata mbele na nyuma, Bwana

Somba.”

Maelezo ya msamiati

hatima : mwisho.

furahi ghaya : furahi sana; furahi upeo wa furaha.

yalibaidika : yalitengana; yalikuwa mbali kwa mbali.

abra : fursa; nafasi.

azinze kichwa : aringe; awe na kichwa kigumu.

indhari : onyo.

Maswali

1. Zamani, Somba aliingiliana vyema na watu. Ni kweli au la? Fafanua.

2. Baada ya kuchaguliwa chifu, Somba alileta mabadiliko mengi. Taja

mabadiliko hayo.

3. Unadhani Chifu Somba alitarajia shukrani za aina gani kutoka kwa

wanakata baada ya kuleta mabadiliko katika eneo lao?

4. Ni kwa nini Chifu Somba hakutaka taarifa za mikutano yake kutangazwa

vyema?

5. Toa maana ya methali zifuatazo kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu:

(a) Mambo kangaja huenda yakaja.

(b) Kidole kimoja hakivunji chawa.

6. Eleza maana ya maneno na vifungu hivi kulingana na muktadha wa

kifungu kisha uyatumie kutungia sentensi ili kuonyesha maana yake:

(a) kubughudhiwa (b) yakapeperuka (c) kupigwa kabari

(d) shukrani jazila (e) omba udhuru

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimujamii

Majadiliano: Mwalimu na mzazi

(Ofisini. Mwalimu anashughulikashughulika pale akionekana kama

anayemsubiri mtu. Mzazi, mamake Bonaya, anaingia)

MaMake bonaya

: Habari za asubuhi mwalimu?

MwaliMu

: Nzuri, shikamoo!

MaMake bonaya

: Marahaba!

MwaliMu

: Umeka, ehh.

MaMake bonaya

: Ndiyo, mwalimu. (Mtuo) Sikutaka kuchelewa. Chelewa

chelewa si nzuri.

MwaliMu

: Ehh, wanasema utakuta mwana sio wako. (mtuo) Sasa

Mama Bonaya ni kama nilivyokudokezea.

MaMake bonaya

: Kwamba Bonaya haelekei kufanya vizuri darasani.

MwaliMu

: Ndiyo. (Mtuo) Na si yeye tu, kuna wenzake kadha.

Ndiyo maana nilitaka tukutane, tujadiliane la

kufanya.

MaMake bonaya

: Wewe ndiye unayekaa naye hapa shuleni, utaweza

kutambua jinsi ya kumsaidia.

MwaliMu

: Na wewe ndiye mamake!

MaMake bonaya

: Ni kweli! (Kimya) Itakuwa ni kusaidiana basi!

MwaliMu

: Hasa! Kinga na kinga ndipo moto uwakapo! Mimi

nitajitahidi upande wangu; nawe upande wako…

MaMake bonaya

: (Akiitikia) Ulezi ni kazi kubwa, mwalimu!

MwaliMu

: Ehh, na mwalimu peke yake hawezi kufanikiwa pasi

na msaada wa mzazi.

MaMake bonaya

: Mzazi naye ni vivyo; hawezi kufanikiwa bila ya msaada

wa mwalimu.

MwaliMu

: Ehh, kwa mfano una wajibu wa kumhimizahimiza

kuifanya kazi aliyopewa!

MaMake bonaya

: Mmm…lazima nikiri nimekuwa sifuatilii hilo sana.

MwaliMu

: Sisi pekee hatufanikiwi bila msaada wenu; nyumba

bila nguzo haisimami.

MaMake bonaya

: Ukweli huo!

Maswali

1. Kwa nini Mwalimu alitaka kuzungumza na mamake Bonaya?

2. Je, unadhani Bonaya alikuwa mwanafunzi wa aina gani? Toa sababu

zako.

3. Je, unajifunza nini kutokana na mazungumzo haya?

4. Eleza sifa za sajili ya shuleni kama zinavyodhihirika kwenye kifungu.

C. Saru na matumizi ya lugha

Uundaji wa maneno

Maneno ya Kiswahili huweza kuundwa kwa njia mbalimbali. Kwa mfano,

nomino huweza kuundwa kutokana na nomino nyingine au vivumishi. Hata

hivyo, nomino nyingi za Kiswahili huundwa kutokana na vitenzi.

Uundaji wa nomino kutokana na vitenzi

Katika kuunda nomino kutokana na vitenzi, viambishi mbalimbali hutumika.

Viambishi hivi hutokea mwanzoni na mwishoni mwa mzizi wa kitenzi.

Nomino zinazoundwa kwa njia hii huwa na maana mbalimbali. Katika

sehemu hii tutachunguza taratibu zinazotumika katika uundaji wa nomino

hizi kwa kuzingatia viishio mbalimbali.

(i) Kiishio “i”

Kitenzi Nomino

lea mlezi/walezi/malezi

okoa mwokozi/waokozi/uokozi

zika mzishi/wazishi/mazishi

penda mpenzi/wapenzi/mapenzi

pika mpishi/wapishi/upishi/mapishi

suka msusi/wasusi/ususi

fuata mfuasi/wafuasi/ufuasi

jenga mjenzi/wajenzi/ujenzi

tuma mtumishi/watumishi/utumishi

iba mwizi/wezi/wizi

panda mpanzi/wapanzi/upanzi

nyoa kinyozi/vinyozi

soma msomi/wasomi/usomi

zaa mzazi/wazazi/uzazi

Zoezi

Kutokana na vitenzi vilivyomo kwenye mabano, unda nomino yenye kiishio

‘i’ na uitumie kukamilisha sentensi zifuatazo. Kwa mfano:

Bara la Afrika lina ________ wengi wenye hekima. (ongoza)

Bara la Afrika lina viongozi wengi wenye hekima.

(a) Kakangu aliumia baada ya kutokea ________ huko uwanjani. (gomba)

(b) Mtaa huu una ________ wengi mno. (lewa)

(d) Kesho tutahudhuria ________ ya raki yetu. (zika)

(e) Baada ya Marekani kuivamia Iraq kulitokea ________ makubwa.

(angamia)

(f) Rita alimsaidia Evelyn kwa ________ mengi ya nyumbani. (tumia)

(g) ________ ni kikohozi, hayawezi kuchika. (penda)

(h) Eneo hili halina maendeleo mengi kwa vile lina ________ wengi zaidi.

(roga)

(i) Huko Chuo Kikuu kuna ________ chungu nzima. (soma)

(j) Mimi sipendi mambo ya ________ kamwe. (zuka)

(ii) Kiishio ‘ji’

kitenzi nomino

omba mwombaji/waombaji/uombaji

soma msomaji/wasomaji/usomaji

okoa mwokoaji/waokoaji/uokoaji

ruka mrukaji/warukaji/urukaji

cheza mchezaji/wachezaji/uchezaji

winda mwindaji/wawindaji/uwindaji

tazama mtazamaji/watazamaji/utazamaji

imba mwimbaji/waimbaji/uimbaji

kunywa kinywaji/vinywaji/unywaji

kosa mkosaji/wakosaji/ukosaji

kimbia mkimbiaji/wakimbiaji/ukimbiaji

panda mpandaji/wapandaji/upandaji

chora mchoraji/wachoraji/uchoraji

Zoezi

1. Kutokana na vitenzi vilivyomo kwenye mabano, unda nomino yenye

kiishio ‘ji’ na uitumie kukamilisha sentensi zifuatazo:

(a) ________ umezidi mjini Nairobi. (omba)

(b) Kilelu ni ________ hodari sana. (cheza)

(sikiliza)

(d) ________ haramu umepigwa marufuku hapa nchini. (winda)

(e) Jana ________ hawa walipoteza kondoo watano. (chunga)

2. Andika vitenzi vinavyozalisha nomino zilizoonyeshwa.

Kitenzi Nomino Kitenzi Nomino

k.m.okoa mwokoaji imba mwimbaji

1. _______ mchezaji 8. _______ mrukaji

2. _______ mtazamaji 9. _______ upandaji

3. _______ msomaji 10._______ msemaji

4. _______ uwindaji 11._______ mwekaji

5. _______ msikilizaji 12._______ uchoraji

6. _______ uombaji 13._______ mkimbiaji

7. _______ kinywaji

(iii) Kiishio ‘u’

Nomino nyingi zenye kiishio ‘u’ zinazoundwa kutokana na vitenzi huwa ni

nomino dhahania au matokeo ya vitendo fulani. Kwa mfano:

Kitenzi Nomino

tulia utulivu

vumilia uvumilivu

sikia usikivu

sahau usahaulivu

legea ulegevu

choka uchovu/machovu

haribu uharibifu

potea upotevu

tukuza utukufu

angalia uangalifu

sumbua usumbufu

okoa wokovu

kosa ukosefu

umia maumivu

onea maonevu

Zoezi

1. Tumia kitenzi kilichomo mabanoni kuunda nomino mwafaka inayoishia

kwa ‘u’ ili kukamilisha sentensi.

(a) ________ wake ulimsaidia sana. (elewa)

(b) Mgonjwa alipopelekwa hospitalini alikuwa na _______ mengi sana. (umia)

(d) ________ wa ajira ni tatizo sugu humu nchini mwetu. (kosa)

(e) Mtu ________ aliye na ________ hula mbivu. (stahimili)

2. Kutokana na kila kitenzi kilichoonyeshwa kwenye jedwali lifuatalo

andika nomino moja yenye kiishio ‘u’.

Kitenzi Nomino Kitenzi Nomino

k.m.vumilia mvumilivu legea mlegevu

1. tukuka ______ 9. kosa ______

2. tulia ______ 10. sikia ______

3. choka ______ 11. pumbaa ______

4. pungua ______ 12. sahau ______

5. onea ______ 13. okoa ______

6. umia ______ 14. haribu ______

7. angalia ______ 15. potea ______

8. sumbua ______

(iv) Kiishio ‘o’

Kiishio ‘o’ hutumika sana katika kuunda nomino kutokana na vitenzi. Tazama

mifano ifuatayo.

Kitenzi Nomino

fungua ufunguo/funguo

shona mshono/mishono

unda muundo/miundo/nyundo

sema msemo/misemo

lia mlio/milio/kilio/vilio

nena neno/maneno

simanga simango/masimango

imba wimbo/nyimbo

funika kifuniko/vifuniko

tua kituo/vituo/mtuo/mituo

ziba kizibo/vizibo

Zoezi

1. Tumia kitenzi kilichoko mabanoni kuundia nomino yenye kiishio ‘o’ ili

kujazia pengo lililo kwenye sentensi.

(a) ________ wa mama umepotea. (fagia)

(b) Yule simba mla watu ameingia kwenye________. (tega)

(d) ________ yangu yanauma. (sikia)

(e) Mwalimu amenunua gari lenye ________ wa kisasa. (unda)

(f) Waswahili husema kilicho na ________ hakikosi kuwa na ________.

(anza, isha)

(g) Tulitembea kwa ________ wa kasi ili tuke mjini kabla ya soko

kufungwa. (enda)

(h) Kesho ni siku ya ________ humu shuleni mwetu. (cheza)

(i) Baada ya kupotelea mwituni, nilisumbuliwa na ________ mengi kwa

muda mrefu. (waza)

(j) Mwalimu wetu ametupa________ mengi yenye manufaa. (funza)

2. Andika vitenzi vinavyotumika kuundia nomino zilizoonyeshwa kwenye

jedwali lifuatalo:

Kitenzi Nomino Kitenzi Nomino

k.m. shona mshono k.m. lia mlio

1. ________ kifuniko 10. ________ mwisho

2. ________ kituo 11. ________ pigo

3. ________ kizibo 12. ________ tendo

4. ________ upepeo 13. ________ maonjo

5. ________ ufagio 14. ________ mapatano

6. ________ mtego 15. ________ majibizano

7. ________ kipimo 16. ________ wimbo

8. ________ sikio 17. ________ ndoto

9. ________ ngurumo

(v) Kishio ‘e’

Nomino hizi huwa si nyingi sana. Ni kama zifuatazo:

Kitenzi Nomino

shinda ushinde/mshinde/washinde

umba kiumbe/viumbe

teua uteule/mteule/wateule

hama mahame

peta pete

Zoezi

1. Kutokana na kitenzi kilichomo mabanoni, unda nomino yenye kiishio ‘e’

na uitumie kukamilisha sentensi.

1. Dunia hii ina ________ wa aina nyingi. (umba)

2. Mimi nilisoma maandiko ya ________Paulo. (tuma)

3. ________ moja tu la damu yenye virusi huweza kusababisha Ukimwi.

(tona)

4. Kwa nini mama hakununua________? Tutakunywa chai bure? (kata)

5. ________ wangu alinifaa sana wakati wa harusi yangu. (pamba)

D. Kusoma

Kusoma kwa mapana: Magazeti

Magazeti ni machapisho yenye taarifa mbalimbali ambayo hutolewa au

huchapishwa kila siku na huuzwa. Magazeti huwa chanzo cha habari

mbalimbali na tuyasomapo hujua ni mambo gani yaliyotokea nchini,

ulimwenguni n.k. Magazeti yanahusu nchi na ulimwengu wetu, siasa zetu,

mazingira yetu n.k.

Umuhimu wa magazeti

1. Hutufahamisha habari muhimu zinazotuhusu maishani na kuuhusu

ulimwengu wetu.

2. Hutufahamisha mambo yanayowapata watu katika sehemu mbalimbali

na kwa njia hiyo kutujulisha umuhimu wa kuyaepuka, kwa mfano,

mapigano ya kikabila.

3. Hutuelimisha kupitia makala mbalimbali zinazohusu mambo tofauti

kama afya, elimu, siasa, uchumi, kilimo, biashara, magonjwa, teknolojia

n.k.

4. Hututangazia mambo mageni yaliyoko au yaliyovumbuliwa, kwa mfano,

bidhaa mpya.

5. Hutuwezesha kuupanua ujuzi wetu kuhusu lugha yetu, kwa mfano,

magazeti ya Kiswahili kama Taifa Leo huwa na makala ya lugha,

mafumbo, methali n.k.

6. Hutusaidia kuijenga hamu ya kusoma ambayo inaweza kutufaa hata

katika usomaji wetu mwingine.

7. Hutuburudisha kupitia habari za michezo, burudani, michoro ya vibonzo,

vichekesho n.k.

Sifa za lugha ya magazeti

a) Hutumia lugha yenye mvuto mkubwa.

b) Huwa na sifa ya kumtia hamu msomaji kutokana na ufupi wake.

Kwa mfano, anwani kama ‘Mhalifu kizimbani’, ‘Gor Mahia yainyukua

Tusker’ ‘Jambazi lakiona cha mtemakuni’ n.k.

c) Haitumii wakati uliopita katika anwani zake, kwa mfano

‘Watoto waandamana kudai kuandikishwa shuleni’ (badala ya

‘waliandamana…’) ‘Wabunge wajiongezea marupurupu’ n.k.

Mfano wa makala ya gazeti

hicho kinatumiwa kama njia ya kuwalaghai wafadhili.

Wasichana 16 walihamishiwa Makao ya Watoto ya Homa

Bay yanayodhiniwa na makanisa ya Full Gospel nchini.

Nao wavulana 40 walipelekwa katika kituo cha kurekebisha

tabia cha serikali mjini Kericho.

Hata hivyo, mkurugenzi wa Ogwedhi, Bw. Lawrence

Alosso aliishutumu serikali akisema ina nia mbaya

kuhusu kituo chake. “Kuna maelfu ya watoto wanoateseka

barabarani lakini serikali haijafanya lolote kuwasaidia. Hali

ya hapa kituoni ni bora kuliko barabarani,” akaongeza.

Na WILLIAM ORENDE

Kituo cha watoto mjini Homa Bay kimefungwa na watoto

59 kuhamishwa hadi vituo vingine kufuatia madai ya watoto

hao kuteswa.

Mkurugenzi msaidizi wa Huduma za Watoto, Bw. Ahmed

Hussein, akiandamana na Asa Mkuu wa Watoto mkoani

Nyanza, Bi. Josephine Konosi, waliwasili katika kituo hicho

jana asubuhi na kuamuru kifungwe.

Walisema makao hayo ya kufunza na kurekebisha

watoto ya Ogwedhi, ambayo yanadhaminiwa na Hazina ya

Mayatima ya Kenya, hayajasajiliwa na Serikali. Kadhalika,

maasa hao walisema wanachunguza madai kuwa kituo

Kituo cha watoto chafungwa

HOMABAY

E. Kuandika

Mialiko

Mwaliko (mialiko) ni barua ambayo hupeleka taarifa kwa mtu kumwomba

ahudhurie sherehe fulani kama harusi, kumbukumbu ya tukio fulani, ubatizo,

harambee au mchango n.k.

Kazi ya mwaliko

Mwaliko hutumiwa:

1. Kutujulisha kuwako kwa shughuli fulani.

2. Kuutaka msaada wetu katika shughuli fulani, kwa mfano, mchango wa

fedha.

3. Kutukumbusha kuwako kwa tukio fulani hasa kwa kuwako kwa hifadhi

ya kimaandishi tunayoweza kuisoma mara kwa mara.

4. Huwasaidia wanaoandaa shughuli fulani kupanga vizuri. Kutokana na

idadi ya mialiko wanaweza kujua wanahitaji chumba kikubwa kiasi

gani, watahitaji chakula kiasi gani n.k.

Mialiko kwa kawaida huwa mifupi; haina maelezo au taarifa ndefu.

Mialiko huzingatia:

(i) Jina la mwandishi/mwalikaji na anwani yake.

(ii) Jina la mwalikwa au mwandikiwa.

(iii) Kusudi la mwaliko/mwalikaji.

(iv) Tarehe ya sherehe na wakati itakapoanza.

(v) Mahali itakapofanyika/pa kukutania.

(vi) Anwani na nambari ya simu ya mwalikaji/jibu lipelekwe kwa

nani.

Mfano wa mwaliko

Bwana na Bi. Mwasimba Hemed wana furaha kukualika Bw/Bi Bashir

Mwamvuli kwenye sherehe/tafrija ya ndoa ya mwana wao Bwana Rashid

Mwasimba itakayofanyika katika shule ya upili ya Maji Mazuri tarehe 5:2:04

saa 2.00 kamili na baadaye kufuatiwa na karamu kwenye ukumbi wa Milimani.

Maswali

1. Je, mwaliko una umuhimu gani?

2. Kwa kuzingatia mfano uliopewa, toa mfano wa mwaliko.

Sura ya Saba

A. Ufahamu

Misitu na faida zake

Kati ya sehemu ambazo ni muhimu sana

katika mazingira ya binadamu ni misitu.

Wataalamu wa masuala ya mazingira

wanapendekeza angalau asilimia kumi

ya ardhi ya kila nchi kuwa na misitu.

Baadhi ya nchi zimekia kiwango hiki

na labda hata kukipiku ilhali nyingine

ziko chini ya kiwango hiki. Hali hii

hutokana na matumizi mabaya ya misitu

yenyewe, ufyekwaji wa miti ili kuchoma

makaa, unyakuzi wa misitu na ufyekaji

ili kuanzisha kilimo. Katika sehemu

nyinginezo kuruduka kwa idadi ya wakazi

kunawalazimisha watu kuyajongea maeneo

ya misitu kutafuta mahali pa kulima

na kuishi. Kuwepo kwa misitu ni jambo

linalopaswa kushikiliwa kwa udhati wa

moyo na kila mwananchi. Umuhimu wa

misitu unatokana na manufaa ya kila

nui yanayotokana na misitu hiyo kwa

wanaohusika.

Misitu husaidia kuhifadhi ardhi

isimomonyolewe na kuondolewa na maji ya

mvua kwa urahisi. Mmomonyoko wa ardhi

huishia kusababisha maafa na madhara

makubwa sana kwa watu. Aidha, misitu

husaidia kurekebisha mtiririko wa maji

ya mito; kwa sababu misitu huifanya mito

isifurike kupita kiasi. Sote tunaelewa

madhara yanayoweza kusababishwa na

gharika au mafuriko yanayotokana na

kunyesha kwa mvua za mzo. Kuwepo

kwa misitu pia huzuia kiwango cha

takataka kama mchanga, ardhi au majani

yanayochukuliwa na maji ya mito. Kwenye

mabonde ya baadhi ya mito huenda

kukawa na miradi kadha, mathalan

ya kutengeneza nguvu za umeme au

mashamba ya kumwagiliwa maji. Ikiwa

Ukataji wa miti misituni.

Msitu wa Mlima Kenya pamoja

na Mto Nyamindi unaopita

ndani yake.

takataka zote zibebwazo na maji hazikuchujwa uwezekano wa kuharibiwa

kwa miradi hii ni mkubwa.

Misitu hurekebisha kiasi cha maji yanayoingia ardhini pamoja na

akiba ya maji hayo ardhini. Kuwapo kwa misitu huzuia mvua kuipiga ardhi

moja kwa moja na pia huzuia kukaushwa kwa unyevu na jua. Mizizi ya miti

hufyonza maji kutoka ardhini na kutoa kiasi fulani kwenda angani kupitia

kwenye majani. Maji hayo hufanya hivi kwa kupitia kwenye unyevu ambao

unakuwa msingi wa mvua ya baadaye.

Misitu hutumiwa kama hifadhi na makao ya wanyama ambao sio

muhimu tu kama kivutio cha utalii bali ni muhimu pia katika kudumisha

mfumo ikolojia unaohitajika katika mazingira mazuri; yaani mpatano mzuri

kati ya watu, wanyama na mimea katika mazingira fulani. Fauka ya faida

hizi, kuna faida nyinginezo zinazotokana na misitu kama miti na mbao

za ujenzi. Misitu huwa na miti maarufu kama mininga, mifuu, mivule na

mipingo ambayo ni nyenzo muhimu wakati wa ujenzi. Baadhi ya miti hii

hutumiwa kuundia na kutengenezea bidhaa za kila aina kama samani na

vinyago ambavyo huweza kuuzwa na kuimarisha uchumi wa taifa.

Maendeleo ya utati wa kisayansi yameonyesha mchango mkubwa

unaotokana na miti hasa ya kienyeji kuhusiana na dawa zinazotumiwa

kuyatibia magonjwa sugu. Isitoshe, kuwapo kwa karatasi zinazotumiwa

kutengenezea vitabu huitegemea misitu. Sote tunapasa kuuelewa umuhimu

huu wa misitu na kuwajibika kuhakikisha kuwa misitu yetu haiharibiwi.

Ikiwa tutazembea katika wajibu wetu huu, basi kuna hatari ya maisha ya

kesho kuwa magumu kwa sababu ya matatizo ya ukosefu wa maji, kuwepo

kwa majangwa na kukosa maligha za kimsingi ambazo ni nguzo za uchumi

wetu wa leo.

Maelezo ya msamiati

kila nui : kila aina; sampuli mbalimbali.

mathalan : mfano; kwa mfano.

kivutio : kitu kipendezacho macho; kitu cha

kuvutia.

Maswali

1. Wataalamu wa masuala ya mazingira wanapendekeza kila nchi iwe na

kiasi kipi cha misitu?

2. Baadhi ya nchi zina misitu isiyokia kiwango kinachohitajika. Hali hii

husababishwa na nini?

3. Taja faida tano za misitu.

4. Wewe kama mwanafunzi unasaidiaje kuyatunza mazingira?

5. Taja aina kumi za miti unazozijua.

6. Tunga sentensi ukitumia maneno haya ili kuonyesha maana yake:

(a) kukipiku (b) kuruduka (c) mvua za mzo

(d) mfumo ikolojia (e) magonjwa sugu (f) maligha

B. Kusikiliza na kuzungumza

Ufahamu wa kusikiliza

Katika kidato cha kwanza, tuliona tofauti iliyoko kati ya ufahamu wa

kusikiliza na ule wa kusoma. Kimsingi katika ufahamu wa kusikiliza,

unapata taarifa iliyopo kwa kusikiliza au kwa kuyatumia masikio yako.

Unaweza kuipata habari hiyo kwa kusimuliwa (kwa mfano, hadithi katika

fasihi simulizi) au kwa kusomewa na mwalimu. Ili uweze kuipata habari

unayosikiliza au inayosomwa, lazima uzingatie mambo yafuatayo:

1. Kuwa makini kwa kile kinachosimuliwa au kinachosomwa.

2. Husisha mambo muhimu na habari inayosimuliwa.

3. Jua matamshi au zingatia matamshi ya asomaye.

4. Bainisha mawazo makuu katika kifungu unachosomewa.

5. Usijitahidi kuyakumbuka maneno bali mawazo na hoja kuu.

6. Iweke akili yako katika kuyasikiliza unayotakiwa kuyasikiliza

unayosomewa au kusimuliwa.

Zoezi la ufahamu wa kusikiliza

Sikiliza kwa makini kifungu atakachokisoma mwalimu halafu ujibu maswali

atakayokuuliza.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vivumishi

(i) Vivumishi vya kumiliki (vimilikishi)

Hivi ni vivumishi vinavyoonyesha kuwa kitu fulani kinamilikiwa na mtu au

kitu fulani. Ni maneno kama yangu, chake, lake n.k. Kwa mfano:

a) Walimu wetu wamewasili.

b) Wazazi wao wamekwenda wapi?

c) Mimi nitamchungia ndama wake.

d) Kwa nini wamempiga mtoto wako?

e) Kuku wake na bata wangu wameliwa na mwewe.

(ii) Vivumishi vya kuuliza (viulizi)

Vivumishi vya aina hii hutumika katika kuuliza swali. Kwa mfano; ipi, zipi?

ngapi? gani? n.k. Tazama mifano:

a) Mama amesema atauza ng’ombe yupi?

b) Zawadi anasomea shule gani?

c) Baba amepika chakula kipi?

d) Ni wanafunzi wangapi wameondoka?

e) Ni methali ngapi zimetumika?

Zoezi

1. Soma aya ifuatayo kisha upigie mstari vivumishi vya kumiliki (vivumishi

vimilikishi) vilivyomo.

Ingawa Okelo hakupatikana na hatia, aliachishwa kazi kulingana na

ombi lake la kuacha kazi ambalo lilikuwa limekwishapokelewa. Okelo

alirejea nyumbani na kuwaambia wazazi wake kwamba angependa

kwenda Nairobi kujitafutia riziki mpya.

(Imenukuliwa kutoka Uhalifu Haulipi na Leo Odera Omolo.)

2. Chagua kivumishi mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo:

yapi, wepi, ipi, yupi, upi, kipi

1. Ni mfungwa _______ aliyetoroka?

2. Ni wanafunzi _______ waliohitimu?

3. Unataka kitabu _______?

4. Babu atavaa fulana _______?

5. Utatumia uzi _______?

6. Ni matunda _______ yamenunuliwa?

2. Kuakisha

(i) Nukta pacha/nukta mbili/koloni (:)

Nukta pacha, nukta mbili au koloni ni alama ya kuakisha itumikayo katika

mazingira ya kimaandishi kama yafuatayo:

• Kutanguliza orodha; kwa mfano:

(a) Ingawa nilimwambia kakangu aniletee vifaa vya kuandikia,

alipokuja alikuwa amebeba vitu vitatu: upanga, jembe na uma.

(b) Katika kijiji kizima, hakuna mtu ambaye hakujua bidhaa zilizouzwa

katika duka la Bwana Jumakoshi: kamba, vikapu, miiko na mipini.

zaidi: AFC, Gor Mahia na Tusker.

• Kutanguliza maelezo; kwa mfano:

(a) Tulipowasili mjini tulishangaa kuona duka la Bwana Jumakoshi

limefungwa: lazima kulikuwa na sababu maalum.

(b) Kakangu alipoka nyumbani jioni hiyo alikuwa na furaha ajabu: bila

shaka alikuwa amepita mtihani wake.

humo baada ya ajali ya barabarani, nilikuta kila mtu akilia: raki

yangu alikuwa ameaga dunia.

• Kutanguliza wahusika katika michezo ya kuigiza; kwa mfano:

david

: (akikutana na Jane): Wikiendi kweli hii.

jane

: Kwa nini?

david

: Watu wajikwatua hata - salama lakini?

jane

: Salama tu. Bila shaka ni Flora unayemngojea.

david

: Hukosei Jane. Nipe ujumbe basi.

jane

: Mliagana siyo?

david

: La sivyo hungenikuta hapa nikionekana mjinga hivi,

peke yangu.

jane

: Basi mngojee bila shaka yuaja. Kwaheri ya kuonana.

david

: Haa haraka namna…

(Imenukuliwa kutoka Tazama Mbele na J. Kitsao, uk. 17)

(ii) Nukta mkato/semi koloni (;)

Nukta mkato au semi koloni ni alama inayotumika kutenganisha mafungu ya

maneno yenye maana sawa katika sentensi. Mafungu hayo huweza kusimama

peke yake na kuwa sentensi kamili, kwa mfano:

(a) Baada ya kushinda uchaguzi huo, wananchi hawakufurahi kama

ilivyotarajiwa; ahadi nyingi walizoahidiwa wakati wa kampeni za

uchaguzi hazikutimizwa.

(b) Siki hizi watu wengi wanapooa hawataki kupata watoto wengi;

gharama ya maisha imeenda juu zaidi.

kwa uwezo wangu wote; hii ndiyo njia ya pekee ya kuwashukuru

wazazi wangu.

(iii) Kiulizo/kiulizi (?)

Hii ni alama inayotumika katika kuulizia swali, kwa mfano:

(a) Sungura alitoroka vipi?

(b) Mchezo ulikwisha lini?

(d) Unakwenda wapi?

(e) Unamwandikia nani barua hiyo?

(iv) Alama ya hisi (!)

Hii ni alama inayotumika kuonyesha hisia za moyoni kama furaha, huzuni,

mshtuko, mshangao na kadhalika. Kwa mfano:

(a) Salala! Ni nani yule?

(b) Lo! Timu yetu imefungwa bao jingine.

(d) Po! Wewe hujui unalofanya.

(e) Tutaonana inshallah!

(f) Baba amenunua baiskeli mpya!

3. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi -enyewe

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-enyewe

a mchawi mwenyewe Mchawi mwenyewe amekufa.

wa wachawi wenyewe Wachawi wenyewe wamekufa.

u mkwaju wenyewe Mkwaju wenyewe umevunjika.

i mikwaju yenyewe Mikwaju yenyewe imevunjika.

u ulezi wenyewe Ulezi wenyewe unafaa.

ya malezi yenyewe Malezi yenyewe yanafaa.

ya maziwa yenyewe Maziwa yenyewe yamekwisha.

li tunda lenyewe Tunda lenyewe limeiva.

ya matunda yenyewe Matunda yenyewe yameiva.

ki kiti chenyewe Kiti chenyewe kiko wapi?

vi viti vyenyewe Viti vyenyewe viko wapi?

vi visuguru vyenyewe Visuguru vyenyewe viko wapi?

ki kinaya chenyewe Kinaya chenyewe kinaudhi.

zi fedha zenyewe Fedha zenyewe hazitatosha.

Zoezi

1. Tumia kivumishi ‘-enyewe’ kukamilisha sentensi zifuatazo:

K.m. Mchezaji ________ameka.

Mchezaji mwenyewe ameka.

(a) Mtungi ________ umetumbukia kisimani.

Mitungi ________ imetumbukia visimani.

(b) Mzazi ________ alikasirika sana.

Wazazi ________ walikasirika sana.

Magonjwa ________ yatakwisha.

(d) Manukato ________ ni ya nani?

Manukato ________ ni ya nani?

(e) Mimi ninataka chakula ________.

Sisi tunataka vyakula ________.

2. Chagua nomino mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo.

(a) Jana jioni nilimwona ________ mwenyewe. (kikapu, mwizi)

(b) Wazalendo wa Msumbiji wameshinda ________ vyenyewe. (vita,

mchezo)

(d) ________ vya Maria vimeraruka vyenyewe. (rinda, viatu)

(e) ________ haya yenyewe ni ya nani? (embe, maembe)

(f) Wawindaji haramu wamewaua ________ wenyewe. (ndovu, kiroboto)

(g) Ni nani aliyekula ________ wenyewe? (chakula, mkate)

(h) ________ yenyewe yana chumvi. (chungwa, maji)

(i) Juzi tulitembelea ________ yenyewe. (makavazi, mji)

(j) ________ wenyewe ni wa hali ya juu. (ubora, shamba)

3. Andika sentensi zifuatazo katika umoja.

(a) Wakulima wenyewe wameka.

(b) Vijiko vyenyewe viko hapa.

(d) Mizinga yenyewe imejaa asali.

(e) Manukato yenyewe yananukia.

(f) Mende wenyewe wanaudhi.

(g) Mikate yenyewe inaliwa.

(h) Vyakula vyenyewe vina uchafu.

(i) Malezi yenyewe yalifaa sana.

(j) Kondoo wenyewe watachinjwa.

4. Upatanisho wa kisaru: Viambishi awali vya vitenzi

Ngeli ya i/zi

Umoja Wingi

Sahani imevunjika. Sahani zimevunjika.

Nyumba itajengwa. Nyumba zitajengwa.

Nchi imeendelea. Nchi zimeendelea.

Bandari ilifunguliwa. Bandari zilifunguliwa.

Koa imevuliwa. Koa zimevuliwa.

Ngeli ya u/zi

Umoja Wingi

Uzi umenunuliwa. Nyuzi zimenunuliwa.

Ufa utazibwa. Nyufa zitazibwa.

Uso unang’aa. Nyuso zinang’aa.

Ukuta utajengwa. Kuta zitajengwa.

Wimbo umekwisha. Nyimbo zimekwisha.

Ngeli ya u/u

Umoja Wingi

Ukulima unafaa. Ukulima unafaa.

Uasherati utamwua. Uasherati utawaua.

Usingizi ulizidi. Usingizi ulizidi.

Ulaghai utakwisha. Ulaghai utakwisha.

Ubora ulinipendeza. Ubora ulitupendeza.

Ngeli ya ku/ku

Umoja Wingi

Kutoroka kulimsaidia. Kutoroka kulimsaidia.

Kusoma kunafaa. Kusoma kunafaa.

Kulima kuna manufaa. Kulima kuna manufaa.

Kuiba kuna madhara. Kuiba kuna madhara.

Kuomba kunafaidi. Kuomba kunafaidi.

Ngeli ya pa/ku/mu

Umoja Wingi

Mahali panapendeza. Mahali panapendeza.

Mahali kunapendeza. Mahali kunapendeza.

Mahali mnapendeza. Mahali mnapendeza.

Zoezi

Soma kifungu kifuatacho huku ukijaza viambishi vya upatanisho

wa kisaru vilivyoachwa.

Nilipoka shuleni nilikuwa nimelimatia mno. Ukumbi wa mikutano katika

shule ya Suwerwa __likuwa __mefurika furifuri. Ulikuwa __meshiba mpaka

__katapika, kama wengine wasemavyo. Walimu __likuwa __meketi vitini kwa

safu, sehemu ya mbele zaidi ukumbini. Nilitengewa kiti __moja katika safu

hiyo ya walimu. Nilipokewa na Bi. Nambuye Pilipili kwa moyo __kunjufu.

__lipoingia ukumbini naye, umati __lizizima mzizimo wa kutisha. Moyo

wangu __karindima na kijasho chembamba kunichiriza. Mwalimu huyo wa

Kiswahili Bi. Nambuye Pilipili __kapanda jukwaani__likokuwa na kipaaza

sauti. “Hamjambo wanafunzi?” __kasema. “Hatujambo mwalimu,” __kajibu.

“Basi __nayo furaha tele kukuambieni kuwa mhadhiri wetu mgeni Kongowea

Mswahili__mewasili. Yeye ni malenga stadi na tena bingwa wa Kiswahili.

__takumbuka kuwa ni mwaka huu tu ndipo __lishinda katika shindano la

utunzi wa mashairi Kenya nzima. Kwamba __mekubali mwaliko wetu kuja

tumwone na __msikia ni heshima kubwa. Mada __takayoiongelea ni “Matatizo

__nayoikumba lugha ya Kiswahili.” Yeye ni kijana mdogo lakini karundikiwa

rundo la vipawa. Lakini sitaki kusema sana. Karibu Bwana Kongowea.

(Imenukuliwa kutoka Siku Njema na Ken Walibora, 1996 uk 126)

D. Kusoma

Tamthilia: Utangulizi

Katika kidato cha kwanza, tuliona kuwa tamthilia au mchezo wa kuigiza una

muundo tofauti na riwaya kwa kuwa hapa mazungumzo au dayolojia hutumiwa

sana. Sifa nyingine muhimu ni kuwa huandikwa kwa nia ya kuwasilishwa

jukwaani. Matendo ya wahusika ni muhimu na huwa fupi. Tunaweza kusema

kuwa tamthilia ni kama hadithi fupi inayoigizwa au kuwasilishwa jukwaani.

Tatu, riwaya inategemea usimulizi wa moja kwa moja wa mwandishi tofauti

na tamthilia ambayo hutegemea matendo na mazungumzo ya wahusika.

Ili tuweze kufaidika kutokana na usomaji wetu wa tamthilia, tunapaswa

kujiuliza maswali kadha:

(i) Je, ni mambo gani yanayozungumziwa?

(ii) Je, kuna mhusika anayetamani kupata kitu fulani maalum?

(iii) Je, yupo mhusika anayemzuia kukipata kitu hicho akitakacho?

(iv) Je, ni mambo gani makuu yanayozungumziwa katika tamthilia

hiyo?

(v) Je, kuna baadhi ya mambo ambayo hayachukui nafasi muhimu?

(vi) Je, wahusika waliopo ni wangapi na kila mmoja ana kazi gani?

(vii) Je, tamthilia hiyo ina muundo wa namna gani?

(viii) Je, lugha inayotumiwa na wahusika ina sifa gani? Je,

inatuonyesha nini kuwahusu wahusika wenyewe?

(ix) Je, wahusika hao wana sifa gani kama viumbe?

(x) Je, unaweza kutoa muhtasari wa hadithi ya tamthilia; yaani

mtu akikuuliza inahusu nini unaweza kumjibu?

Maswali haya ni muhimu sana katika kuisoma tamthilia. Maswali yenyewe

yanagusia sehemu mbili kuu za tamthilia (na pia kazi zote za kifasihi):

maudhui na fani.

Katika sura hii tutaangalia maudhui, kwa kujiuliza swali la kimsingi,

maudhui ni nini? Maudhui ni jumla ya mambo yanayozungumziwa katika

tamthilia au kitabu cha kifasihi. Maudhui hujumlisha dhamira ya mwandishi

wa tamthilia inayohusika. Pili, hujumlisha pia maadili au mafunzo; yaani

mambo ambayo mwandishi anataka sisi kama wasomaji tuyaelewe. Tatu,

hujumlisha pia msimamo wa mwandishi kuhusu mambo mbalimbali

anayoyazungumzia.

Jinsi ya kutambua maudhui

Ili kuweza kutambua maudhui ya tamthilia tunajiuliza:

(i) Je, anwani ya tamthilia hiyo ni ipi?

(ii) Je, wahusika wanazungumzia nini kwa mapana kuanzia

mwanzo hadi mwisho?

(iii) Je, ni mawazo gani yanayojitokeza mno katika mazungumzo?

(iv) Je, wahusika wanatamani kufanya nini na ni kitu gani

kinachotokea?

(v) Je, hadithi iliyopo inagusia mambo gani?

(vi) Je, ni matukio gani makuu yanayopatikana katika tamthilia?

Zoezi

(i) Je, kuna tofauti gani kuu kati ya tamthilia na riwaya?

(ii) Je, dhamira ni nini?

(iii) Je, ni mambo gani ya kuangalia unapotaka kujua maudhui ya

tamthilia.

D. Kuandika

Insha ya mazungumzo

Hii ni insha ambayo huwa na maongezi kati ya watu wawili au zaidi

kuhusu jambo fulani. Maongezi au mazungumzo hayo huwa na sifa kadha.

Sifa hizo ni:

a) Kiini au mada ya mazungumzo: Lazima mazungumzo yawe

yanazungumzia jambo fulani ambalo limekuzwa kuanzia mwanzo

hadi mwisho.

b) Hutumia usemi halisi kwa sababu mwandishi huandika maneno

kama yanavyotumiwa na wazungumzaji.

c) Lugha ya wazungumzaji hutegemea wanaohusika wana uhusiano

gani na wanazungumzia wapi na kuhusu nini?

d) Jina la mzungumzaji huandikwa kwanza na hufuatiwa na alama ya

koloni au nukta mbili (:) kabla ya maneno yenyewe.

e) Huwa na mchanganyiko wa majibu mafupi na marefu ili kubadilisha

mtindo.

f) Huwa na maelezo ya kando yanayofungiwa kwenye mabano ambayo

yanaonyesha maelezo ya wakati n. k.

Mfano wa insha ya mazungumzo

Chozi la jicho moja

(Makumba ameketi kitini huku ameshika tama. Anaonyesha huzuni

nyingi. Wakati huu anaingia raki yake Sululu)

sululu

: (Akishangaa) Umeamkaje mwenzangu?

MakuMba

: Nimeamka vyema, sijui nyinyi huko.

sululu

: Ahh hamna neno, tunashukuru.

MakuMba

: Haya karibu!

sululu

: Asante. (akimwangalia) Unaumwa au nini?

MakuMba

: Mimi?

sululu

: Ehh wewe raki yangu, Makumba!

MakuMba

: Nina huzuni!

sululu

: Huzuni?

MakuMba

: Ehh, tena kubwa (anapumua kidogo) Nina huzuni

inayoniliza chozi la jicho moja?

sululu

: (akicheka) Chozi la jicho moja? Ahh bwana we, mbona

unanichekesha…

MakuMba

: Hamna ucheshi hapa ni ukweli wenyewe!

sululu

: Lipi la mno?

MakuMba

: Si unamjua mwanangu aliyeyoyomea mjini?

sululu

: Si huyu huyu Kiparangoto?

MakuMba

: Huyo ehhh. (Anashusha pumzi) Basi mwenzio nimepata

taarifa jana kuwa amekamatwa kwa kuhusika na

ulanguzi wa dawa za kulevya…

sululu

: Ahh Mungu wee! (Akimsogea) Pole mwenzangu, pole

tena sana! (Kama anajisemea) Haya maovu ya siku hizi

jama, sijui tutaishia wapi?

Zoezi

Andika mazungumzo kati ya abiria na utingo.

Sura ya Nane

A. Ufahamu

Shairi

Haki zetu twazitaka

MToTo

: Usemi natanguliza, masikio yategeni,

Haya ninayoeleza, yaw’engie akilini,

Na mpate kuyawaza, msiyatie kapuni,

Hii awamu nyingini, haki zetu twazitaka.

Haki zetu twazitaka, tuishi kama wengini,

Na sote kujumuika, pia twende mashuleni,

Tusome ya kusomeka, yatufae maishani,

Hii awamu nyingini, haki zetu ni lazima.

Mwajiri

: Haki zenu ni lazima, hayo yameanza lini?

Hata hujui kusoma, hujatoka ujingani,

Burebure walalama, hali ni kama zamani,

Hiyo awamu nyingini, itabaki kuwa ndoto!

MToTo

: Itabaki kuwa ndoto, hii haiwezekani,

Japo tuwe tu watoto, twajua twataka nini,

Kutubebesha mazito, kama sisi hayawani,

Hii awamu nyingini, makazini hatutaki.

Makazini hatutaki, tunaumia milini,

Kufanya yasiyo haki, kazi isiyo mizani,

Na mkatutwisha dhiki, nyinyi kweli ni kaini,

Hii awamu nyingini, ‘tamalizika dhuluma.

Mwajiri

: ‘tamalizika dhuluma, ndiyo ipi hiyo kwani?

Nami ninakupa mema, chakula pia mapeni,

Au una lipi sema, nijue nifanye nini,

Kuwa awamu nyingini, naona umechochewa.

MToTo

: Kabisa sijachochewa, nimetoka ujingani,

Ja mnyama kutumiwa, yameka ukingoni,

Mambo mawi kufanyiwa, kama taka mapipani,

Hii awamu nyingini, haki zetu twazitaka.

Mwajiri

: Haki zenu mwazitaka, zipi hizo nambieni,

Ziseme zote haraka, nami niweze baini,

Ikiwa hazina shaka, mkono niwaungeni,

Hiyo awamu nyingini, huanza wapi jamani?

MToTo

: Huanza hivi jamani, kwa elimu darasani,

Elimu ni namba wani, inoangaza gizani,

Tusome kwayo makini, tuke hata chuoni,

Hii awamu nyingini, hilo la kwanza jueni.

Hilo la kwanza jueni, na pili sikilizeni,

Ajira itambueni, kututia makazini,

Dhuluma iso kifani, hutuathiri milini,

Hino awamu nyingini, yamepita ya zamani.

Yamepita ya zamani, ya kutengwa sheriani,

Na hata mahakamani, na mateso ya nyumbani,

Wala kero za njiani, matendo ya makaini,

Hino awamu nyingini, ikwingie akilini.

Mwajiri

: Kweli umeniangaza, nimeyajua yakini,

Kweli tumewachakaza, kuwap’uza maishani,

Nami leo natangaza, mikono nawashikeni,

Kweli awamu nyingini, kumekucha kulichele.

Maswali

1. Shairi hili linaongea kuhusu nini?

2. Taja haki zote anazotaka mtoto.

3. Mwajiri anajiteteaje katika ubeti wa tatu?

4. Mwishoni mwa shairi mwajiri anakubaliana na mtoto. Unadhani ni kwa

nini anafanya hivyo?

5. Tumia maneno haya kutungia sentensi kulingana na matumizi yake

kwenye kifungu:

(a) hayawani (b) kaini (c) mawi (d) baini

6. ‘Msiyatie kapuni’ ni mfano wa msemo. Eleza maana ya misemo ifuatayo

kisha uitumie kutungia sentensi:

a) fanyia kizungumkuti b) jifunga kibwebwe c) piga maji

d) patikana na mambo

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimujamii:

Mazungumzo: Hotelini

(Kibwana Jaku anaingia hotelini. Anachagua meza ambayo iko pembeni si

mbali na ulipo mlango. Mhudumu wa hoteli anamjia)

MhuduMu

: Karibu, habari ya asubuhi?

kibwana jaku

: Poa tu. Vipi?

MhuduMu

: Hamna neno. (Anatua) Utakula nini?

kibwana jaku

: Mna nini kwani? (Kimya) Hamna

menu? (Mhudumu anageuka anakwenda

kumchukulia menu na kumkabidhi Kibwana Jaku). Asante.

Mna biriani?

MhuduMu

: Samahani imeisha hiyo!

kibwana jaku

: (Akiiangalia menu) Pilau nayo!

MhuduMu

: Imeisha pia!

kibwana jaku

: Nini ambacho hakijaisha basi?

MhuduMu

: Kuku na chapati, maini na ugali; karanga

na wali, bajia na pia chipsi.

kibwana jaku

: Nipe hiyo kuku na chapati.

MhuduMu

: Je, na kinywaji?

kibwana jaku

: Nipe soda tu. (Mhudumu anageuka) Aisee!

MhuduMu

: Naam!

kibwana jaku

: Na kuku usiniletee shingo, unasikia?

(Mhudumu anaitikia) Tafuta sehemu nzuri

kama kiga na rigisi. Kisha, usisahau na

kachumbari na pilipili kidogo ili utamu

wake unogee! (Baada ya muda anahudumiwa

na kuanza kula. Mhudumu anakwenda

kusimama kando. Baada ya muda) Aisee!

MhuduMu

: Nikusaidie nini?

kibwana jaku

: Njiti za kuchokonolea meno. Nyama zimesaki

kwenye meno na kuanza kunisumbua.

(Anaondoka na kurudi na njiti juu ya kisahani

kidogo. Kibwana Jaku anakichukua na kuanza

kuyachokonoa meno yake) Pesa ngapi?

MhuduMu

: Jumla mia mbili!

kibwana jaku

: Mia mbili kwa chakula hiki tu!

MhuduMu

: Ndiyo mzee!

kibwana jaku

: (Akitoa pesa. Kama anajisemea) Thamani ya

pesa imekwenda wapi? Chakula hata

hakijashuka kumi! Aah, jamani s huko ni

kutupunja tu! (Anatoa noti ya shilingi mia

tano na kumkabidhi. Baada ya muda mhudumu

anarudi na baki yake) Hata hamna

punguzo!

MhuduMu

: Mzee bei yenyewe si ya juu sana!

kibwana jaku

: Unaona? Hata wewe unajua ni ya juu, ni

kwamba tu si sana!

MhuduMu

: Ndiyo maisha! Kila kitu kimepanda bei siku

hizi; hata maisha yenyewe!

kibwana jaku

: Ndiyo lakini ni vizuri kutoa japo turuhani

ndogo kwa wateja wenu wa kila siku.

(Anainuka) Haya kwaheri!

MhuduMu

: Kwaheri na karibu tena!

Maswali

1. Je, kwa nini Kibwana Jaku anaelekea kushangaa mwanzoni? Unadhani

kwa nini mhudumu hasemi moja kwa moja kuwa hawana vyakula vingi?

2. Tunga sentensi kuonyesha kuwa unaelewa maana za maneno haya kama

yalivyotumiwa katika mazungumzo haya:

(a) biriani (b) bajia (c) viga (d) unogee (e) zimesaki

(f) turuhani

3. Taja sifa za lugha iliyotumiwa katika mazungumzo haya.

Matamshi bora: Vitate d/nd

Tamka maneno haya

d nd

dege ndege

doa ndoa

duni nduni

Soma: Vitanza ndimi

1. Bonaya alisema hatishwi na ndege lakini siku moja alipoliona dege kubwa

alishtuka na kuanza kutetemeka kama mtoto mwenye degedege.

2. Mhubiri alisema kuwa siku hizi ni vyema kuhakikisha kuwa mwenzako

hana doa kabla ya ndoa kwani akiwa na doa kabla ya ndoa huenda ndoa

yenu ikaporomoka kutokana na madoa.

3. Ingawa tulidhani yule mtu ni duni alitwonyesha nduni na ndipo

tukaamini kuwa unayemdhania kuwa duni huenda akakuonyesha

nduni.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vivumishi

Vivumishi vya idadi

Hivi ni vivumishi vinavyoonyesha idadi ya nomino ambazo zinazungumziwa

au zinazorejelewa. Kwa mfano:

a) Ndovu watano walinaswa kijijini Kihome.

b) Wananchi wengi waliikaribisha serikali mpya.

c) Babu anafuga kondoo wachache.

d) Wachuuzi mia moja wametiwa mbaroni.

e) Watu milioni nyingi wanatumia lugha ya Kiswahili.

Jinsi tunavyoweza kuona katika mifano iliyopo hapo juu, baadhi ya vivumishi

hivi huwa ni vya idadi mahususi, kwa mfano: Ndovu watano, na baadhi ni

vya idadi ya jumla, kwa mfano: Wananchi wengi.

Vivumishi vya pekee

Hivi hutokana na mizizi ‘-ote, -o-ote, -ingine, -enye, na -enyewe’.

(i) Kivumishi ‘-ote’

Hiki huonyesha ujumla wa kitu au vitu bila kusaza. Kwa mfano:

(a) Waumini wote wamekwenda msikitini.

(b) Chakula chote kimeliwa na watoto.

(d) Nyumba yote imefagiliwa vizuri.

(e) Mahali pote pamechafuka.

(ii) Kivumishi ‘-o-ote’

Kivumishi hiki humaanisha ‘bila kubagua’. Kwa mfano:

(a) Kitabu chochote kinafaa.

(b) Mwalimu yeyote atatusaidia.

(d) Mikeka yoyote itatandikwa huko ukumbini.

(e) Unaweza kununua bidhaa hizo kutoka duka lolote.

(iii) Kivumishi ‘-ingine’

Hutumika kuonyesha sehemu ya baadhi ya vitu. Hutumika pia kuonyesha

tofauti na/au zaidi ya kitu fulani. Kwa mfano:

1. Watu wengine wana tabia za kuchukiza.

2. Ameiba pesa zingine.

3. Kukopa kwingine kunaudhi.

4. Ubishi mwingine hauna maana.

5. Babu atachinja mbuzi wengine.

(iv) Kivumishi ‘-enye’

Kivumishi hiki huonyesha hali ya mtu au kitu ‘kuwa na’ au

kumiliki kitu fulani. Kwa mfano:

(a) Mtoto mwenye kitabu amekuja.

(b) Kiongozi mwenye bidii amechaguliwa tena.

(d) Wazee wenye busara watakata kesi hiyo.

(e) Mahali kwenye siafu hakukaliki.

(v) Kivumishi ‘-enyewe’

Hiki hutumika kusisitiza kuwa ni mtu au kitu halisi bila

kuwakilishwa. Pia humaanisha upekee au bila mwengine au kingine. Kwa

mfano:

(a) Nitajipakulia chakula mimi mwenyewe.

(b) Pesa zenyewe zilizokuwa zikitafutwa ndizo hizi.

(d) Mahali penyewe tunapoelekea pamefungwa.

(e) Jitu lenyewe limeuawa.

Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-ingine’ (Ngeli a/wa -

ki/vi)

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-ingine’

a kondoo mwingine Kondoo mwingine amezaa.

wa kondoo wengine Kondoo wengine wamezaa.

u mshale mwingine Mshale mwingine umetupwa.

i mishale mingine Mishale mingine imetupwa.

u ugonjwa mwingine Ugonjwa mwingine umezuka.

ya magonjwa mengine Magonjwa mengine yamezuka.

ya maradhi mengine Maradhi mengine ni yapi?

li chungwa jingine Chungwa jingine litaliwa.

ya machungwa mengine Machungwa mengine yataliwa.

ki chama kingine Chama kingine kimeanzishwa.

vi vyama vingine Vyama vingine vimeanzishwa.

li joto lingine Joto jingine litatuchosha sana.

vi vitimbi vingine Vitimbi vingiine vimetokea wiki

jana.

ki kiko kingine Kiko kingine kimenunuliwa.

Zoezi

1. Andika sentensi zifuatazo katika wingi.

(a) Mtu mwingine amekamatwa na polisi.

(b) Mkoba mwingine umepotea.

(d) Maji mengine yamemwagika.

(e) Maziwa mengine yamekamuliwa.

(f) Kitanda kingine kinatengenezwa.

(g) Mlango mwingine umevunjwa.

(h) Chawa mwingine ameniuma.

(i) Kitabu kingine kitaandikwa.

(j) Ulezi mwingine utatolewa.

2. Tumia kivumishi -ingine kukamilisha sentensi zifuatazo:

(a) Watoto _______ wamepita mtihani.

(b) Viatu _______ vitapigwa rangi.

(d) Kiti _______ kitaanguka.

(e) Vinanda _______ vitaibiwa.

(f) Jiwe _______ limemwangukia.

(g) Majira _______ yameanza.

(h) Kiko _______ kimewashwa.

(i) Ngamia _______ anakunywa maji.

(j) Miche _______ itapandwa.

Upatanisho wa kisaru: Kivumishi -enyewe

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-enyewe’

i ndege yenyewe Ndege yenyewe inapaa.

zi ndege zenyewe Ndege zenyewe zinapaa.

u uchawi wenyewe Uchawi wenyewe unaua.

u uzi wenyewe Uzi wenyewe uko hapa.

zi nyuzi zenyewe Nyuzi zenyewe ziko hapa.

ku kuishi kwenyewe Kuishi kwenyewe kunatatiza.

pa pahali penyewe Pahali penyewe hapafai.

ku mahali kwenyewe Mahali kwenyewe hakufai.

mu mahali mwenyewe Mahali mwenyewe hamfai.

zi fedha zenyewe Fedha zenyewe hazifaidi.

li jua lenyewe Jua lenyewe halijachomoza.

vi vita vyenyewe Vita vyenyewe vinaudhi sana.

ki kimya chenyewe Kimya chenyewe kinatisha.

Zoezi

1. Tumia nomino iliyo mabanoni badala ya ile iliyopigiwa mstari.

Kwa mfano: Ndege yenyewe imeondoka. (mtoto)

Mtoto mwenyewe ameondoka.

(a) Nyumba yenyewe itabomoka. (jukwaa)

(b) Uzi wenyewe umepotea. (kalamu)

(d) Ukuta wenyewe ni mrefu. (nyumba)

(e) Udaku wenyewe unaudhi. (kuchokoza )

(f) Mahali kwenyewe ni kupi? (uto)

(g) Njia yenyewe ni fupi. (ukuta)

Zoezi

Chagua kivumishi mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo:

(a) Eropleni __________ imejaa. (yenyewe, zenyewe)

(b) Pahali __________ pamefunguliwa. (kwenyewe, penyewe)

(d) Ulimi __________ unauma. (wenyewe, yenyewe)

(e) Nyimbo __________ zinaudhi. (zenyewe, yenyewe)

(f) Ukurasa __________ ni upi? (zenyewe, wenyewe)

(g) Ndoo __________ imejaa maji. (zenyewe, yenyewe)

(h) Wezi waliiba mbao__________. (zenyewe, chenyewe)

(i) Wembe __________ utamkata. (yenyewe, wenyewe)

Zoezi

Andika kifungu hiki na upigie mstari nomino za pekee.

Baada ya Koplo Maselle kukisogeza chombo cha kupigia simu karibu

yake, alikisasha kinywa chake kwa kwanguo moja la nguvu alilokohoa ili

apate kuzungumza barabara.

Koplo Maselle alizidi kubonyezabonyeza kengele ya simu mpaka

alipopata njia wazi hadi Musoma. Naye akaanza kuongea na Inspekta Willey

wa Musoma. Bila kuchelewa Koplo alimfahamisha jina la binti aliyepotea

na alama alizonazo.

Baada ya Inspekta Willey kupokea simu kutoka Morogoro kuhusu

Pili, Koplo Chacha aliingia ndani huku akitoa jasho jembamba na moyo

ukimwenda kasi. Naye alionyesha uchovu mwingi.

“Koplo Chacha, umefanikiwa kumpata yule jambazi aliyenyakua mali

ya yule Baniani aliyeleta taarifa juzi?” Inspekta Willey aliuliza. “Inspekta

Willey, sijui ni bahati gani tuliyoipata leo! Saa tatu barabara tuliingia ndani

ya jumba la anasa lililoenea mno huko mtaa wa Kivu. Tukiwa humo…

(Imedondolewa kutoka Doa la Mauti na P.C. Geranija/

A.S. Muwanga, uk. 15)

D. Kusoma

Tamthilia

Katika sura ya saba, tulieleza maudhui ni nini na jinsi ya kuyatambua

tunapoisoma tamthilia. Katika sura hii tutaangalia fani. Fani ni jumla ya

njia zinazotumiwa kuyawasilisha maudhui katika tamthilia unayoisoma

(au pia kazi yoyote ya fasihi). Maudhui hayawezi kuwako bila ya kuwako

kwa fani; na fani nayo haiwezi kuwako bila ya kuwako kwa maudhui. Fani

inajumlisha mambo kama vile:

• Muundo: Tamthilia huwa na sura au umbo fulani. Ina maonyesho

(na wakati mwingine hata matendo), ina mwanzo, kati na mwisho.

Je, tamthilia hiyo inaanzia na kuishia wapi? Je, muundo wake ni

rahisi kueleweka, kwa mfano, kama wa tamthilia ya Ukame ya

A. S. Yahya na D. Mulwa?

• Matumizi ya lugha: Lugha ni nguzo muhimu katika uandishi

wowote ule. Lugha ndiyo nyenzo kuu ya fasihi na jinsi anavyoitumia

mwandishi ni muhimu sana. Tuliona kuwa katika tamthilia,

mwandishi anatumia mazungumzo sana. Je, wahusika wanatumia

lugha ya aina gani? Je, ni rahisi au ni ngumu? wanachanganya lugha?

Je, msamiati anaoutumia mwandishi ni upi? Je, mwandishi anatumia

tamathali za usemi kama tashbiha na sitiari (na nyinginezo)?

• Wahusika: Tamthilia inahusu matendo ambayo hutendwa na

binadamu ambao hujulikana kama wahusika. Je, kuna wahusika

wangapi katika tamthilia uliyoisoma? Je, unaweza kusema ni

mhusika yupi au ni wahusika wepi ambao wanachukua nafasi

muhimu sana na /au kwa nini? Je, wahusika hao wanatumiwa ili

kupitisha ujumbe wa aina gani? Je, wahusika hao wamepewa majina

ya aina gani na yana umuhimu wowote?

• Mtindo: Kila mwandishi ana sifa zake tofauti za namna anavyotumia

lugha, anavyouteua msamiati wake, anavyowapa wahusika majina,

anavyotumia tamathali za usemi n.k. Huu ni mtindo wake.

Zoezi

(a) Eleza maana ya neno ‘fani’.

(b) Je, ni sehemu gani muhimu kuhusiana na fani?

E. Kuandika

Hotuba

Hotuba ni taarifa inayotolewa na mtu kwa nia ya kuwasiliana na hadhara

ya watu. Huweza kuandikwa ili isomwe mbele ya hadhara au itolewe moja

kwa moja bila kuhitaji kuandikwa popote kwani wasemaji stadi wana uwezo

wa kutoa hotuba bila ya kuzisoma kutoka popote. Hata hivyo, wasemaji wa

aina hii huhitajika kujua wanachotaka kukizungumzia na hupanga hoja zao

akilini mwao hivi kwamba wakapo kuongea hoja zao hutokea kwa mfululizo

unaofaa usiokanganya hadhira na bila kuacha hoja zozote muhimu.

Umuhimu wa hotuba

(a) Huweza kutolewa kwa nia ya kutoa taarifa fulani kwa hadhira, kwa

mfano, kuhusu umuhimu wa kuhifadhi mazingira, kujikinga na

magonjwa fulani ya kuambikiza, kufafanua mikakati kuhusu miradi

fulani, jinsi ya kupigana na kuenea kwa matumizi ya dawa za kulevya

n.k.

(b) Huweza kutolewa ili kuwashawishi watu kukubaliana na mawazo

fulani, kuwahimiza watende kazi fulani n.k.

Mambo muhimu kuhusu uandishi wa hotuba

1. Hotuba hugawika katika sehemu tatu kuu ambazo ni mwanzo, kati

na mwisho. Sehemu ya mwanzo ina salamu na utangulizi wa kiini

cha hotuba. Sehemu ya kati ndicho kiini ilhali ya mwisho ni kimalizio

au hitimisho. Sehemu hii hutoa muhtasari wa hotuba pamoja na

shukrani kwa walioisikiliza hotuba yenyewe.

2. Hotuba nzuri ni lazima itolewe kwa namna inayoridhisha.Vile vile,

ni lazima ipangiliwe kwa njia nzuri yenye mantiki.

3. Ili kuandika hotuba inayovutia ni vyema kujiweka katika nafasi ya

mtu atakayeiwasilisha hotuba yenyewe mbele ya hadhira.

4. Ijue hadhira yako ili uweze kujua ni lugha ya aina gani utakayoitumia.

Kwa mfano, ikiwa unawahutubia watoto, lugha yako itakuwa rahisi,

yenye sentensi fupi fupi, na iliyoshehenezwa tamathali wanazopenda

watoto kama vile tanakali za sauti n.k. Lakini unapowahutubia watu

wazima lugha huweza kuwa ya kiwango cha juu zaidi yenye methali,

misemo, tashbihi na tamathali nyingine.

5. Lugha ya hotuba hutakiwa kushawishi na kuhamasisha hadhira.

Pia ni lazima lugha izingatie muktadha unaohusika, mazingira

au utamaduni wa wanaohusika, umri wao n.k. Kwa mfano, lugha

inayotumika kutoa hotuba za mazishi ni tofauti na ile inayotumika

kutoa hotuba za michezoni au arusini.

6. Lugha ya hotuba inatakiwa pia iwe ya kusisimua. Iwapo ni ya

kuchosha huenda watu wakaondoka au ikiwa wanasikiliza hotuba

hii kwenye redio au runinga, huenda wakazima vyombo hivyo au

kuchagua stesheni tofauti.

7. Msemaji anafaa kutumia sauti ya juu inayosikika vyema na matamshi

mazuri. Halikadhalika, ni muhimu sana kujiepusha na lugha yenye

matusi au isiyozingatia kanuni zifaazo za adabu

8. Mzungumzaji anafaa kuwasilisha mawazo yake kwa nidhamu.

Mfano wa hotuba

Hotuba ya chifu

“Mkuu wa wilaya yetu ya Sebai, mkuu wa polisi wilayani, mkuu wa tarafa,

mabibi na mabwana. Mimi kama chifu wa kata hii, ninawakaribisha nyote

katika eneo hili kwa moyo mkunjufu. Pili, ninatoa shukrani jazila kwa mkuu

wa wilaya yetu kwa kupata nafasi ya kutembelea kata yetu siku ya leo.

Ninaelewa bila shaka ya kuwa amesikia kilio chetu na hii ndiyo sababu kuu

ya ziara yake hapa kwetu.

Mkuu wa wilaya, wananchi walio hapa wanaonyesha nyuso za uchangamfu,

si kwa vile wamekuwa wakiishi maisha mema, lakini ni kwa kutumaini kuwa

tatizo lao sugu litatatuliwa baada ya kungoja kwa muda mrefu. Ingawa

ninajua umeshaelezewa mengi kuhusu hali ya usalama katika eneo hili,

naona ni jambo bora nifafanue kidogo tu jinsi hali ilivyo kukia sasa.

Mkuu wa wilaya, kwa miaka mingi iliyopita, eneo letu halijawa na

tatizo la ukosefu wa usalama hata kidogo. Wananchi wamekuwa wakijiendea

kwenye shughuli zao wakati wowote bila kuhofu chochote. Lakini haya yote

yamebadilika sasa. Kwa kipindi cha mwaka mmoja uliopita, wakazi wa eneo

hili wamekabiliwa na tatizo la kuhosha. Kumezuka magenge ya majangili

ambayo azima yao kuu ni kuwavamia watu majumbani mwao nyakati za

usiku wa manane na kuwaibia mali yao. Vitendo hivi vimeacha mkururo wa

hasara na majonzi katika nyumba nyingi. Licha ya watu kupoteza mali yao,

wengine wamepata majeraha mabaya na hata wengine kupoteza maisha yao.

Isitoshe, siku hizi majangili hawa hawatosheki tu na mali wanazonyakua. La

hasha! Baada ya kusomba mali yenyewe na kuwakatakata watu wanaojaribu

kujitetea, wanawageukia kina mama na kina dada na kuwanajisi.

Kutokana na hali hii, watu wa eneo hili hawapati usingizi kwa

kuchelea kuvamiwa. Wengine wanalala vichakani ili kujinusuru. Vitendo

hivi vimezalisha matunda ya kuhuzunisha. Kutokana na vitendo vyao hivyo

vya unajisi, baadhi ya wanawake wamepata mimba na tayari wengine

wameshajifungua. Isitoshe, wengine wameambukizwa magonjwa ya zinaa

na hata Ukimwi. Majangili wenyewe hawachagui, bali huwanajisi wasichana

wadogo hata wenye umri usiozidi miaka saba.

Mkuu wa wilaya, kata yetu imetanda wingu la huzuni. Lakini jambo

linalokera zaidi ni kuwa, kwa muda huu wote, tumekuwa tukijaribu kusaka

usaidizi kutoka kwa polisi wa eneo hili lakini kukia sasa hatujaupata. Kila

siku mkuu wa polisi tarafani ametuahidi kuwa atatuma askari wa kutosha

ili kushika doria nyakati za usiku. Hata hivyo, hatujamwona askari yeyote.

Tunaozidi kuona ni majangili wanaoendeleza uhuni wao wapendavyo.

Mkuu wa wilaya, tunakuomba usikilize kilio chetu. Tungeomba serikali

ijenge kituo cha polisi katika eneo hili kama jambo la dharura. Lakini kabla

ya kutekeleza ujenzi huu ambao huenda ukachukua muda, tungeomba

utuletee askari wa kutosha na waliojihami vya kutosha ili kulinda usalama

nyakati za usiku. Majangili hawa hawabebi tu sime na marungu, lakini wana

silaha nyingine hatari zikiwepo bunduki za rasharasha. Iwapo jambo hili

halitafanyika, wakazi wengi wa eneo hili wako tayari kukusanya mali yao

iliyobaki na kuhamia sehemu nyingine za nchi zenye usalama.

Ninajua umekuja hapa leo kwa vile una nia ya kutusaidia. Wakazi wa

kata hii wana imani kuu kuwa utawatatulia tatizo hili lililowakumba kwa

muda wote huu. Asante kiongozi wa wilaya.”

Maswali

1. Hotuba ni nini?

2. Taja mambo manne makuu ya kuzingatia katika kuandika hotuba.

3. Watolee hotuba wenzako darasani kuhusu kichwa: ‘Tohara ya

wasichana’.

4. Umealikwa kwenye sherehe ya kuwahamasisha wanafunzi wa darasa

la nane kusoma kwa bidii, andika hotuba utakayoitoa.

Zoezi la marudio I

A. Ufahamu

Utalii ni tunu kwa uchumi

Mojawapo ya sekta muhimu na aali inayotoa mchango mkubwa katika

uchumi wa nchi zinazoendelea ni utalii. Utalii kwa jumla unakua duniani na

kuchangia pakubwa ukuaji wa uchumi wa dunia. Ikilinganishwa na miaka

50 iliyopita, idadi ya watalii imeongezeka kwa takriban mara 30. Kuwepo

kwa utalii kuna matokeo makubwa sana kwa kuwa nchi mbalimbali zinapata

kipato kinachoweza kutumiwa kuiendeleza nchi inayohusika. Fedha ambazo

zinatokana na utalii zinaweza kutumiwa kuhakikisha kuwa huduma za

kimsingi kama vituo vya afya zinasambazwa nchini. Aidha, utalii ni njia

mojawapo nzuri ya kuzipa nchi mbalimbali umaarufu ulimwenguni.

Utalii kama biashara unakua kwa kasi na watalii wamekuwa

wakimiminika kama kumbikumbi katika maeneo mengi yaliyo na vivutio.

watalii wakinunua bidhaa za kienyeji mjini Nairobi.

Vivutio hivi ni mbuga za wanyama, maumbile ya kuvutia kama milima, kanda

za pwani ambako watalii wanaweza kukoga na kufurahia jua, mandhari ya

kuvutia na hata utamaduni wa jamii mbalimbali. Mataifa mengi ya Afrika

yametunukiwa bahati ya kuwa na vivutio vingi ambavyo vinawavutia watalii

kutoka nchi zilizoendelea kuja barani. Pili, bara letu hili linajumlisha jamii

mbalimbali ambazo zina tamaduni mbalimbali zenye utajiri mkubwa ambao

unakuwa kivutio kikubwa. Ikiwa pato linalotokana na sekta hii ya utalii

litatumiwa vyema, upo uwezekano wa nchi zinazohusika kupiga maendeleo

makubwa ya kiuchumi.

Kiwango cha kukua kwa sekta ya utalii miongoni mwa nchi zinazoendelea

kinatazamiwa kukua kwa asilimia tano kwa mwaka hadi kukia mwaka wa

2020. Hali hii inaonyesha kuwa dalili za kuboreka kwa sekta hii siku za usoni

ni nzuri. Ili kuhakikisha kuwa sekta hii inaendelea kuwa kivutio kikubwa

cha pato la nchi, pana umuhimu wa mataifa yanayohusika kuhakikisha

kuwa yanaimarisha sekta hiyo. Uimarishaji huo ni kwa kupanua soko la

utalii kwa kuwahimiza wananchi wenyewe kutembelea sehemu mbalimbali,

yaani kuhimiza utalii wa ndani kwa ndani. Njia nyingine ni kuboresha

muundo msingi kama barabara, mahoteli na maeneo yanayopendwa na

watalii wenyewe ili kuwavuta wengine zaidi. Pana haja pia ya kuhakikisha

usalama umedumishwa katika maeneo yanayotembelewa na watalii. Sekta

hii haitafanikiwa vyema pasipokuwa na juhudi za kuitangaza nchi na vivutio

vyake vya utalii ili kuwavuta watalii wengi.

Fedha zinazotokana na sekta ya utalii zinaweza kutumiwa kwa

maarubu mbalimbali. Kwa mfano, fedha za kigeni zinazopatikana zinaweza

kusaidia kupunguza mzigo wa madeni ambao unazirudisha nyuma nchi

nyingi. Fedha hizi huweza pia kutumiwa kulipia bidhaa ambazo huagizwa

kutoka nje na ambazo kwa kawaida hulipiwa kwa fedha za kigeni. Tatu,

fedha hizi huweza kutumiwa kuimarisha muundo msingi wa ndani katika

nchi inayohusika ili kuhakikisha kuwa baadhi ya matatizo kama uhaba wa

barabara za kutegemewa yameondolewa. Aidha, hutumiwa kuboresha na

kuimarisha huduma za jamii katika nyanja mbalimbali kama elimu na afya

ambazo ni muhimu kama nguzo ya taifa lolote lile.

Kati ya nchi 49 zinazojulikana kama maskini sana, nyingi ziko barani

Afrika na utalii ni moja kati ya sekta muhimu zinazoziingizia fedha za kigeni.

Licha ya faida za utalii ambazo tumeziona hapo juu, kuna matatizo

kadha yanayoweza kuhusishwa na sekta hii ya utalii. Kwa mfano, miongoni

mwa nchi nyingi zinazoendelea, sehemu kubwa ya biashara ya utalii

imetawaliwa na makampuni na waendeshaji wa nje. Kwa mfano, hoteli nyingi

na mashirika yanayohusiana na utalii humilikiwa na wawekezaji wa nje, hali

ambayo inazinyima serikali na nchi zinazohusika kipato fulani. Pili, kutokana

na kutokuwepo kwa mipango mizuri, sekta hii ya utalii haiunganishwi vizuri

na sekta nyingine kama uvuvi, kilimo, viwanda, utamaduni na burudani hali

ambayo ingeweza kuipanua sekta yenyewe.

Isitoshe, kuibuka, siku hizi, kwa milolongo ya mahoteli ya kimataifa,

usarishaji wa watalii kwa njia za barabara na usari wa anga kunatishia

na kwa kiasi kikubwa hata kuondolea mbali uwezo wa hoteli ndogo na

makampuni ya wazalendo kushiriki katika biashara hii. Hoteli hizo ndogo,

kwa mfano, hazina uwezo wa kuumudu ushindani mkubwa kutoka kwa

hoteli hizo kubwa.

Katika sehemu iliyotangulia tumeona faida zinazotokana na utalii na

mchango wake katika kukua kwa uchumi. Je, kwa upande ule mwingine,

tunaweza kusema utalii una athari zozote hasi au mbaya? Kuwepo kwa utalii

kuna athari zake katika utamaduni wa jamii inayoyazunguka maeneo ya

utalii na kwa njia hiyo kuua thamani fulani muhimu za kitamaduni. Watu

wengine wanaishia kukengeushwa kiasi cha kuuacha utamaduni wao na

kuubabia utamaduni wa kigeni au utamaduni ajinabi. Ni kweli kuwa utalii

huo unaweza kukuza kuheshimika kwa makundi madogo ndani ya jamii,

kukuza lugha, dini na imani za asili na mitindo mingine ya maisha ambayo

ingeweza kufa iwapo si kwa biashara hiyo. Lakini katika maeneo mengine,

baadhi ya wazawa wameondolewa katika maeneo yao waliyokuwa wakiishi ili

kupanua utalii kama ilivyowahi kutokea nchini Kenya katika miaka ya 1950

na miaka ya karibuni katika jiji la Pagan nchini Burma. Utalii kwa njia hii

unasababisha kudhalilisha kwa wenyeji ili kuwakidhi watalii wanaotembelea

maeneo fulani.

Maeneo mengine yanaathiriwa pia, kwa mfano, yamekuwepo

malalamiko ya wananchi wa kijiji cha Sakilla huko Arusha, nchini Tanzania

kuhusu mojawapo ya mabwawa yao ya asili, ambalo limeuzwa kwa ajili

ya ujenzi wa uwanja wa ndege wa kibinafsi ili kuuendeleza utalii. Suala

muhimu ni kuwa lazima mataifa yanayohusika kuhakikisha kuwa jamii zao

zinafaidika kutokana na sekta hii sio tu kwa jinsi ya kipato chenyewe bali pia

uhusiano wa jamii mbalimbali na shughuli zenyewe za utalii. Lazima ziwepo

kanuni na njia za kufuatilia kuhakikisha kuwa matatizo yanayohusishwa na

utalii, kama kuhusishwa kwa watoto kwenye ukahaba (kama ilivyo nchini

Thailand), hayatuathiri. Tukumbuke kuwa utalii una tijara lakini tusiuuze

utu wetu kwa pupa ya pesa.

Maelezo ya msamiati

aali : zuri; bora.

maarubu : malengo; madhumuni.

uhaba : upungufu; ukosefu.

kukengeusha : kubaguliwa na kutengwa kwa

kushawishika kiakili.

kuubabia : kuupapia; kuukimbilia.

utamaduni ajinabi : utamaduni wa kigeni; utamaduni wa

mbali.

pupa : tamaa.

Maswali

1. Taja vivutio vitano vya watalii humu nchini mwetu.

2. Je, utalii unawezaje kuzifaidi nchi mbalimbali?

3. Kwa nini bara la Afrika linapokea idadi kubwa ya watalii?

4. Je, ni mambo gani yanayotakiwa kufanywa ili kuiendeleza sekta ya

utalii?

5. Eleza namna fedha zinazotokana na utalii zinavyoweza kutumiwa.

6. Huku ukitoa mifano, taja athari mbaya zinazotokana na biashara ya

utalii.

7. Mwandishi ana maana gani kwa kusema kuwa ‘tusiuuze utu wetu kwa

pupa ya pesa’

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Tegua vitendawili vifuatavyo:

(a) Mlima mmoja wapandwa kuanzia juu.

(b) Mfalme katikati lakini watumishi pembeni.

(d) Alinipa ngozi nikaipika; akanipa nyama nikaila; akanipa mchuzi

nikaunywa.

(e) Anakula lakini hashibi.

(f) Kitu changu asubuhi chatembea kwa miguu minne, saa sita kwa

miguu miwili na jioni kwa miguu mitatu.

(g) Kuku wangu aliangua mayai jana, lakini si kuku wala ndege.

(h) Likitoka halirudi.

(i) Mtoto asemea pangoni.

(j) Mdogo lakini humaliza gogo.

2. Je, visasili ni nini na vina jukumu gani?

3. Taja majukumu matano makuu ya methali katika jamii.

4. Tunga sentensi mbili kwa kila jozi ya maneno yafuatayo ili kutofautisha

maana yake:

(a) saa zaa

(b) suka zuka

(d) saba shaba

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Ni nini maana ya neno ‘momu’?

2. Huku ukitoa mifano, tofautisha kati ya momu huru na momu tegemezi.

3. Tenganisha momu katika maneno yafuatayo:

a) aliyenipigia.

b) wanaosoma.

c) nilichomletea.

d) vinavyotumiwa.

4. Ni nini maana ya neno ‘kiambishi’? Toa mifano ya kuthibitisha.

5. Huku ukitumia mifano, tofautisha kati ya kiambishi awali na kiambishi

tamati.

6. Onyesha nomino katika sentensi zifuatazo:

(a) Kenya, Uganda na Tanzania ni nchi za Afrika Mashariki.

(b) Kwa nini hukuniletea kalamu na karatasi?

(d) Humu sokoni mnauzwa malimau, mafenesi, machungwa na matufaha.

(e) Yule tajiri ana majengo mengi kule mjini.

7. Soma kifungu kifuatacho huku ukiandika heru kubwa panapofaa.

Waziri wa kusadikika alikuwa mtu mwenye haiba kubwa na uhodari

mwingi, kwa hivi aliitwa majivuno. uwaziri wake ulianza zamani sana.

Alikuwa waziri wa wafalme watatu katika nyakati mbalimbali. babu

yake mfalme anayesimuliwa aliposhika ufalme, yeye alishika uwaziri;

baba yake alipokuwa nahodha wa chombo cha serikali, yeye alikuwa

rubani wake; akaendelea katika hadhi hiyo mpaka wakati wa enzi ya

mfalme mpya. umri wake mkubwa ulizifanya nywele zake kichwani kuwa

nyeupe kama fedha. kwa haiba hii aliweza kuyavuta macho ya watu;

na kwa ufasaha wa maneno aliweza kufanyiza fungu au mwamba wa

kuyavunja maisha ya mtu yeyote kama chombo. kipawa chochote cha

mtu kama hakikuongozwa vema huweza kuwa hatari au maangamizi

kwa wengine. mtu huyu alikuwa maarufu na mashuhuri lakini alijaa

tadi na inda kama hadithi hii inavyosimulia.

(Imenukuliwa na kuandikwa upya kutoka Kusadikika na S. Robert,

uk. 1)

8. Onyesha vielezi latika sentensi zifuatazo:

b) Nilika Nakuru saa saba adhuhuri.

c) Wazee wale watachinja kondoo wawili tu.

d) Nilifanya kazi hiyo kwa bidii nyingi ajabu.

e) Kesho tutakwenda msikitini.

f) Wezi waliingia chumbani mmoja mmoja.

9. Nomino hizi zimo katika ngeli zipi?

k.m. mlango - milango (Ngeli u-i)

(a) mwizi – wezi

(b) mtaro – mitaro

(d) maji – maji

(e) kikapu – vikapu

10. Tumia vivumishi vifuatavyo kutungia sentensi:

(a) mzuri

(b) kizuri

(d) zuri

11. Kutokana na vitenzi vilivyomo mabanoni, unda nomino mwafaka ili

kukamilisha sentensi zifuatazo. Kwa mfano:

________ wa mwanasiasa huyo wametiwa mbaroni. (fuata)

Wafuasi wa mwanasiasa huyo wametiwa mbaroni.

a) _________ yule hanyoi watu vizuri. (nyoa)

b) Jengo hili lilijengwa na __________ hodari. (jenga)

c) Hapa Kenya kuna _________ wengi kutoka nchi jirani. (kimbia)

d) Baada ya safari ndefu, tulipatwa na __________ mengi. (choka)

e) Ghasia zilipotokea huko uwanjani kulitokea __________ mwingi mno.

(haribu)

f) ________ hiki hutumiwa na watoto wa shule. (vuka)

g) Mimi sipendi _________ za kigeni. (imba)

h) Huyu ni _________ gani jamani! (umba)

i) __________ chako kimeniudhi. (tenda)

j) ___________ ilikuwa ya kuogofya mno. (ota)

12. Tumia kivumishi ‘-enyewe’ kukamilisha sentensi zifuatazo:

a) Wanawake __________ watakuja kesho.

b) Manukato ____________ yananukia.

c) Chakula ____________ hakina ladha.

d) Mimi nataka mikate ____________.

e) Jiko ____________ liko wapi?

D. Kusoma

a) Eleza maana ya fani na maudhui.

b) Je, ni sehemu zipi zinazounda fani?

E. Kuandika

a) Andika insha kuhusu shule yako.

b) Jichukulie kuwa wewe ni mwalimu mkuu wa shule yako. Andika

hotuba utakayoitoa wakati wa Siku ya Wazazi.

c) Soma tena kifungu kuhusu ‘Utalii ni tunu kwa uchumi’ kisha

ukiandike upya kwa urefu usiozidi nusu ya jumla ya maneno

yaliyomo.

100

101

Sura ya Tisa

A. Ufahamu

Nchi za Afrika Mashariki na mustakabali wake

Babu aliaga dunia mwaka wa 1978 miezi miwili baada ya kuvunjika kwa

Jumuiya ya Afrika Mashariki. Zamani babu alikuwa mfanyakazi wa Shirika

la Reli na aliishi mjini Arusha nchini Tanzania kwa kipindi kirefu. Kuvunjika

kwa jumuiya hiyo kulimwumiza moyo na kumtia katika simanzi isiyokadirika.

Nakumbuka alivyoizungumzia jumuiya hiyo kwa msisimko mkubwa.

“Mjukuu wangu, jumuiya hii ni juhudi nzuri. Kidole kimoja hakivunji chawa.

Tusipoungana tutaangamia na mustakabali wa nchi zetu utakuwa mbaya,”

alisema babu.

Kila ninapoziwazia nchi zetu za Afrika Mashariki, maneno hayo ya

babu huhuika akilini. Ushirikiano mpya kati ya nchi zetu hizi utakuwa na

manufaa makubwa sana. Msingi mkubwa wa maendeleo ya nchi yoyote ile ni

uchumi. Nchi yoyote hujiendeleza kiuchumi kwa njia kadha. Njia mojawapo

ni kwa biashara inayofanyika nchini na iliyopo kati ya nchi hiyo na nchi

nyingine. Maendeleo ya hali ya kiuchumi katika nchi moja yanawawezesha

raia wake kuwa na utajiri wa kutosha wa kuiendesha biashara ya maana.

Nchi zetu za Afrika Mashariki zinategemea kilimo kwa kiasi kikubwa.

Huu ndio msingi wa msemo kuwa kilimo ni uti wa mgongo wa mataifa

yetu. Maendeleo ya kilimo na biashara yake ni msingi muhimu wa ukuaji

wa uchumi wa mataifa yetu. Njia mojawapo ya kujenga na kuendeleza

ushirikiano ni kuacha biashara ya kawaida baina ya nchi zenyewe kuendelea

pasipo kizuizi chochote. Vizuizi vya biashara vinavyoweza kuwako kati

ya mataifa ni kama sheria na kanuni zinazokataza ununuzi wa bidhaa

kutoka nchi moja hadi nyingine. Pili, inawezekana pasiwepo na sheria za

aina hiyo bali pawepo na ushuru wa forodha ambao unaifanya biashara ya

aina hii kuwa ngumu. Bidhaa zinazotoka nchi moja zinatozwa ushuru wa

forodha wa juu unaofanya bei ya bidhaa zenyewe iwe ya juu. Ushuru kama

huo unapoondolewa biashara kati ya mataifa yanayohusika inaimarika na

kuchipua kama uyoga na kuwafaidi raia wa nchi zinazohusika.

Ushirikiano kati ya mataifa yetu ya Afrika Mashariki unaweza pia

kupatikana katika kiwango cha usari wa raia wenyewe. Nchi zetu zinaweza

kuruhusu usari wa raia zake kutoka nchi moja hadi nyingine kufanya

biashara, kufanya kazi au kuendesha biashara bila ya kizuizi chochote. Hii ni

dhamira moja kuu katika malengo ya Jumuiya hii mpya ambayo viongozi wa

nchi hizi wanajitahidi kuijenga upya. Shughuli hizi zitafanikiwa ikiwa raia

wanaohusika watakuwa na uhuru wa kutumia fedha zao huko wanakokwenda.

Huu ni msingi muhimu wa kuwako kwa soko moja.

Mataifa yetu yanaweza pia kushirikiana kwa kuwa na mikakati sawa

ya kuvuta misaada au uwekezaji wa mataifa ya nje. Mataifa hayo yanaweza

100

101

kuhakikisha kuwa mipango yao ya kiuchumi haihitilaani na inahimiza

maendeleo. Hali kama hii inaweza kukiwa ikiwa nchi hizo zitakuwa na

mshikamano mkubwa kama ndugu wa toka nitoke na kwamba siasa zao

hazina tofauti kubwa. Ikiwa mataifa mawili yatafuata siasa tofauti itakuwa

vigumu sana kushirikiana kiuchumi. Mathalani, nchi inayofuata siasa ya

ujamaa haiwezi kushirikiana vizuri na nyingine inayofuata mfumo usiokuwa

wa ujamaa. Hii ilikuwa sababu kuu ya kutofautiana katika miaka ya 1970

ambako kuliishia kuleta kuvunjika kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki.

Ushirikiano wa kiuchumi hauwezi kufanyika shaghalabaghala. Lazima

yawepo mapatano fulani ya kiuchumi. Leo tunaishi katika kipindi ambapo

mazungumzo kuhusu utandawazi yameshika nguvu sana. Msingi mmojawapo

wa utandawazi ni kuondolewa kwa vikwazo vya kibiashara katika mataifa

mbalimbali ili kuimarisha biashara ulimwengu mzima. Lakini uondoaji

huu lazima pia uwe na misingi fulani. Bila ya misingi hiyo nchi ambazo

hazina uchumi imara zinaweza kuathiriwa vibaya na mfoko wa ghaa wa

bidhaa rahisi ambazo zinatishia viwanda na biashara changa. Kwa njia hii

biashara changa katika mataifa yenye uchumi usio imara zitatishiwa kwa

kiasi kikubwa na hata bidhaa zao kukosa soko.

Hatua moja muhimu ambayo imepigwa na mataifa ya Afrika Mashariki

ni kuunda Bunge la Afrika Mashariki ambalo lina makao makuu mjini

Arusha, Tanzania. Bunge ni chombo muhimu katika kujadili na kupitisha

makubaliano yanayoathiri utendakazi au jinsi shughuli mbalimbali

Marais Mwai Kibaki (Kenya), Museveni (Uganda), na Mkapa (Tanzania) wakiwasili

kwenye mkutano wa kujadili mustakabali wa Afrika Mashariki.

102

103

zinavyoendeshwa. Bunge la Afrika Mashariki linaweza kupitisha sheria

ambazo zitaudhibiti utendakazi na shughuli za wenyeji wa Afrika Mashariki.

Pia linaweza kupitisha sheria zinazosawazisha na zinazodhibiti biashara na

maingiliano ya wenyeji wa nchi zetu hizi. Zipo juhudi za kuhakikisha kuwa

pana mahakama inayoshughulikia masuala ya jumuiya hii mpya. Chombo

hiki kitakuwa msingi muhimu katika kulikabili suala la usalama katika

mataifa yetu haya. Kama tujuavyo, hamna taifa linaloweza kuendelea vizuri

ikiwa usalama wake hauna uhakika. Kila mfanyabiashara na mwekezaji

anapenda kufanya biashara au kuwekeza katika mazingira mazuri.

Hivi majuzi kumekuwapo na juhudi za kuhakikisha kuwa idara muhimu

za mataifa haya kama vile polisi, majeshi na idara ya uhamiaji zinashirikiana.

Huu utakuwa msingi mzuri wa ujenzi wa jumuiya mpya ya Afrika Mashariki.

Ni matarajio yetu kuwa karibuni ushirikiano huu utaonekana katika idara

nyinginezo na kuimarisha ushirikiano huo. Mataifa mengine ya ulimwenguni

yanashirikiana katika viwango mbalimbali, kwa nini sisi tupige zohali? Ni

vyema tuitambue ile busara ya babu kuwa kidole kimoja hakivunji chawa

na kuwa mustakabali wa mataifa yetu upo katika ushirikiano wetu.

Maswali

1. Ina maana gani kusema kilimo ndio uti wa mgongo wa mataifa yetu?

2. Ushuru wa forodha huathirije biashara kati ya nchi na nchi nyingine?

3. Usari kati ya nchi moja na nyingine unawezaje kusaidia kuimarisha

uchumi wa nchi hizo?

4. Tofauti kubwa za kisiasa kati ya nchi huweza kuathiri maendeleo ya

kiuchumi kati ya nchi hizo. Hii hutokeaje?

5. Utandawazi unawezaje kuathiri biashara changa?

6. Unadhani Bunge la Afrika Mashariki litasaidiaje kuleta ushirikiano kati

ya nchi hizi?

7. Eleza maana ya maneno haya kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu kisha uyatumie kutungia sentensi:

(a) mustakabali (b) ushuru wa forodha

(e) utandawazi (f) mfoko

(g) kupiga zohali

B. Kusikiliza na kuzungumza

Hekaya

Hiki ni kitanzu au kipera kimojawapo cha utanzu wa hadithi katika fasihi

simulizi. Hekaya ni hadithi ambazo huwatumia wanyama (hasa wanyama

102

103

wajanja) ili kuonyesha sifa fulani muhimu. Hekaya hujulikana pia kama

ngano za ayari. Wanyama hawa hutumiwa kama funzo kwa binadamu

dhidi ya kudanganyika kwa urahisi au kuonyesha madhara yanayoweza

kupatikana kutokana na kudanganyika huko.

Katika hekaya za jamii zetu nyingi, mnyama anayesawiriwa kama

mjanja ni sungura. Huyu huwa mnyama mjanja au ayari anayewadanganya

na kuwapumbaza wanyama wengine wakubwa. Funzo kuu katika hekaya au

ngano za ayari ni kuonyesha jinsi mtu mkubwa anavyoweza kushindwa kiakili

na mtu mdogo sana.

Umuhimu wa hekaya

1. Hekaya huwatahadharisha watu au wasikilizaji dhidi ya kudanganyika

haraka.

2. Huonyesha tabia ya udanganyifu na jinsi inavyoweza kuwaathiri watu.

3. Kuonyesha yanayoweza kuwapata wale ambao ni wadanganyifu.

4. Huwasilisha funzo fulani kuhusu jinsi ya kupambana na hali fulani

ngumu.

Mfano wa hekaya

Sungura alivyokwepa kuliwa na simba

Wanyama wa porini waliamua siku moja kumtuma mnyama mmoja kila

siku alikoishi simba kama chakula. Siku moja ilika zamu ya sungura

kwenda huko. Sungura alikuwa mjanja sana. Alipanga mpango mzuri wa

kumwangamiza simba.

Alienda alikoishi simba muda mrefu baada ya muda wa chakula cha

simba. Alimkuta simba na hasira kubwa sana. “Kwa nini umechelewa jinsi

hii?” aliuliza kwa hasira.

“Bwana wee!” alisema sungura kwa sauti ya upole, “ nilichelewa kwa

sababu simba mwingine alinikimbiza. Nilitaabika sana kabla ya kupata

upenyu wa kutoroka.”

“Simba mwingine? Je, katika pori hili?” aliuliza simba

“Ndiyo, Bwana Mkubwa. Najua anakoishi. Tuandamane nikakuonyeshe,”

alisema sungura.

Simba alijitayarisha kuandamana na sungura. Sungura aliongoza njia

hadi walipoka mahali palipokuwa na kisima kikubwa. Sungura alimgeukia

na kusema, “Anaishi hapa. Tafadhali njoo umwone!”

Simba alisogea ulipokuwa ukingo wa kile kisima. Aliyatupa macho huko

chini na kukiona kivuli chake. Alidhani kuwa huyo alikuwa simba mwingine.

Kwa hasira kubwa alifungua kinywa na kunguruma. Alimwona huyo simba

mwingine akimkenulia meno. Simba hakuweza kusubiri, alijitosa kisimani

apambane na simba huyo. Huo ulikuwa mwisho wake. Sungura aliondoka

akicheka akifurahi kuwa sasa wanyama hawataliwa tena na simba.

104

105

Zoezi

1. Hekaya ni nini? Je, zina umuhimu gani?

2. Je, kwa nini Simba alimkasirikia Sungura? Je, Simba alifanya nini

hatimaye?

3. Je, unajifunza nini kutokana na hekaya hii?

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vivumishi

(i) Vivumishi vya majina

Hizi ni nomino ambazo hutumika kama vivumishi. Tazama sentensi

hizi:

(a) Mzee ameka.

(b) Maskini atapewa msaada.

Maneno mzee, maskini na shujaa ni nomino. Lakini nomino hizi huweza

kugeuka na kuwa vivumishi ikiwa zitatumika kutoa sifa za nomino. Kwa

mfano:

(a) Mkulima mzee atasaidiwa na wanafunzi.

(b) Msichana maskini anasoma.

(ii) Vivumishi vya ‘-a’ unganifu

Hivi ni vivumishi vinavyoundwa kwa ‘-a’ unganifu na hutumika

kutoa sifa za nomino. Kwa mfano:

(a) Mke wa Hamisi amekwenda sokoni.

(b) Nyumba ya mwalimu imeharibiwa na upepo mkali.

(d) Matunda ya nyanya yamechukuliwa na nani?

(e) Duka la Alikiona hufunguliwa alfajiri.

Zoezi

1. Onyesha vivumishi vya majina katika sentensi zifuatazo:

(i) Msichana mrembo ameozwa kwa mvulana yule.

(ii) Mtoto bubu amelazwa hospitalini.

(iii) Mchezaji mzee ameshinda mchezo huo.

(iv) Mwindaji shujaa amewanasa wanyama wengi.

(v) Mwanamke tajiri atawatembelea watoto mayatima.

104

105

2. Onyesha vivumishi vya ‘-a’ unganifu katika sentensi zifuatazo:

(i) Mwanafunzi wa kwanza alipewa zawadi.

(ii) Duka la shangazi hufunguliwa asubuhi.

(iii) Majangili waliwavamia wakazi wa Nyamira.

(iv) Wanyama wa kufugwa wana faida nyingi.

(v) Wavulana wa kwetu huoa mapema.

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi -ingine (Ngeli i/zi–

pa/ku/mu)

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-ingine

i sabuni nyingine Sabuni nyingine imenunuliwa.

zi sabuni nyingine Sabuni nyingine zimenunuliwa.

u uzembe mwingine Uzembe mwingine unaudhi.

u uso mwingine Uso mwingine umepakwa mafuta.

zi nyuso nyingine Nyuso nyingine zimepakwa mafuta.

ku kulala kwingine Kulala kwingine kunaleta hasara.

pa mahali pengine Mahali pengine pamechomwa.

ku mahali kwingine Mahali kwingine kumechomwa.

mu mahali mwingine Mahali mwingine mmechomwa.

zi fedha nyingine Fedha nyingine zimeibwa.

li jua lenyewe Joto jingine linaongezeka.

ki kiu kingine Kiu kingine kimezuka (kimeanza).

vi vijo vingine Vijo vingine vimesikika asubuhi.

Zoezi

Badala ya nomino iliyoandikwa kwa mkolezo tumia ile iliyomo mabanoni.

k.m. Kiatu kingine kimeraruka. (nguo)

Nguo nyingine imeraruka.

1. Vyakula vingine vimepikwa. (chakula)

2. Kisu kingine kitamkata. (wembe)

3. Mahali pengine patafagiliwa.(ukumbi)

4. Kutembea kwingine kumeanza. (uchoyo)

5. Mahali kwingine kunaudhi. (udaku)

6. Sahani nyingine imeletwa. (udongo)

7. Uzi mwingine utatumiwa. (mahali)

8. Fito zingine zimeletwa. (uto)

9. Nyumba nyingine imeuzwa. (uzi)

10. Ndoo nyingine imeanguka. (ukuta)

106

107

3. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-ote’ (Ngeli a/wa

ki/vi)

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-ote’

a ngamia

wa ngamia wote Ngamia wote wamechunwa ngozi.

u mtaro wote Mtaro wote umejaa maji.

i mitaro yote Mitaro yote imejaa maji.

u upana wote Upana wote utafaa.

ya mapana yote Mapana yote yatafaa.

ya maziwa yote Maziwa yote yamenywewa.

ki kisa chote Kisa chote kilisisimua.

vi visa vyote Visa vyote vilisisimua.

zi fedha zote Fedha zote zimefujwa.

ki kiharusi chote Kiharusi chote kilitibiwa.

li joto lote Joto lote limepungua.

Zoezi

1. Tumia kivumishi ‘-ote’ katika umoja na wingi kukamilisha sentensi

zifuatazo:

K.m. Chakula _______ kimeliwa.

Vyakula _______ vimeliwa.

Chakula chote kimeliwa.

Vyakula vyote vimeliwa

(a) Mkufu _______ unametameta.

Mikufu _______ inametameta.

(b) Ulezi _______ ulimfaa.

Malezi _______ yalimfaa.

Nyoka _______ wamebambuka ngozi.

(d) Kiatu _______ kinang’aa.

Viatu _______ vinang’aa.

(e) Msitu _______ umejaa kima.

Misitu _______ imejaa kima.

(f) Majira _______ yatakuwa baridi.

Majira _______ yatakuwa baridi.

(g) Mkate _______ una zabibu.

Mikate _______ ina zabibu.

(h) Maji _______ yatachemshwa.

Maji _______ yatachemshwa.

106

107

2. Andika sentensi zifuatazo katika umoja.

(a) Visima vyote vimejaa maji.

(b) Manukato yote yatauzwa.

(d) Mifupa yote imevunjika.

(e) Mayai yote yatakaangwa.

(f) Matawi yote yananing’inia.

(g) Miaka yote ilikwisha.

(h) Miavuli yote imefunguliwa.

(i) Malezi yote yanapendeza.

(j) Matunda yote ni mabivu.

D. Kusoma

Matumizi mengine ya kamusi

Katika sura ya pili, tuliona baadhi ya matumizi na sifa za kamusi. Kamusi ni

muhimu sana kwa kila mwanafunzi anayejifundisha lugha. Kamusi inaweza

kumsaidia mwanafunzi kuupanua msamiati wake kwa kuyajua maneno

mengine ambayo yana maana sawa na neno analolichunguza. Maneno haya

hujulikana kama visawe. Sifa hii tunaiona katika kamusi ya kawaida, kwa

mfano, Kamusi ya Kiswahili Sanifu, na pia kamusi maalum kama, Kamusi

ya Visawe.

Pili, kamusi, hasa ya Kiswahili Sanifu, huonyesha mnyambuliko wa

vitenzi vya lugha ya Kiswahili na kumwezesha msomaji kuyafahamu maneno

mbalimbali. Lugha ya Kiswahili hutumia viambishi mbalimbali kuonyesha

hali (na maana) mbalimbali za vitenzi kama hali ya kufanyia, kufanyiwa

n.k. Tuangalie mifano ifuatayo:

a) pig.a : ~ ia = pigia (fanyia) ~ ika = pigika (fanyika) ~ isha

=pigisha (fanyisha) ~ wa = pigiwa (fanyiwa) ~ ana =

pigana(fanyana)

b) rush.a : ~ ia= rushia, ~ ika= rushika, ~ iwa =rushiwa, ~ ana=

rushana

c) bwag.a : ~ ia= bwagia, ~ ika=bwagika, ~ iza= bwagiza, ~wa=

bwagwa, ~ ana= bwagana.

Ukiangalia neno ‘piga’ katika Kamusi ya Kiswahili Sanifu, utaona pana

kituo kati ya pig na a, hiyo ‘pig’ ndiyo sehemu ya neno ambayo haibadiliki na

inajitokeza katika maneno kama pigia, pigika, pigisha, pigiwa na pigiana.

Katika kamusi, alama ~ hutumiwa badala ya kurudiarudia mzizi wa kila

kitenzi.

Basi kwa kutumia kamusi, unaweza kujizoeza na kujifundisha

minyambuliko ya vitenzi vya Kiswahili. Kwa njia hii unauendeleza ujuzi

wako wa saru ya Kiswahili.

108

109

Maswali ya marudio

1) Je, visawe ni nini na vinahusianaje na kamusi?

2) Je, kamusi inatusaidia vipi kuhusu vitenzi vya lugha ya Kiswahili?

E. Kuandika

Utungaji wa kiuamilifu: Matangazo

Matangazo ni maneno yanayotolewa kwa maandishi au kwa sauti kwa lengo la

kuwasilisha ujumbe fulani kwa mkato na kwa njia inayoeleweka mara moja.

Aina za matangazo

Kuna aina mbalimbali za matangazo. Baadhi ni:

(a) Matangazo ya kibiashara ya kuwajulisha wateja kuhusu bidhaa fulani

inayopatikana sokoni, kwa mfano, sabuni mpya, kitabu kipya n.k.

(b) Matangazo ya kuwafahamisha watu hali iliyoko mahali fulani, kwa

mfano, kuhusu ujenzi unaoendelea, barabara iliyofungwa, mnada

unaofanyika n.k., kuelekeza, kwa mfano, jinsi ya kufanya jambo

fulani, kwa mfano, uendeshaji wa magari mahali au wakati fulani

n.k. nafasi za kazi, mikutano n.k.

(d) Matangazo ya kutahadharisha, kwa mfano, kuwa pana hatari fulani

n.k.

Sifa za Matangazo

Matangazo huwa na sifa kadha. Kwa mfano:

(a) Hutumia lugha kwa kifupi lakini inayovutia. Lugha hii hutegemea

aina ya tangazo na chombo kinachotumika kuwasilisha tangazo

linalohusika, iwapo ni redio, runinga, mabango, gazeti n.k.

(b) Matangazo mengi huongezwa picha au michoro ili kurahisisha

mawasiliano na kuibua msisimko.

nyimbo za kuvutia.

(d) Huwa na lugha iliyotiwa chumvi ili inate na kuteka akili za walengwa.

Siku hizi kwa kutumia tarakilishi, matangazo huweza kuongezewa

madoido na kuyafanya yawe ya kupendeza na kuvutia sana.

(e) Matangazo mengi huandikwa kwa herufi kubwa, kwa rangi

zinazovutia macho au kwa heru nzito ili yaweze kuvuta makini ya

walengwa.

(f) Huweza pia kutumia maswali mafupi kama: lini? wapi? vipi? nani?

ili kumchagiza mlengwa.

108

109

Mifano:

KAA CHONJO!

VITA VYA TATU VYA DUNIA VIMEANZA!

DAWA MPYA YA ‘VITA VYA TATU’ IMEANZISHA VITA

VYA TATU VYA DUNIA DHIDI YA MENDE, KUNGUNI,

VIROBOTO, MBU NA MAADUI WENGINE WA

BINADAMU WANAOTAMBAA. ANGAMIZA MAADUI

ZAKO KWA ‘VITA VYA TATU’! KWAHERI KUNGUNI!

Zoezi

Kazi ya kundi

(a) Shirikiana na wenzio katika kundi kuandaa matangazo angalau mawili.

(b) Jitahidi kuzuka na tangazo lako mwenyewe.

Maswali

1. Kwa nini matangazo ni muhimu?

2. Je, ni sifa zipi zinazohusishwa na matangazo?

VITA

VYA

TATU

110

111

Sura ya Kumi

A. Ufahamu

Kibwana Jaku na nundu ya maisha

Maisha ya Kibwana Jaku yalibadilika alipoteuliwa kuwa mkurugenzi wa

shirika moja la umma. Kabla ya uteuzi huu, Kibwana Jaku alikuwa asa wa

masjala kuu ya shirika hilo lakini alipata uteuzi huo kutokana na uhusiano

wake na waziri aliyehusika. Ilidaiwa kuwa alikuwa na nasaba fulani na

waziri aliyependekeza apandishwe cheo kazini. Mkurugenzi aliyemtangulia

alitimuliwa na muda si muda akakishwa mahakamani kwa hatia ya

kughushi.

Kwa Kibwana Jaku, cheo hiki kilikuwa na maana moja tu: damu

nzito kuliko maji. Kwa muda mrefu alikuwa amemwomba jamaa yake huyo

amwazie wakati wa ugawaji wa vyeo. “Ndugu, unajua maisha katika nchi

hii ni vuta n’kuvute kati ya makabila mbalimbali,” waziri huyo alimwambia

siku moja. Kibwana Jaku aliitikia kwa kichwa kukubaliana na busara hiyo

kubwa. Baada ya muda waziri akaendelea, “Siku hizi ni kama tunawamba

ngoma. Na kila mwamba ngoma huvuta kwake,” aliongeza waziri kwa ujuzi

wa mtu anayejua alifanyalo. Miezi kadha baada ya maneno hayo, Kibwana

Jaku alipandishwa ngazi na kuwa mkurugenzi. Sasa hakuwa tena yule

‘kijana’ wa masjala bali ‘mzee’ hata kwa wafanyakazi waliompiku umri.

Kupanda kwa Kibwana Jaku kuliwatia wafanyakazi wa ngazi ya chini

moyo. Walidhani madhali mwenzao kapanda ngazi, sasa walikuwa na fursa

ya kutendewa haki. Alifanya kazi ya sulubu kama wao kwa hiyo aliweza

kutambua umuhimu wa kuwaauni wenzake. Kwa wakubwa, kuteuliwa kwa

Kibwana Jaku kulikuwa na maana moja tu: jamii haikuthamini tena uzoefu

wala maarifa ya kazi. Sasa aliwasimamia watu waliomzidi kwa uzoefu wa

kikazi pamoja na hitimu. Baadhi yao walikereka na kuamua kuiacha kazi

hiyo; heri kujiondokea kuliko fedheha ya kusimamiwa na jamaa kama

Kibwana Jaku.

Kibwana Jaku alifurahi upeo wa furaha kwa kuipata fursa ya kujipiga

msasa kimaisha. “Sasa nimekia nundu ya maisha!” alimwambia mfanya-

kazi mwenzake siku alipoyachukua madaraka yake mapya kwa mbwembwe

nyingi. Muda si muda, maisha yake yalianza kubadilika. Alitoka mtaa wa

Madongoporomoka na kuhamia mtaa wa Shahamu walikoishi watu wa kufu

yake. Baiskeli yake ya zamani kutoka Uchina ilipotea na wala hakuikumbuka.

Sasa alitembea kwenye magari mazito ya shirika yaliyokuwa na vioo vya rangi

ili kumzuia asikerwe na jua la mjini. Asubuhi hakula kiporo cha ugali tena

bali alitafuna vimanda vya mayai, soseji na kunywa maziwa. Kitumbo chake

kilichokuwa kimejizika kwenye mgongo wake kilifumuka na kuchungulia

mbele. Maisha yake ya sasa yalibaidika na ya zamani kama ardhi na mbingu.

Waziri naye hakusahau fadhila kubwa aliyomtendea mpwa wake.

Alimkumbusha maana ya methali kuwa viganja vya mikono huoshana na

110

111

kwamba alipaswa kuonyesha shukrani zake. Kibwana Jaku hakusahau

hilo. Aliamua kuonyesha shukrani zake kwa kuhakikisha kuwa shirika

sasa lilibadilisha benki yake. Akaunti iliyokuwako kwenye Benki ya Taifa

na Biashara ilihamishiwa kwenye benki iliyomilikiwa na waziri huyo. Pili,

alihakikisha kuwa amebadilisha kampuni ya bima ya shirika hadi kwenye

nyingine ya waziri huyo. Mkuu wa Masuala ya Fedha katika kampuni

alimshauri asifanye hivyo kwa kumwambia, “Bwana Mkurugenzi, kuna

hatari ya kuhamishia fedha za shirika kwenye benki ambazo hazina misingi

mizuri. Shirika linaweza kupata hasara kubwa sana.”

Aliposikia maneno hayo Mkurugenzi Jaku alipandwa na za kwao.

“Unadhani unajua sana ehh? Basi kwa nini hukupewa ukurugenzi wewe?

Mimi ndiye Mkurugenzi hapa; na nimekwisha kuamua. Ukitaka maamuzi

mengine itabidi usubiri mpaka zamu yako ike,” aligomba huku akikodoa

macho pima. Yule jamaa alipoona jinsi hali ilivyokuwa aliamua kujinyamazia

lakini akaamua kufanya uchunguzi wake chini kwa chini. Wenzake walikuwa

tayari kumsaidia kwa kuhofu kuona pesa za shirika lililojitegemea kama lile

zikifujwa ovyo ovyo. Naye Kibwana Jaku aliendelea kuifurahia nundu ya

maisha pamoja na mfadhili wake mkuu.

Hali ilibadilika mara tu ile benki ilipoanza kulisika. Haikuchukua

muda kabla ya benki yenyewe kufungwa. Muda mfupi baadaye, shirika la

bima nalo lilifungwa na waziri aliyehusika akahama nchini kisiri. Umma

ulikuja juu ukilalamika kwa uwezekano wa shirika lile kupoteza fedha

kiasi kile. Kibwana Jaku alishikwa na hofu kubwa mpaka kitambi chake

kikaanza kumtetemeka. Serikali iliiteua tume ya kuchunguza chanzo cha

hali iliyolikumba shirika lile pamoja na shughuli zote zilizokuwa zikitendeka.

112

113

Wale wafanyakazi waliokuwa wakifuatilia shughuli za pale walijitolea sabili

kuisaidia tume hiyo katika uchunguzi wao. Wakati huo huo Mkurugenzi

Jaku alisimamishwa kazi.

Matokeo ya uchunguzi yalibainisha maovu yote yaliyokuwa

yametendeka. Kibwana Jaku alipelekwa mahakamani kwa kosa la ufujaji wa

mali ya umma. Serikali iliomba msaada wa Shirika la Polisi la Ulimwengu,

INTERPOL, kusaidia kumsaka waziri aliyepotelea nchi za nje. Haikuchukua

muda kabla naye kutiwa mbaroni. Wakakishwa mahakamani na kushtakiwa

kwa wizi wa mali ya umma. Mfanyakazi mmoja aliyemwona Kibwana Jaku

akitoka mahakamani alipaaza sauti, “Ndugu Mkurugenzi, unafurahia nundu

ya maisha?” Kibwana Jaku aligeuza macho kumwangalia huku akijuta majuto

ya mjukuu. Wote waliishia kifungo cha miaka tisa gerezani.

Maelezo ya msamiati

masjala : idara inayoshughulika na upokezi na

kurekodi barua, faili n.k.

nasaba : jadi; uhusiano wa ukoo.

madhali : kwa sababu.

kughushi : kudanganya; kutumia mamlaka vibaya.

waliompiku : waliomzidi; waliompita.

kuwaauni : kuwasaidia; kuwanusuru.

hitimu : elimu au mafunzo muhimu kwa kazi

fulani.

kiporo : chakula kilicholala hadi asubuhi;

mwiku au uporo.

vimanda vya mayai : mkate wa mayai.

yalibaidika : yalijitenga; yalikuwa mbali na.

Maswali

1. Kabla ya kuteuliwa kuwa mkurugenzi wa shirika la umma, Kibwana

Jaku alifanya kazi gani?

2. Ni kwa nini Kibwana Jaku aliamini kuwa cheo chake kipya kilimaanisha

kuwa damu ni nzito kuliko maji?

3. Yule waziri aliyemteua Kibwana Jaku kuwa mkurugenzi alifaidikaje

kutokana na uteuzi huo?

4. Ni kwa nini uteuzi huu uliwapa moyo wafanyakazi wa ngazi za chini?

5. Kibwana Jaku alimaanisha nini aliposema amekia nundu ya maisha?

6. Eleza jinsi maisha ya Kibwana Jaku yalivyobadilika baada ya kupata

cheo kipya.

7. Ni kwa nini Mkuu wa Masuala ya Fedha alifarakana na Kibwana Jaku?

Ni nini kilichotendeka baada ya Kibwana Jaku kukataa ushauri wa Mkuu

wa Masuala ya Fedha?

112

113

8. Eleza maana ya methali hizi kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu:

(a) Damu nzito kuliko maji.

(b) Kila mwamba ngoma huvutia kwake.

9. Eleza maana ya misemo ifuatayo kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu:

(a) kazi za sulubu.

(b) kupiga msasa.

(d) kodoa macho pima.

(e) watu wa kufu yake.

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Ushairi

Huu ni utanzu mmojawapo wa tanzu za fasihi simulizi; nyingine ni semi,

hadithi na maigizo. Tofauti kuu kati ya utanzu huu katika fasihi simulizi

na ulivyo katika fasihi andishi ni kuwa katika fasihi simulizi ushairi

unahusisha mapigo fulani ya kimuziki, mpangilio maalum wa maneno, na

utendaji, yaani kuwasilishwa mbele ya hadhira fulani; iwe jukwaani au la.

Tungo zinazohusishwa na ushairi wa fasihi simulizi huweza kubadilika kila

mara kwa kuwa mara nyingi hutegemea uwezo wa mtendaji wa kukumbuka.

Isitoshe, sifa moja kuu ya fasihi simulizi ni kuundwa upya kila mara tungo

zinapowasilishwa mbele ya hadhira. Ushairi una vipera vingine kama

mashairi, ngonjera, utenzi na nyimbo. Ushairi hutumiwa kuelezea tungo

nyingi ambazo hutumia mapigo maalum ya sauti.

nyimbo maghani ngonjera mashairi

ushairi

Sifa za ushairi wa fasihi simulizi

1. Huwa na mpangilio maalum wa maneno yake.

2. Huwa na mapigo ya kimuziki.

3. Huwa na uteuzi maalum wa msamiati au maneno.

4. Huwa na mwimbaji au waimbaji wanaoimba kwa sauti au wanaokariri

kwa sauti.

114

115

5. Huwa na watu wanaosikiliza uimbaji huo au kukaririwa huko, yaani

lazima pawepo na hadhira.

6. Huenda na shughuli au tukio fulani maalum na ambalo hujitokeza hata

katika uteuzi wake wa msamiati. Kwa mfano, kumbembeleza mtoto,

ushujaa, mazishi n.k.

Kipera cha nyimbo

Hizi ni tungo ambazo huwa na mahadhi ya kupanda na kushuka. Nyimbo

huundwa kwa lugha ya mkato, huwa na mapigo ya kisilabi na hutumia lugha

yenye uwezo wa kuleta picha akilini. Msingi mkubwa wa nyimbo ni kuwako

kwa sauti. Nyimbo hutumiwa kwa sababu mbalimbali:

1. Kutumbuiza.

2. Kuliwaza, kwa mfano, nyimbo za maafa.

3. Kumbembeleza mtoto alale.

4. Kuwahimiza watu wakiwa kazini, kwa mfano, nyimbo za kazi.

Katika jamii zetu, nyimbo huambatana na kila aina ya shughuli tunazofanya.

Nyimbo hutambulishwa na sifa kadha kama:

1. Watu wanaoimbiwa wimbo fulani; yaani hadhira.

2. Maneno au kifungu cha maneno yanayoimbwa.

3. Muziki wa vyombo au ala ikiwa zipo.

4. Sauti ya anayeimba wimbo fulani.

Nyimbo huambatana na shughuli nyingi za maisha yetu. Kutokana na sifa

hii tunapata aina nyingi za nyimbo kutokana na shughuli hizo mbalimbali.

Aina hizo ni kama:

(a) Bembelezi – yaani nyimbo zinazoimbwa kumbembeleza mtoto alale.

(b) Nyimbo za taifa – nyimbo zinazoimbwa na watu wa taifa moja

kuonyesha mapenzi yao kwa nchi yao na uzalendo wao.

kupalilia, kuvuna au shughuli yoyote ile inayohusisha kutenda kazi.

(d) Nyimbo za tohara/nyiso – Huandamana na shughuli za tohara katika

jamii ambazo zina sherehe hii ya kitamaduni. Huhusishwa na sherehe

za jando na unyago

(e) Nyimbo za siasa – Nyimbo ambazo zinashughulika na masuala ya

kisiasa au zinazozungumzia mambo yanayohusiana na siasa.

(f) Tumbuizo – Nyimbo ambazo huimbwa ili kuwafurahisha watu katika

matukio au sherehe mbalimbali na tofauti kama vile kwenye ngoma

au kwenye harusi.

(g) Mbolezi – Nyimbo za kilio na maombolezo

114

115

Zoezi

1) Je, ni sifa zipi kuu zinazohusishwa na utanzu wa ushairi katika fasihi

simulizi?

2) Toa mfano wa wimbo unaopatikana katika jamii yako na ueleze jukumu

lake.

2. Matamshi bora: vitate b/mb

Tamka maneno haya.

b mb

basi mbasi

buni mbuni

bali mbali

bega mbega

Soma: Vitanza ndimi

1. Nilipanda basi kuelekea Bassi anakoishi mbasi wangu, na basi lilipoka

Bassi nikamkuta mbasi wangu tayari ameka kunipokea.

2. Mbunda alibuni mbinu bora ya kumnasa mbuni kwani alijua mbuni ni

ndege mbunifu na asipobuni mbinu maalum hawezi kamwe kumnasa

mbuni.

3. Ukitaka kuwaona bata bukini wengi nenda mbali huko Bukini bali sio

hapa karibu ambako hakuna bata bukini wengi.

4. Nilipomshika mbega nilimfunga kwa kamba nikamweka begani.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vivumishi

(i) Vivumishi vya kurejesha

Hivi ni vivumishi vinavyotumika kurejelea nomino. Hujengwa kwa kutumia

‘O-rejeshi’. Kwa mfano:

(a) Kondoo huyo alikuwa mnono sana.

(b) Kiti hicho kilipotea zamani.

(d) Duka hilo lilibomolewa na upepo wiki iliyopita.

(e) Mtu huyo alikufa zamani sana.

Zoezi

Onyesha kivumishi cha kurejesha katika sentensi zifuatazo:

1. Kichaka hicho kilikuwa kimejaa miti ya kiasili.

2. Nilikataa kabisa kutembelea nchi hiyo.

3. Kijiji hicho kilivamiwa na kundi la majangili.

116

117

4. Wazee hao wataka lini?

5. Kitanda hicho kilikuwa kimejaa kunguni.

(ii) Vivumishi vya kusisitiza

Hivi hutumiwa kusisitiza nomino iliyotajwa hapo awali. Kwa mfano:

(a) Kitabu kiki hiki ndicho kilichotumiwa na dadangu.

(b) Gari lili hili ndilo tutakalosaria.

(d) Wachezaji wawa hawa ndio watakaocheza mchezo huo.

(e) Kusoma kuku huku ndiko kunakosaidia.

Zoezi

Chagua kivumishi mwafaka cha kusisitiza ili kukamilisha sentensi zifuatazo:

kuku huku, lili hili, wawa hawa, kiki hiki, papa hapa, uu huu.

(a) Kiatu __________ ndicho kilichoshonwa wiki iliyopita.

(b) Pahali __________ ndipo palipofunguliwa asubuhi.

(a) Duka __________ ndilo lililovunjwa juzi usiku.

(b) Mjomba wangu hupenda kucheza mchezo __________.

(d) Kucheza __________ ndiko kulimpoteza Joseph Juma.

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-ote’

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-ote

i safari yote Safari yote ilikuwa ya kupendeza.

zi safari zote Safari zote zilikuwa za kupendeza.

u ukulima wote Ukulima wote ulileta manufaa.

u utambi wote Utambi wote umekwisha.

zi tambi zote Tambi zote zimekwisha.

ku kuomba kote Kuomba kote kulisaidia.

pa mahali pote Mahali pote pamejaa.

ku mahali kote Mahali kote kumejaa.

mu mahali mote Mahali mote mmejaa.

zi fedha zote Fedha zote zimepatikana.

ki kiherehere chote Kiherehere chote kimeisha.

li joto lote Joto lote limepungua.

vi visuguru vyote Visuguru vyote vimeuzwa.

116

117

1. Sahihisha kivumishi kilichoandikwa vibaya katika sentensi zifuatazo:

(a) Ngoma zote imepasuka.

Ngoma yote zimepasuka.

(b) Wema yote utasaidia.

Wema zote utasaidia.

Mahali mote palijaa maji.

(d) Njia zote inateleza.

Njia yote zinateleza.

(e) Uso yote umeparara.

Nyuso yote zimeparara.

2. Badala ya nomino iliyoandikwa kwa heru nzito, tumia ile iliyomo

mabanoni.

(a) Bandari yote imejaa. (ukumbi)

(b) Kukimbia kote kulisaidia. (wema)

(d) Mahali pote patafagiliwa. (nyumba)

(e) Wimbo wote ulipendeza. (nyimbo)

(f) Nyufa zote zitatengenezwa. (ukuta)

(g) Kulima kote kulifaa. (uto)

3. Nyakati

Ukanushaji wa wakati ujao kulingana na nafsi

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

nitatazama sitatazama tutatazama hatutatazama

nitacheka sitacheka tutacheka hatutacheka

nitaezeka sitaezeka tutaezeka hatutaezeka

nitavuna sitavuna tutavuna hatutavuna

Nafsi ya pili

utatazama hutatazama mtatazama hamtatazama

utacheka hutacheka mtacheka hamtacheka

utaezeka hutaezeka mtaezeka hamtaezeka

utavuna hutavuna mtavuna hamtavuna

Nafsi ya tatu

atatazama hatatazama watatazama hawatatazama

atacheka hatacheka watacheka hawatacheka

ataezeka hataezeka wataezeka hawataezeka

atavuna hatavuna watavuna hawatavuna

118

119

Zoezi

Kanusha sentensi zifuatazo.

(a) Mtoto atasimama wima.

(b) Mhunzi atakaa hapa.

(d) Baba yangu atasari kesho.

(e) Wachezaji watafurahi sana.

(f) Mwanafunzi huyu atavuta mkia.

(g) Dereva yule atasukuma gari hili.

(h) Mimi nitashuka kutoka kwenye basi.

(i) Waziri ataongea na wakulima.

(j) Anyango atakula wali.

D. Kusoma

Majarida

Katika kidato cha kwanza tuliona kuwa jarida ni chapisho ambalo hutolewa

baada ya kipindi fulani na huwa na sura ya kitabu. Jarida huwa na habari

mbalimbali ambazo huwasilishwa kwa makala mbalimbali kwenye jarida.

Kuna majarida ya aina mbalimbali kama: majarida ya lugha, majarida

ya habari, majarida ya burudani, majarida ya uchumi, majarida ya afya,

majarida ya biashara, majarida ya kidini, majarida ya magari n.k.

Umuhimu wa majarida

1. Hutusaidia kupata maarifa mbalimbali kuhusiana na mambo tofauti

tofauti.

2. Hutufahamisha mambo yanayohusiana na uwanja maalum; kwa mfano,

lugha, biashara n.k.

3. Huongeza maarifa yetu tunayoyapata kutoka usomaji wetu.

4. Hutuzoeza jinsi ya kuelezea mambo kwa ukamilifu fulani.

5. Hutuzoeza jinsi ya kuandika makala kuhusu masuala mbalimbali na

kwa njia ifaayo.

6. Hututanguliza kwenye njia na stadi za utati ambazo zinatusaidia katika

usomaji wetu.

7. Hutujulisha kwa kina mambo yanayotokea katika ulimwengu wetu

kuhusiana na siasa, utamaduni, uchumi, burudani n.k.

Maswali ya marudio

1) Toa mifano miwili ya majarida unayoyafahamu.

2) Je, kwa nini ni muhimu kusoma majarida?

118

119

E. Kuandika

Tahadhari: ilani/ Onyo

Tahadhari ni maneno yanayotoa hadhari au maonyo kwa msomaji, mtazamaji

au msikilizaji ili kumwepusha na majanga au hatari fulani. Tahadhari

hutumiwa wakati mwingine kwa maana sawa na onyo ingawa inawezekana

pia ikaeleza habari fulani tu za kumkumbusha au kumgutusha anayehusika.

Katika maisha yetu ya kila siku, tunakumbana na tahadhari za aina

mbalimbali. Hutokea katika mikebe, chupa au vijikaratasi vinavyofunga

dawa, mikebe na chupa za vyakula, maeneo ya shuleni au hospitalini,

barabarani n.k. Pia tahadhari huweza kupatikana katika vyumba mbalimbali

kutoa maonyo kuhusu uvutaji wa sigara, kutotumia simu ya mkono (hasa

kwenye benki) n.k.

Tahadhari huweza kutokea kwa maandishi au kwa sauti. Kwa

kawaida huwekwa mahali ambapo inaweza kusomeka na kueleweka haraka.

Tahadhari hutolewa kwa maneno machache lakini yenye mvuto na uwezo

mkubwa wa kuwahamasisha wanaohusika ili kuwasilisha mara moja ujumbe

uliodhamiriwa. Maandishi ya tahadhari huandikwa kwa heru zinazoweza

kuvutia macho na kusomeka kwa urahisi. Kwa hivyo, aghalabu huandikwa

kwa heru kubwa. Iwapo ni kwa heru ndogo, heru hizi mara nyingi huwa

nzito na za rangi zinazoonyesha hatari hasa nyekundu inayochukuliwa kuwa

rangi ya hatari. Siku hizi kutokana na maendeleo ya teknolojia hasa kupitia

tarakilishi, maandishi na hata michoro huweza kuongezewa madoido mengine

ili yawasilishe ujumbe vizuri zaidi. Pia, tahadhari huweza kutumia alama za

kuakisha zinazoibua hisia za moyoni hasa alama ya hisi (!), swali (?), mtajo

(“ ”), nukta mbili (:) na kupigia mstari (____). Tazama mifano ya tahadhari

ifuatayo na utaje umuhimu wake pamoja na pale inapoweza kupatikana.

(i)

TAHADHARI!

DARAJA HILI LINA KASORO.

TAFADHALI USILITUMIE!

120

121

(iii)

(ii)

(iv)

HATARI!

UA WA UMEME

ONYO

USISIMAME WALA KUEGESHA

GARI KWENYE ENEO HILI!

(v)

ILANI

BARABARA IMEFUNGWA

KWA MUDA

(vi)

CHUNGA!

WANYAMAPORI

Zoezi

Andika mifano yako mwenyewe miwili ya tahadhari/onyo na utaje umuhimu

wa kila moja.

HATARI!

TAFADHALI USITUMIE

SIMU YA MKONO

NDANI YA BENKI.

120

121

Sura ya Kumi na Moja

A. Ufahamu

Mraha na chupa za karaha

Mraha alikuwa mtu maarufu katika mtaa wa Buraha alikoishi kutokana

na hali yake nzuri ya maisha. Alikuwa mfanyabiashara maarufu. Biashara

yenyewe lazima ilimnyookea kwa kuwa alikuwa na kipato kizuri kweli.

Kipato hicho kilimwezesha kujenga nyumba kadha za kupangisha pale

mtaani pamoja na kununua gari dogo. Ingawa gari lenyewe lilikuwa mkweche

lakini lilimfaa sana kwenye hizo shughuli zake za kibiashara. Tabia ya

Mraha mwenyewe ilipatana vizuri sana na jina lake mwenyewe; alikuwa mtu

mchangamfu na alipenda sana mizaha. Kila alipoulizwa kuhusu biashara

yake, alijibu kwa bashasha, “Ni mradi fulani; unaweza kuuita mradi bubu

tu”. Basi kila wanamtaa walipomwona akiondoka kwenye mkweche wake

wa gari wakawa wanaambizana, “Mraha huyo, anapotelea kwenye mradi

wake bubu!”

Wanamtaa waliendelea na shughuli zao za maisha bighairi ya mradi

bubu wa Mraha hadi siku moja usiku yapata majira ya saa nne hivi.

Jamaa mmoja alishtuka alipomwona mtu ameliinamia gari la Mraha huku

amezungukwa na makatoni. Wazo lililomjia ni kuwa huyo alikuwa mwizi

122

123

wa magari. Katika siku za karibuni, wizi wa magari ulikuwa umetendesa

mjini na kuwatia wenye magari kihoro kikubwa. Basi jamaa yule aliamua

kumnyatia mwizi huyo polepole huku akihakikisha kuwa haonekani. Hata

hivyo, alipoka pale alishusha pumzi baada ya kutambua kuwa alikuwa

Mraha mwenyewe bali sio jambazi la magari. “Lakini makatoni ya nini haya

anayoyapakia garini saa hizi?” yule jamaa alijiuliza. Alijitahidi kuyakodoa

macho yake kujaribu kukitegua kitendawili kile lakini akashindwa na kujiwa

na wazo la kumwuliza Mraha mwenyewe. Alipiga hatua mbele kuelekea

alipokuwa Mraha lakini akaghairi, ‘Je, itakuwaje kama ni shughuli ambayo

hakutaka kuichua? Je, ikiwa ni ule mradi wake bubu atakubali kuuchua

vivi hivi tu?”

Yule jamaa aligeuka polepole na kuelekea ilipokuwa nyumba yake

huku mawazo mchafukoge yameitawala akili yake. Pashau kubwa ya kutaka

kujua ni biashara gani aliyokuwa akiifanya mzee huyo ilianza kumtawala

kabisa. Kuanzia siku hiyo aliamua kujitosa kwenye kazi ya ukachero mpaka

aikidhi kiu yake ya kujua ni makatoni ya aina gani aliyokuwa akiyapakia

Mraha siku ile usiku.

Hiyo haikuwa mara ya mwisho kwa jamaa huyo kumkuta Mraha

akiyapakia makatoni hayo. Mara moja ilitokea sadfa kuwa alipokuwa

akisogea upande ule, Mraha aligutuka na kugeuka nyuma. Alipomwona

alishtuka kidogo, “Mmm…ndugu, umenikuta… ehhh…nilikuwa nikijiandaa

kwa ajili ya shughuli fulani ya kibiashara na wajua tena mambo ya maisha

yetu ni kuwahi. Wanasema Waswahili kuwa msari ni aliye pwani, nami

nilitaka kujiweka sawa kabla ya asubuhi,” alijieleza. Jamaa huyo alitambua

kuwa Mraha alikuwa na wasiwasi fulani lakini hakutaka kumwonyesha hofu

wala tuhuma zake kuhusu matendo yake. Baada ya kusalimiana walitakiana

alamsiki kisha akashika njia akaelekea ilipokuwa nyumba yake huku

maswali mengi yakizidi kumzonga akilini.

Kwa muda wa miezi kadha iliyofuatia yule jamaa hakupata upenyu

wowote wa kuikidhi kiu yake kuhusu alichokuwa akifanya Mraha. Siku moja

alikuwa mjini akitafuta duka la kuuzia betri ndogo za saa za mkono. Kwa

kuwa alitaka kupata duka lenye bei nafuu, aliamua kwenda kwenye mtaa wa

Ulitima. Zaidi ya kupatikana bidhaa aina hii, mtaa huu pia ulijazana watu

wengi pamoja na watoto wengi wa mitaani. Alipokuwa akizungukazunguka

akitafuta duka alilotaka, alimwona mtu aliyesimama pembeni kidogo,

karibu na kizimba cha simu pamoja na watu kadha; wanaume na wanawake.

Ingawa alikuwa amevaa koa hakushindwa kumtambua: Mraha. “Hauchi

hauchi unakucha,” alijiambia moyoni. Aliamua kuacha shughuli ya kutafuta

betri ya saa kwa muda hadi akifumbue kitendawili alichokuwa akijaribu

kukifumbua kwa muda mrefu. Alisimama kwa muda hadi Mraha na rubaa

yake walipoanza kutembea kuelekea upande wa chini wa mtaa. Aliwafuata

kwa nyuma, nusu akitembea na nusu kukimbia ili wasimponyoke.

Hatimaye, walika mahali Mraha alipokuwa ameliegesha gari lake.

Akalifungua buti na kupakua makatoni kadha. Alifungua katoni moja na

kuanza kutoa chupa ndogo ndogo. Wale watu walifungua baadhi ya chupa

na kunusa kidogo kisha wakazifunga. Wakamtolea pesa naye akazihesabu

122

123

haraka haraka huku

akipepesapepesa huku na

kule kama mtu mwenye

woga. Kila mmoja

aliporidhika na shehena

yake wakaondoka. Mraha

alijitoma garini na

kuiwasha kisha

akayoyomea sehemu

nyingine ya mji. Yule jamaa

aliamua kumfuata mmoja

wa wateja wa

Mraha

hadi sehemu

palipokuwa

na kibanda kidogo cha

makatoni. Muda si muda, aliwaona vijana wa barabarani na ombaomba

wengine wakiingia mle huku wameshika vijichupa vyao vya gundi. Sasa

alijua kila kitu dhahiri shahiri: Mraha alikuwa akishiriki kwenye biashara

ya kuwauzia ombaomba gundi ya kunusa.

Alishika njia moja kwa moja hadi kituo cha polisi na kuwaeleza

waliohusika kila kitu kuanzia utandu mpaka ukoko. Polisi walika na alasiri

hiyo hiyo kuwatia jamaa hao mbaroni. Mraha aliwekewa mtego na alipokuwa

akizipanga chupa zake kwenye makatoni chumbani mwake akasikia hodi

mlangoni. Kwa kuwa hakuwa na wasiwasi wowote, aliacha kazi yake na

kwenda kuufungua mlango. “Ndugu niwasaidie nini, maji ya kunywa labda?”

aliwauliza kwa uchangamfu wake wa kawaida. Mmoja wa wale makachero

alimtolea kitambulisho chake na kumweleza, “sisi ni maasa wa polisi wa

kupambana na uhalifu.” Mwili wa Mraha ulipatwa na mzizimo mkubwa

akashindwa hata kuongea. Polisi mmoja alipiga hatua na kuelekea zilipokuwa

zile chupa na makatoni yake.

“Mraha hii ndiyo biashara yako ya kila siku?” aliuliza yule polisi huku

akiinua chupa mojawapo. Mraha hakuweza kumjibu; aliitikia tu kwa

kutikisa kichwa. Hakuweza kujibu kuwaeleza habari za mradi wake bubu.

Walimkamata na kuandamana naye kituoni pamoja na chupa zake za karaha.

Maelezo ya msamiati

mkweche : gari kuu kuu; gari zee.

tendesa : pita mpaka; zidi.

kihoro : hofu; huzuni.

akaghairi : akabadili nia.

mawazo mchafukoge : mawazo yaliyochafuka; yaliyovurugika;

yasiyo na utulivu.

kujitosa : kujiingiza.

pashau : hamu.

tuhuma : shaka.

rubaa yake : kikundi chake.

karaha : mambo ya kuudhi.

124

125

Maswali

1. Ni kitu gani kinachothibitisha kuwa Bwana Mraha alikuwa na kipato

kizuri?

2. Unadhani ni kwa nini Mraha aliita biashara yake ‘mradi bubu’?

3. Unadhani ni kwa nini Bwana Mraha alikuwa amevaa koa wakati

alipokuwa akiongea na wateja wake huko mtaani? Je, unakiri Mraha

ni mtu wa aina gani?

4. Toa mapendekezo matano unayokiria yanaweza kusaidia kutatua tatizo

la watoto wanaorandaranda mitaani.

5. Toa maana ya methali zifuatazo:

(a) Msari ni aliye pwani.

(b) Hauchi hauchi unakucha.

6. Simulia wenzako visa vinavyothibitisha ukweli wa methali hizo.

7. Linganisha sehemu A na B katika jedwali lifuatalo ili kukamilisha

methali zilizomo:

A B

1. Siku za mwizi huenda yakaja.

2. Mtaka nyingi nasaba hupata mwingi msiba.

3. Mbaazi ukikosa maua si maungwana.

4. Mambo ni kangaja si kuka.

5. Angepaa juu kipungu ni arobaini.

6. Kiburi huenda akauya hapo.

7. Kwenda mbio hakilii mbingu.

8. Mwenye shibe hamjui mwenye njaa.

9. Mchama ago hanyeli hapakosi moto

10. Penye moshi husingizia jua.

B. Kusikiliza na kuzungumza

Hotuba

Hotuba ni maelezo au taarifa ambayo hutolewa mbele ya watu na kwa

madhumuni maalum. Taarifa hii huwa na umuhimu mkubwa kwa

mzungumzaji na anayezungumziwa. Kwa mfano, hotuba inaweza kutolewa

kwa madhumuni ya kuhimiza kazi, kufanya kampeni fulani, kutoa taarifa

fulani kwa watu n.k. Kuna hotuba za aina mbalimbali: hotuba za viongozi,

hotuba za kisiasa, hotuba za sherehe, hotuba za kidini, hotuba za masuala

ya kijamii, hotuba zihusuzo matatizo yanayowakabili watu n.k.

124

125

Sifa za hotuba

Hotuba nzuri haina budi kuwa na mambo yafuatayo:

1. Ukweli wa habari na taarifa inayozungumziwa.

2. Ufasaha wa lugha ili iweze kuvutia, kupendeza na kueleweka vizuri.

3. Iwe na nidhamu nzuri sio tu kwa mpangilio bali pia lugha ya msemaji

anayezungumza mbele ya watu.

4. Mfuatano mzuri kuanzia mwanzo penye maamkuzi hadi mwisho.

5. Sauti ya kusikika pamoja na ishara ambazo zinaeleweka.

Uwasilishaji mzuri wa hotuba huzingatia:

1. Hadhira au wanaozungumziwa na kuhakikisha kuwa lugha na

yanayozungumziwa yanawahusu na wanaweza kuyaelewa.

2. Matumizi ya lugha ambayo ina mvuto na inaweza kuwanasa wasikilizaji

waweze kuendelea kusikiliza.

3. Matumizi ya mbinu za usemaji kama ishara-uso, ishara za mikono na

mbinu nyingine za kutia utamu katika mazungumzo au hotuba.

4. Msemaji kuhakikisha kuwa hayazamishi macho tu kwenye hotuba (ikiwa

anaisoma) bali anawaangalia wasikilizaji wake.

5. Matumizi ya lugha inayoeleweka kwa urahisi na wanaolengwa.

6. Sifa za kuweza kuwachangamsha au hata kuwachekesha wasikilizaji.

Muundo wa hotuba

Mwanzo: Salamu; msemaji anatanguliza salamu ambazo huweza

kujibiwa na wanaomsikiliza, salamu huweza kufuatia

utambulisho kwa mfano, ‘Wananchi, mabibi na mabwana,

hamjambo?’

Mwili/Kati: Huwa kiini cha hotuba. Sehemu hii hutoa ujumbe kwa

wasikilizaji na ndiyo muhimu sana katika hotuba.

Mwisho: Hapa ni hitimisho na huweza kutoa muhtasari, hutoa

shukrani na maagizo.

Mfano wa hotuba

Hotuba ya mkuu wa wilaya

“Ndugu wananchi, mabibi na mabwana, hamjambo? Nina furaha kupata

fursa hii kuwazungumzia kuhusu suala la usalama na jinsi tunavyopasa

kufanya ili kuuboresha. Bila shaka nimepata ripoti nyingi kuhusu hali mbaya

ya usalama katika kata hii ya Ruthimitu.

Ni kweli kuwa katika miezi ya hivi karibuni, kumekuwapo na visa

vingi vya ujambazi, wizi na uvunjaji wa nyumba na hata unajisi kote katika

126

127

kata hii. Viongozi wenu wamekwisha kuwasilisha malalamiko yenu kwenye

makao makuu ya wilaya kuhusu suala hili na serikali nayo imekuwa ikifanya

uchunguzi wake. Nataka kuwahakikishia kuwa serikali imeamua kuanzisha

kituo cha polisi hapa kijijini ili kuimarisha hali ya usalama katika eneo

hili. Pili, katika makao makuu ya polisi wilayani, tumeanzisha osi ambayo

itashughulika na malalamiko ya wanakijiji sio tu kuhusu suala la usalama

bali pia masuala yote mengine yenye umuhimu katika maisha yenu. Ningetaka

mjue kuwa sisi kama viongozi hatuna nia ya kupiga ubwete tu bila ya kufanya

lolote.

Kwa upande mwingine, tunawahimiza ninyi muwe tayari kushirikiana

nasi kwa kuwa hatuwezi kufanikiwa bila msaada wenu. Waswahili husema

kuwa kinga na kinga ndipo moto uwakapo. Tunaomba ushirikiano wenu ili

tuwashe moto wa kuuzima kabisa uhalifu katika eneo hili. Ushauri wangu

basi ni kuwa msichelee kutoa taarifa mnazohisi kuwa zitatufaa. Pili, pasiwepo

mtu ambaye anampa hifadhi mhalifu yeyote. Mtu anayeshirikiana na waovu

ni mwovu pia. Wote tutawatia mbaroni.

Nina imani kuwa ikiwa tutashirikiana tutafanikiwa kulimaliza tatizo

hili na kuendelea kuishi kwa amani kama hapo mbeleni. Kwa hayo machache

nasema asanteni sana na kwaherini.”

Zoezi

1. Je, hotuba ni nini na ina muundo gani?

2. Umeteuliwa na mwalimu kuwazungumzia wanafunzi wenzako juu

ya umuhimu wa kujiepusha na maovu ya kijamii. Andika hotuba fupi

kuhusu suala hilo.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Usemi halisi na usemi wa taarifa

Usemi halisi

Usemi wa aina hii unahusu maneno halisi kama yanavyotamkwa na

msemaji. Maneno haya huandikwa bila kugeuza chochote. Huonyeshwa

kwa kunukuliwa kwa alama za mtajo/kunukuu. Alama hizi mara nyingi

huandikwa zikiwa mbilimbili lakini pia alama moja moja huweza kutumika.

Alama za kunukuu huwekwa mwanzoni na mwishoni mwa maneno

yanayohusika. Kwa mfano:

(a) “Wewe ni nani?” askari aliniuliza.

(b) “Mimi ni Kipchumba,” nilimjibu.

(d) “Ingia chumbani mle uniniletee kikapu changu,” nilimwambia

mwanangu Auma.

(e) “Wiki ijayo tutahudhuria maonyesho ya kilimo ya Nairobi,” mwalimu

alitwambia.

126

127

Mambo muhimu kuhusu usemi halisi

• Kila neno la kwanza katika usemi halisi huanza kwa heru kubwa hata

kama usemi huo umeanzia katikati mwa sentensi. Kwa mfano:

(i) Kakangu aliponiona alisema, “Lo! Nilidhani hutaka hapa

kamwe.”

(ii) Nilipomkuta raki yangu akifanya mambo maovu nilimkanya

vikali, “Sitaki siku nyingine kukuona ukifanya mambo kama

hayo!”

(iii) Wachezaji walipoka tulianza kuimba, “Leo ni leo. Asemaye

kesho ni mwongo!”

• Iwapo sentensi mpya inaanza baada ya msemaji kutajwa, heru kubwa

hutumika mwanzoni mwa sentensi hiyo mpya. Kwa mfano:

(i) “Ni lazima kila mmoja wenu ajitahidi awezavyo kama mnataka

kufaulu maishani mwenu,” mwalimu wetu alitwambia. “Maisha

yenu ya baadaye yatategemea juhudi zenu za leo.”

(ii) “Tukika mjini Voi tutapumzika kwa muda wa saa moja,”

kiongozi wetu alisema. “Baadaye tutaondoka na kwenda moja

kwa moja hadi kisiwani Mombasa.”

(iii) “Nchi yetu inaweza kuendelea sana ikiwa tutapiga vita usadi,”

rais mpya alisema mara tu baada ya kuapishwa. “Tusipofanya

hivyo nchi yetu itazidi kudidimia katika lindi la umaskini.”

• Ikiwa maneno yanayotumika yamo katika sentensi ya kawaida, kitone

hubadilika na kuwa kipumuo iwapo sentensi hiyo itageuka kuwa usemi

halisi. Kwa mfano:

(i) Daktari Rosalia alitwambia kuwa Ukimwi ni ugonjwa hatari mno.

Inakuwa

“Ukimwi ni ugonjwa hatari mno,” daktari Rosalia alitwambia.

(ii) Raki yangu aliniambia kuwa wiki iliyofuatia angekwenda

kujionea mechi kati ya Harambee Stars na Uganda Cranes.

Inakuwa

“Wiki ijayo nitakwenda kujionea mechi kati ya Harambee Stars

na Uganda Cranes”, raki yangu aliniambia.

• Ikiwa msemaji anatajwa kabla ya usemi halisi wenyewe, tunaweka

kipumuo kabla ya kuweka alama za mtajo. Kwa mfano:

(i) Daktari Rosalia alitwambia, “Ukimwi ni ugonjwa hatari mno.”

(ii) Raki yangu aliniambia, “Wiki ijayo nitakwenda kujionea mechi

kati ya Harambee Stars na Uganda Cranes.”

• Ikiwa usemi halisi una kiulizo au alama ya hisi, alama za mtajo huwekwa

mwanzoni mwa usemi huu na baada ya kiulizo au alama ya hisi. Kwa

mfano:

(i) “Mlifungwa mabao mangapi?” baba aliniuliza.

128

129

(ii) “Kesho tutaondoka saa ngapi?” Farida alisaili.

(iii) “Majangili wamevamia nyumba ya Mwinyi. Masalaale!” watu

walisema kwa mshangao.

(iv) “Toka hapa mara moja!” lile jitu liliniamuru.

• Msemaji mpya anapoanza kusema, tunaanza aya mpya. Kwa mfano:

Rehema alifungua mdomo kwa mastaajabu, “Huendi kwa nini?”

“Sikupewa ruhusa,” alijibu Zahara, “tena nimeachiwa chakula cha

usiku nipike,” huku akipigana kuzuia machozi ya hamaki na maonevu

yasimdondoke mbele ya yule mwenziwe. Rehema alimwambia, “Na wewe

unakubali? Una wazimu; twende! Kwanza nani atajua?”

“Na chakula? Unakiri baba akija akakuta hakukupikwa…”

“Kwani mama yako yuko wapi?”

“Amekwisha toka zamani, amekwenda kuzungumza.”

“Basi kwaheri”, alimtupia…

(Imenukuliwa kutoka Mali ya Maskini na Z. Burhani, 1981 uk. 6)

Usemi wa taarifa

Usemi huu huwa ni ripoti kuhusu mambo yaliyosemwa. Katika usemi huu

si lazima maneno yatokee kama yalivyotamkwa na msemaji. Yanaweza

kubadilishwa lakini ni sharti ujumbe ubakie ule ule. Vile vile, alama za mtajo

au viulizi havitumiki katika kuandika usemi wa taarifa. Baadhi ya maneno

vile vile hubadilika; kwa mfano, ‘kwangu’ huwa ‘kwake’, ‘sasa’ huwa ‘wakati

huo’, ‘kwetu’ huwa ‘kwao’ n.k. Pia viambishi mbalimbali hubadilika. Mifano:

(i) “Kesho nitakwenda Kisumu,” Rehema alimwambia shangazi yake.

inakuwa

Rehema alimwambia shangazi yake kuwa keshoye angeenda

Kisumu.

(ii) “Chumbani mwangu mna nyoka!” Bahati alisema huku

akitetemeka.

inakuwa

Bahati alisema huku akitetemeka kuwa nyumbani mwake

mlikuwa na nyoka.

(iii) Ni lazima mwonyeshe heshima kwa watu wote ikiwa mnataka

kuendelea vyema maishani,’ kasisi alitwambia.

inakuwa

Kasisi alitwambia kuwa ikiwa tungependa kuendelea vyema

maishani, ingebidi tuonyeshe heshima kwa watu wote.

Zoezi

1. Geuza sentensi zifuatazo uziweke katika usemi wa taarifa.

(a) “Ukika shuleni mwambie mwalimu akupe ruhusa ili twende mjini

nikakununulie vitabu unavyotaka,” baba aliniambia.

(b) Binamu alipowasili alisema, “Samahani sana kwa kuchelewa. Gari

128

129

letu lilipata matatizo huko njiani.”

msamaha na naapa kuwa sitarudia kosa hilo tena.”

(d) “Wananchi wa Rwanda wameanza kupata utulivu baada ya vita vya

miaka mingi,” balozi wa Rwanda aliwaambia watu waliohudhuria

sherehe hiyo.

(e) “Uhuru huu tunaojivunia ulipatikana kwa umwagikaji mwingi wa

damu,” mwanasiasa alisema.

2. Andika sentensi zifuatazo katika usemi wa taarifa.

(a) “Ingawa nimemwonya Wekesa siku nyingi, amekataa kabisa kuacha

tabia ya kupiga kelele darasani,” kiranja alimwambia mwalimu.

(b) Askari alipomwona mwizi alimwambia, “Simama mara moja au

nikupige risasi.”

dunia imekubali kuipa Kenya mkopo wa shilingi bilioni hamsini.”

(d) “Kwa nini huwasaidii maskini?” binamu yangu aliniuliza.

(e) “Baada ya kupika, ninataka uende sokoni ukanunue mboga na

nyanya,” mama aliniambia.

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-o-ote’

Kivumishi o-ote huchukua miundo tofauti, kutegemea ngeli ya nomino

inayohusika. Tazama mifano kwenye jedwali lifuatalo:

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-o-ote

a panya yeyote Panya yeyote atanaswa.

wa panya wowote Panya wowote watanaswa.

u mchezo wowote Mchezo wowote unapendwa.

i michezo yoyote Michezo yoyote inapendwa.

u ulezi wowote Ulezi wowote unafaa.

ya malezi yoyote Malezi yoyote yanafaa.

ya maziwa yoyote Maziwa yoyote yatanywewa.

li bunge lolote Bunge lolote hutunga sheria.

ya mabunge yoyote Mabunge yoyote hutunga sheria.

ki kisu chochote Kisu chochote kinakata.

vi visu vyovyote Visu vyovyote vinakata.

zi fedha zozote Fedha zozote zitasaidia.

ki kimya chochote Kimya chochote hakifai hata.

li joto lolote Joto lolote hufaa msimu huu.

vi vita vyovyote Vita vyovyote husababisha vifo.

130

131

Zoezi

Soma hadithi ifuatayo huku ukisahihisha matumizi mabaya ya kivumishi

‘-o-ote’ kilichoonyeshwa.

Hapo zamani za kale mbuzi na chui walikuwa maraki wa chanda na pete.

Waliishi katika nyumba moja na walipofanya jambo chochote walilifanya

pamoja. Walipokwenda mahali yoyote walikwenda pamoja, waliponunua

kitu zozote walitumia pamoja, walipopika chakula zozote walikula pamoja

na walipopata matatizo chochote waliyatatua pamoja. Mradi walitekeleza

shughuli yoyote zao kwa maelewano makubwa.

Muda si muda, kila mmoja wao akajaliwa kupata watoto. Waliwalea

vizuri kwa tunu na tamasha na kuwapa vyovyote walichohitaji. Siku moja chui

aliamua kwenda nyumbani kwao kuwaona wazazi wake. Alipoka alisikitika

sana. Nchi yao ilikuwa na ukame mkubwa. Hakukuwa na mahindi zozote,

maharagwe vyovyote, mihogo zozote, matunda lolote, viazi chochote au kitu

kingine yoyote cha kutiwa kinywani. Basi baada ya kujadiliana kwa muda

mrefu hawakupata suluhisho vyovyote. Mwishowe, wakakubaliana kuwa chui

atamdanganya mbuzi kuwa kuna karamu huko kwao kisha amlete pamoja

na wanawe ili wapate kitoweo angalau cha wiki moja. Chui alisikitika sana

kwa uamuzi huo lakini hakuwa na lingine chochote la kufanya kwa vile

hangetaka wazazi wake wafe njaa.

Aliporudi nyumbani alimwambia mbuzi kuwa huko kwao kuna sherehe

kubwa na angetaka waandamane naye keshoye ili amsaidie kubeba mizigo.

Mbuzi akakubali mara moja kisha akakimbia mtoni kuoga tayari kwa safari.

Alipokuwa mtoni chui akawashika watoto wote wa mbuzi bila kubakiza

chochote na kuwatumbukiza ndani ya gunia kisha akalifunga vizuri kwa

kamba. Wakang’oa nanga kuelekea nyumbani kwa kina chui. Chui alibeba

ule mzigo wenye watoto. Lakini walipokuwa njiani chui akataka kwenda

haja. Akamwambia mwenzake, “Tafadhali raki yangu, nishikie mzigo huu

ili nijisaidie.” Mbuzi akauchukua ule mzigo naye chui akaingia kichakani

kujisaidia. Hata hivyo, mbuzi alipoinua ule mzigo akaona ni mzito zaidi. Tena

vitu vilivyokuwa ndani vilikuwa vinatoa sauti fulani. Akasema, “Nitafungua

nione ni kitu gani kilicho ndani.” Alipofungua alishtuka sana alipowaona

wanawe ndani. Alitimua mbio akarudi nyumbani na kuwatoa watoto wake

bila kubakiza yoyote kisha akawashika wale wa chui na kuwatumbukiza ndani

ya gunia hilo. Akatimua mbio kurudi alikomuacha chui. Alipoka akakuta

ndio sasa amemaliza haja yake na anatoka kichakani. Wakaendelea na safari

hadi nyumbani kwa kina chui.

Walipowasili, mbuzi akawapa wazazi wa chui ule mzigo nao wakaupokea

kwa furaha kuu. Kisha mbuzi akajifanya anakwenda haja. Alipotoka nje

alipiga chenga hapa na pale kisha akatimua mbio hadi nyumbani kwake.

Haraka haraka akawachukua wanawe bila kumwacha lolote na kutorokea

nchi nyingine. Kule nyuma kwa kina chui kulikuwa na furaha ajabu.

Waliuchukua ule mzigo bila hata kuangalia ni nini kilichokuwa ndani

na kuutumbukiza kwenye chungu kilichokuwa kikichemka. Sasa wageni

wengi walikuwa wameanza kuwasili tayari kwa karamu – wajomba zake

chui, binamu, shangazi, nyanya, babu na wengine wengi. Chakula kilipoiva

130

131

walikitoa kwenye chungu na kufungua. Walipigwa na butwaa wasijue la

kufanya walipowaona watoto wa chui wakiwa wafu. Chui alipiga usiahi wa

ajabu na kutimua mbio kuelekea nyumbani kwake ili akamrarue mbuzi.

Lakini alipoka akakuta ameshaondoka.

Tangu siku hiyo chui na mbuzi wamekuwa maadui wakubwa. Chui

bado anamtafuta mbuzi ili alipize kisasi.

3. Hali

Hali - me - na kukanusha kulingana na nafsi

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

nimekaza sijakaza tumekaza hatujakaza

nimekopa sijakopa tumekopa hatujakopa

nimebeba sijabeba tumebeba hatujabeba

nimelaani sijalaani tumelaani hatujalaani

Nafsi ya pili

umekaza hujakaza mmekaza hamjakaza

umekopa hujakopa mmekopa hamjakopa

umebeba hujabeba mmebeba hamjabeba

umelaani hujalaani mmelaani hamjalaani

Nafsi ya tatu

amekaza hajakaza wamekaza hawajakaza

amekopa hajakopa wamekopa hawajakopa

amebeba hajabeba wamebeba hawajabeba

amelaani hajalaani wamelaani hawajalaani

Zoezi

Kanusha sentensi zifuatazo:

1. Ndege amepaa angani. 6. Mtu yule amelemaa mkono wa kulia.

2. Wazee wamechoma nyama. 7. Yeye ameweza.

3. Sisi tumejadili suala hilo. 8. Wairimu amechanua nywele.

4. Watoto wameugua malaria. 9. Binamu amemwaga maji yangu.

5. Watu wote wamechanga pesa. 10. Sisi tumewasalimu.

132

133

D. Kusoma

Vitabu vya ziada

Wakati mwingine utalazimika kama mwanafunzi kusoma vitabu ambavyo

vitakusaidia kuyaongeza maarifa yako kuhusu mambo mbalimbali. Kwa

mfano, unaweza kwenda maktabani na kuchukua vitabu vya hadithi au

vitabu vinginevyo vitakavyoupanua ufahamu wako. Hivi ni vitabu vya ziada.

Ni vya ziada kwa kuwa vinaongeza maarifa yako.

Hatua muhimu katika usomaji wa vitabu vya ziada:

1. Ni vizuri kuwa na daftari la kuandikia.

2. Andika vidokezi wazi kuhusu ulichokisoma.

3. Andika kwa hati inayosomeka; yaani unayoweza kusoma siku nyingine.

4. Unapokumbana na maneno mapya hakikisha kwamba umeyaandika;

ni vizuri hata kuandika sentensi yalikotumiwa.

5. Chunguza maana za maneno mapya unayokumbana nayo.

6. Ikiwa unasoma mada fulani, andika hoja au mambo muhimu pamoja.

7. Andika pia anwani ya kitabu ulichosoma.

E. Kuandika

Ushairi

Ushairi ni sanaa ambayo imekuwako katika jamii zetu kwa kipindi kirefu.

Ushairi hutumiwa kuwasilisha mawazo, hisia, maoni na msimamo alionao

mtunzi kwa ufundi mkubwa. Ufundi huo unahusu upangaji maalum wa beti,

matumizi ya lugha nzito, uteuzi ufaao wa msamiati pamoja na matumizi ya

tamathali za usemi kama tashbiha, sitiari na nyinginezo. Mambo ya kimsingi

ya kuyajua kabla ya kuanza utunzi wa mashairi ni:

(i) Lengo la utunzi: Je, una dhamira gani katika utunzi wako?

Unataka kutunga shairi kuhusu jambo gani? Lazima shairi liwe

na dhamira au lengo wazi kwa atakayelisoma.

(ii) Walengwa: Je, shairi hilo unalotaka kutunga linawalenga

akina nani?

(iii) Utaratibu: Ikiwa unajua dhamira yako na walengwa wa shairi

unalotunga, utawezaje kuyapanga mawazo yako? Je, utatunga

shairi la aina gani? Je utatunga shairi la arudhi (linalofuata

mizani, vina n.k.) au utatunga shairi huru (lisilozingatia

arudhi)?

(iv) Lugha: Utunzi wowote unategemea lugha. Utunzi wa mashairi

132

133

una sifa kadha za matumizi ya lugha. Pili, lazima utumie lugha

ambayo ina uwezo wa kumvuta msomaji ili aweze kuathiriwa na

ujumbe wako.

(v) Mtiririko na utoshelezi: Lazima utungo unaoutunga uwe na

mtiririko kuanzia mwanzo hadi mwisho. Ikiwa umetunga shairi

la arudhi lazima uhakikishe pia kuwa kanuni zote zimefuatwa.

Mfano 1. Shairi la arudhi

Dhamira: Ajali za barabarani.

Walengwa: Wanafunzi wa kidato cha pili (na wasomaji wengine)

(a) Utaratibu: Unaweza kupanga hoja kwanza

Hoja kuu

(i) Ajali zimeongezeka

(ii) Huleta maafa makubwa

(iii) Huleta vifo, vilio n.k.

(iv) Umuhimu wa makini

(v) Usalama wa barabarani

(vi) Mchango wa abiria

(vii) Walevi wasiendeshe magari n.k

(b) Shairi lenyewe

Kuna jambo lanikera, liniumalo moyoni,

Leo nimepata ghera, kulisema hadharani,

Siposema nawa jura, siwafaidi wengini,

Ajali barabarani, jama zitatumaliza.

Jama zitatumaliza, kua barabarani,

Watu tunawapunguza, na wengine spitalini,

Hatwachi kuomboleza, kila afapo insani,

Ajali barabarani, jamani zinalemaza.

Jamani zinalemaza, tukaachwa taabani,

Madonda tukiunguza, na kilio cha moyoni,

Huku tukijiuliza, kwa nini jama kwa nini?

Ajali barabarani, jamani zaangamiza.

Jamani zaangamiza, sasa tuwe na makini,

Kutojitia mwapuza, wa sheria za njiani,

Tuwache mauzauza, tushikapo usukani,

Ajali barabarani, ni janga ninatangaza.

134

135

Ni janga ninatangaza, kujaza bia tumboni,

Halafu ‘kajitangaza, ‘ni dereva namba wani,

Ufuni wajisogeza, kwa kuwa vyema huoni,

Ajali barabarani, iweje tunanyamaza?

Iweje tunanyamaza, sisi tulio garini?

Midomo kutupooza, kwamba ‘haiwezekani!’

Dereva kutukimbiza, atuulie njiani!’

Ajali barabarani, jama zinatumaliza.

Zoezi

Tunga shairi jepesi la arudhi kuhusu mada yoyote utakayochagua.

134

135

Sura ya Kumi na Mbili

A. Ufahamu

Bwana Kaukata na Soko la Ulimwengu

Tarafa ya Hawinde ilikuwa maarufu kutokana na bidii za mchwa za wakazi

wake. Uchumi wa tarafa nzima ulitegemea kilimo licha ya kuwa wenyeji wa

eneo hili hawakuwa na mashamba makubwa bali vikataa vidogo vidogo tu.

Hata hivyo, wanatarafa hawa walijua jambo moja, kuwa ukilima pantosha,

utavuna pankwisha na kwa hiyo walitia juhudi kubwa katika kilimo chao.

Licha ya udogo wa vikataa hivyo, waliweza kupata mazao ya kazole kila

msimu wa kuvuna ulipowadia. Tatizo kuu walilopambana nalo kwa miaka

na mikaka lilikuwa usambazaji na uuzaji wa mazao yao. Lakini kwa bahati

nzuri pale tarafani palikuwa na mkulima mmoja wa miaka mingi. Yeye

alikuwa na migunda mikubwa sio vikataa kama wao. Alikuwa na uwezo wa

kiuchumi wa kununua mbolea na mbegu zilizopendekezwa na wataalamu wa

kilimo. Matokeo yake yakawa kuwa mapato yake yalikuwa mazuri na muda

si muda akawa ametajirika sana. Jina la mkulima huyo lilikuwa Kaukata.

Tatizo la uuzaji lilipowasonga, mwanatarafa mmoja alipendekeza kuwa

wamwendee Bwana Kaukata na kuomba msaada wake. “Huyu ana ujuzi

na anaijua mizungu yote ya uuzaji wa mazao huko mijini kwenye masoko

makubwa,” mmoja wao alisema. “Ahh, lakini yule bwana haaminiki, anaweza

akatukatalia pendekezo letu,” mwingine akasema. “Hapana, tujaribu tu

tuone atasema nini kwa kuwa ni mwanatarafa mwenzetu; ni mmoja wetu

na meno ya mbwa hayaumani bwana,” mzee mmoja akatoa pendekezo lake.

Basi wanatarafa wakaandamana hadi nyumbani kwa Bwana Kaukata na

kumweleza nia yao. Bwana Kaukata alitulia tuli huku akiyasikiliza maneno

ya wanatarafa. Hatimaye alisema, “Mimi niko tayari kuwasaidia wanatarafa

wenzangu kwa sababu sote tuna nia moja: kujiendeleza. Ikiwa tutafanikiwa

itakuwa bora kwa tarafa nzima na hata hali ilivyo katika ulimwengu mzima

ni kuwa watu wanashirikiana kwa kutambua busara ya kinga na kinga ndipo

moto uwakapo.”

Wanatarafa waliondoka pale kwa furaha ya kuwachania nguo. Njiani

walimfanyia stihizai mwenzao aliyekuwa akiwaambia kuwa Bwana Kaukata

haaminiki. “Unaona bwana, hofu ya bure, yule ni mtu anayejua utu ni nini.

Ni mwenzetu tunayeweza kumtegemea, hawezi kabisa kutudhuru; ni kama

wasemavyo watu meno ya mbwa hayaumani,” walisema. Yule jamaa alifyata

mkia tu lakini moyoni alikuwa na hofu fulani ambayo alishindwa kujua

ilikuwa inatoka wapi.

Msimu wa mavuno ulipoka, wanatarafa walivuna mazao yao na

kuyawasilisha kwa Bwana Kaukata. Bwana Kaukata, kwa nia sa wakati

huo, naye hakufanya taahira, aliyawasilisha mazao hayo sokoni huko mjini

na baada ya muda mfupi akawakabidhi wanatarafa fedha zilizotokana na

mazao yao. Furaha iliyotanda kama wingu kijijini siku ile haisemeki; kila

136

137

mmoja alitabasamu mpaka

gego la mwisho likaonekana.

Wote walikata kauli kuwa

watazidisha juhudi katika

kilimo ili kuhakikisha kuwa

mavuno yao

yameongezeka.

Walijua fika kuwa kwa

njia hii wataishia kuupa

kisogo umaskini uliokuwa

unabishia kwenye makazi

yao. Msimu wa pili mazao

yalikuwa mengi ajabu.

Walifanya kama mara ya

kwanza: wakamkabidhi

mwanatarafa mwenzao,

Bwana Kaukata mazao yao.

Wote walisubiri kwa hamu

kuyapata mapato yao na

kuyasuluhisha matatizo

chungu mbovu yaliyokuwa yakihitaji kushughulikiwa.

Lakini mara hii mapato hayakuwa kama mara ya kwanza. Licha ya

mazao kuwa mengi na hata bora, mapato yao yalishuka kwa kiasi fulani.

Walipomwuliza Bwana Kaukata aliwajibu haraka haraka, ‘Wenzangu, hizi

ndizo shida zetu sisi, bei za mazao hupangwa na mashirika ya kigeni na

mara kwa mara huenda chini au hata juu. Kuna Soko la Ulimwengu…eh

soko kubwa sio kama letu hili, ambako mazao hayo huuzwa na bei yake iko

chini mara hii,’ aliwaeleza. Wengi wao ambao hata kisomo kidogo hawana

waliridhika na maelezo hayo ya kitaalamu. Walikumbushana ile methali ya

kuwa meno ya mbwa hayaumani; kwa hiyo lazima Bwana Kaukata alikuwa

akiwaeleza hali halisi ya mambo ya uuzaji wa mazao. Waliamua kuendelea

kufanya kazi kwa bidii.

Wanatarafa waliendelea kulima kwa juhudi kubwa na hata kuhakikisha

wanajitahidi kupata mbegu zilizopendekezwa na wakuu wa kilimo. Wachache

waliokuwa na uwezo kidogo walijitahidi hata kupata mbolea za kutumia.

Lakini soko la ulimwengu liliendelea kuwapa mapato duni. Kwa upande

wake, Bwana Kaukata alizidi kunawiri. Wengi waliamini kuwa yeye alikuwa

na bahati ya mtoto aliyezaliwa na nyota ya jaha. Mashamba yake yalikuwa

makubwa, alikuwa na uwezo wa kiuchumi wa kutumia zana mpya na za

kisasa za kulimia na kuongeza tija ya mashamba yake makubwa. Wakati

wanatarafa wanaendelea kudidimia, Bwana Kaukata aliendelea kupanda

ngazi za kiuchumi na kuwa mfano wa kutajika sio tarafani tu bali wilaya

nzima.

Hali hii iliwapa wanatarafa msukumo mkubwa; wote walikuwa na hamu

ya kuwa kama yeye siku moja. “Tunachotakiwa kufanya ni bidii; ukitaka

miwaridi vumilia miba,” waliambiana wao kwa wao. Sasa walijifunga mkaja

136

137

na kuongeza juhudi maradufu. Lakini hali yao haikubadilika; bei ya mazao

yao iliendelea kubaki pale pale. Kila walipomwuliza mwenzao aliwajulisha,

“Ni njama za Soko la Ulimwengu; jamani tutafanya nini na huu ni ulimwengu

wa mwenye nguvu mpishe. Hata mazao yangu ni vivyo; labda tuongeze nguvu

tu na kuomba kuwa hali itabadilika msimu ujao,” alisema Bwana Kaukata

na kuwatia moyo. Waliyaamini maneno yake na kuongeza bidii, wakapanua

vikataa vyao, wakatumia samadi na kufanya kazi mchana kutwa. Lakini

ilikuwa mjango; hali yao ilibaki vilevile.

Basi siku moja mwanatarafa mmoja alianza kutuhumu kuwa labda

kulikuwa na jambo fulani. Aliwatajia wanatarafa wenzake ambao waliamua

kushirikiana naye kugundua kwa nini soko hili la ulimwengu lilikuwa

likiwapunja kila mara. Kwa bahati nzuri mwanatarafa huyo alikwisha fanya

kazi ya upelelezi zamani kabla ya kustaafu na kujiunga na wanatarafa

wenzake vijijini. Alianza kufanya utati wake polepole na kama wasemavyo

Waswahili papo kwa papo kamba hukata jiwe. Msimu uliofuatia wanatarafa

walimkabidhi Bwana Kaukata mazao yao kama kawaida. Mara hii yule

mwanakijiji alipanga safari ya kwenda mjini kufuatia malipo yake ya uzeeni

kama kawaida yake. Akiwa huko alifanya uchunguzi na kuishia kutambua

kuwa bei ya mazao ilikuwa imepanda sana. Aliwajulisha waliohusika

serikalini kuhusu hofu waliyokuwa nayo wanatarafa, nao wakajitosa kwenye

bahari ya uchunguzi kubainisha mbichi na mbivu.

Bwana Kaukata aliporudi kijijini alikuwa na wimbo wake wa kawaida,

“Soko la Ulimwengu bado linatudanganya!” Wanakijiji walipokea malipo yao

duni huku wakisikitika. Muda si muda, wachunguzi walimaliza uchunguzi

wao na kuka kijijini. Walimkuta Bwana Kaukata nyumbani akihesabu pesa

alizokuwa amepata kutokana na biashara zake nyingi. “Ama kweli mimi

sasa nimeukata umaskini kabisa!” walimsikia akisema kwa bashasha nyingi.

“Nasi tumeikata mirija yako ya kuwanyonya wanakijiji maskini!” mmoja wao

alisema kwa sauti ya juu. Bwana Kaukata alishtuka lakini hakuwa na la

kufanya; alitamani ardhi ipasuke immeze lakini hilo halikutokea. Alikamatwa

na kukishwa mahakamani kwa kosa la kuwadhulumu wakulima wadogo

haki zao. Alilazimishwa kuwalipa dia na malimbikizo ya fedha zao nyingi

alizowapunja. Aidha, alitiwa kifungoni kwa kipindi cha miaka mitano kwa

sababu ya kosa la ulanguzi. Bwana Kaukata aliyekuwa tajiri wa kupindukia

akaishia kuwa mkata mkuu. Laiti angejua kuwa siku za mwizi ni arobaini!

Maelezo ya msamiati

vikataa : mashamba madogo; vijishamba.

migunda : mashamba; makonde.

taahira : kuchelewa; kukawia.

kutuhumu : kushuku; kutilia shaka.

punja : kupa kidogo kuliko inavyostahiki.

dia : malipo kwa ajili ya hasara au maumivu.

138

Maswali

1. Tarafa ya Hawinde ilitegemea nini kwa uchumi wake?

2. Hapo mwanzoni kabla ya kupewa jukumu la kutafutia wanatarafa soko,

Bwana Kaukata alitofautianaje na wanatarafa wengine kiuchumi?

3. Kwa nini wanatarafa walimwendea Bwana Kaukata kumwomba awauzie

mazao yao?

4. Unadhani ni kwa nini Bwana Kaukata hakuwapunja wanatarafa

alipowauzia mazao mara ya kwanza?

5. Je, Bwana Kaukata alikuwa na nia gani kwa kuwatajia wanatarafa

kuhusu Soko la Ulimwengu? Je, unadhani aliyosema ni kweli?

6. Toa maana ya methali zifuatazo kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu:

(a) Ukilima pantosha, utavuna pankwisha.

(b) Meno ya mbwa hayaumani.

(d) Ukitaka miwaridi lazima uvumilie miiba.

(e) Mwenye nguvu mpishe.

(f) Papo kwa papo kamba hukata jiwe.

(g) Siku za mwizi ni arubaini.

7. Eleza maana ya misemo ifuatayo kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu kisha uitumie kutungia sentensi:

(a) miaka na mikaka (b) alifyata mkia

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Misemo

Katika kidato cha kwanza, tuliona kuwa misemo ni kipera cha semi katika

fasihi simulizi. Kimsingi, neno msemo hutumiwa kuelezea fungu la maneno

ambalo huwa na maana maalum. Misemo huweza kujumlisha nahau na

misimu (au simo). Kabla ya kuangalia nahau na misimu tuangalie mifano

ifuatayo ya misemo:

(i) Akili ni mali.

(ii) Jembe ni uhai.

(iii) Ukulima ni uti wa mgongo wa taifa.

(iv) Misitu ni uhai.

(v) Kiumbe hachukuliki.

(vi) Elimu ni bahari.

139

Hii yote ni misemo kwa kuwa inaeleza ukweli fulani tunaoufahamu sote.

Kwa mfano, ikiwa utatumia akili yako utaishia kupata mali au chanzo cha

kujikimu maishani (akili ni mali) na tunajua faida zinazotokana na misitu

(misitu ni uhai). Sasa tuangalie nahau na misimu.

(a) Nahau: Nahau kimsingi ni misemo lakini hii ina undani fulani wa

kimaana, yaani maana yake huwa yamechika. Nahau hutumiwa

sana katika kuipamba lugha na kuifanya iwe na mvuto wa kupendeza.

Hii ni mifano ya nahau: piga maji (lewa), piga chuku (danganya),

pata jiko (oa), liwa bangu (danganywa), agizia risasi (tupia risasi

kwa mbali) zamia lulu (enda mahali na kukawia), jitia za mtonga

(kujifanya hujui/ kujitia hamnazo), enda dalji (tembea kwa maringo)

n.k.

(b) Misimu: Hii ni misemo ambayo hutumiwa na kundi fulani la watu

kwa ajili ya mawasiliano yao. Kwa kawaida, misimu au simo huzuka

wakati fulani na huweza kupotea baada ya kipindi fulani. Misimu

huwa haikubaliki katika lugha sanifu ingawa baadhi huweza

kutumiwa kwa muda na kushika na hata kukubalika. Misimu

hutokana na nia ya kundi fulani kutaka kuwasiliana kwa siri au kwa

njia ambayo haifahamiki na kila mtu. Hii hapa ni mifano ya misimu:

leta munkari (leta fujo au ghasia), jisikia sukari (ringa au kujiona

bora), zua kasheshe (sababisha fujo au kisanga) n.k.

Maswali ya marudio

1. Eleza maana ya neno misemo pamoja na aina mbalimbali za misemo.

2. Eleza maana ya nahau na misimu ifuatayo:

(i) Jipalia makaa.

(ii) Piga vijembe.

(iii) Jikaza kisabuni.

(iv) Zunguka mbuyu.

(v) Kazi ya kijungu jiko.

(vi) Kula chumvi nyingi.

(vii) Tia madahiro.

(viii) Mwaga umombo (msimu).

(ix) Andika meza.

(x) Ringa ile mbaya (msimu).

(xi) Vaa mtumba (msimu).

2. Matamshi bora: vitate g/ng

Soma maneno haya:

g ng

gawa ngawa

guu nguu

goma ngoma

140

141

Soma: Vitanza ndimi

1. Baada ya Bwana Angawa kugawa ngawa akagawa chakula cha ngawa

ili kila ngawa apate chakula chake.

2. Jana nilitia guu kwenye maji nikaumwa na nguu kwa vile nguu wakiona

guu kwenye maji wanajua ni la mvuvi aliyekuja kuvua nguu.

3. Wanamuziki wa Ngomani wamegoma kucheza ngoma wakisema

wamegoma kwa kuwa kule Ngomani hakuna ngoma zinazofaa na hivyo

wameamua kugoma hadi chifu wa Ngomani anunue ngoma zinazofaa.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vinyume vya vitenzi

Kinyume ni hali inayopingana moja kwa moja na hali iliyopo. Kwa mfano:

kitenzi kinyume kitenzi kinyume

funga fungua ingia toka

simama keti cheka lia

fumba fumbua tia toa

panga pangua choma chomoa

ziba zibua tega tegua

cha chua pakia pakua

umba umbua fuma fumua

kunja kunjua inama inuka

panda shuka funika funua

fukia fukua

Zoezi

Jaza kila pengo kwa kutumia kwa usahihi kinyume cha kitenzi kilichoandikwa

kwa heru za mlazo. Kwa mfano:

Kakangu alivaa sare ya shule asubuhi kisha _______ jioni alipotoka

shule.

Kakangu alivaa sare ya shule asubuhi kisha akaivua jioni alipotoka

shule.

(i) Utata uliozushwa na Hamisi _______ na mwalimu wetu.

(ii) Mimi hulala saa tatu usiku kisha hu _______ saa kumi na mbili

alfajiri.

(iii) Mimi _______yule kunguru aliyekuwa amenaswa na mtego.

(iv) Mimi nilijitwika mzigo huo kisha nikau _____ nilipoka nyumbani.

(v) Mtu akitenda mema hu_______ lakini akitenda maovu hulaaniwa.

(vi) _______ na kushuka ndiyo hali ya maisha.

(vii) Nilikasirishwa na raki yangu kwa _______ fulana niliyokuwa

nimefuma kwa ustadi mwingi.

140

141

(viii) Mwalimu aliingia darasani kisha _______ dakika chache baadaye.

(ix) Mtoto huyu hafanyi lolote siku nzima ila _______ na kufungua

milango.

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-o-ote’

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-o-ote

i sahani yoyote Sahani yoyote itatumika.

zi sahani zozote Sahani zozote zitatumika.

u udaku wowote Udaku wowote unaaibisha.

u udaku wowote Udaku wowote unaaibisha..

u utepe wowote Utepe wowote utakatwa.

zi tepe zozote Tepe zozote zitakatwa.

ku kuchora kokote Kuchora kokote kunaliwaza.

pa mahali popote Mahali popote patanifaa.

ku mahali kokote Mahali kokote kutanifaa.

mu mahali momote Mahali momote mtanifaa.

Zoezi

1. Chagua kivumishi mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo:

(i) Mahali _______ patanifaa. (chochote, popote)

(ii) Ukora _______ haufai. (wowote, lolote)

(iii) Ubaya _______ unafaa nini? (wowote, lolote)

(iv) Mahali _______ kutatumika. (pokote, kokote)

(v) Kuliwaza _______ kunatuliza. (kokote, yoyote)

(vi) Senti _______ zitafaa kwa mahitaji yangu. (yoyote, zozote)

(vii) Ulaghai _______ hausaidii yeyote. (wowote, yoyote)

(viii) Wema _______ utawafaa watoto hawa. (yoyote, wowote)

2. Tunga sentensi ukitumia vivumishi vifuatavyo:

(i) kokote (ii) popote (iii) zozote

(iv) yoyote (v) wowote (vi) momote

142

143

3. Kukanusha wakati uliopita kulingana na nafsi

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

nilika sikuka tulika hatukuka

nilimaliza sikumaliza tulimaliza hatukumaliza

niliondoka sikuondoka tuliondoka hatukuondoka

nilijua sikujua tulijua hatukujua

Nafsi ya pili

ulika hukuka mlika hamkuka

ulimaliza hukumaliza mlimaliza hamkumaliza

uliondoka hukuondoka mliondoka hamkuondoka

ulifua hukufua mlifua hamkufua

Nafsi ya tatu

alika hakuka walika hawakuka

alimaliza hakumaliza walimaliza hawakumaliza

aliondoka hakuondoka waliondoka hawakuondoka

alifua hakufua walifua hawakufua

Zoezi

Sentensi zifuatazo zimeandikwa katika hali ya kukanusha. Ziandike katika

hali ya kuyakinisha. Kwa mfano:

Kaka hakusoma kitabu kizima.

Kaka alisoma kitabu kizima.

(a) Watoto hawakucheza mchezo huo.

(b) Mchezaji hakuanguka vibaya sana.

(d) Jitu halikunitupia jiwe.

(e) Sikwenda mtoni kufua nguo.

(f) Wananchi hawakufanya kazi kwa nguvu.

(g) Wezi hawakuomba Mungu.

(h) Mimi sikukataa mwito.

(i) Naliaka hakununua kitabu.

(j) Nyanya hakutembea sana.

142

143

D. Kusoma

Makala

Soma makala ifuatayo kisha ujibu maswali uliyoulizwa.

Msingi wa mawasiliano kati ya binadamu ni neno. Neno laweza kutamkwa

kwa mdomo likasikika au kuandikwa likasomwa. Katika makala hii tutajadili

mabadiliko katika fasihi ya Kiswahili yatokanayo na neno lililoandikwa katika

nyakati mbalimbali za historia yake. Jambo lililo dhahiri mpaka sasa ni

kwamba neno la Kiswahili katika historia ya Afrika Mashariki limeleta umoja

ambao haupatikani katika sehemu zingine za bara hili. Historia ya fasihi

ya Kiswahili yaonyesha kwamba neno la Kiswahili limekuwa likijihusisha

na amani katika upwa wa Afrika ya Mashariki. Nchi za Afrika Mashariki

haziwezi kuingia katika hali ya uhasama wa muda mrefu kwa sababu watu

wake wanaendelea kuwasiliana katika lugha moja kuu inayoeleweka na wengi.

Daima kuna mawasiliano na kuna kujibizana. Mawasiliano yaliyopo kati ya

walio wengi ndiyo yanayoihakikishia Afrika Mashariki uwezekano wa amani

ya kudumu.

Mawasiliano yaliyopo hayawezi kukatishwa na mikondo ya kisiasa, hata

kama mikondo hiyo inaelekea njia tofauti. Kwa hivyo, lugha ya Kiswahili

ni lugha ya walio wengi na fasihi yake itaendelea kukua kufuatana na

mabadiliko ya kijamii na kihistoria ambayo husababishwa na watu wenyewe.

(E. Kezilahabi, ‘Siasa, tekinolojia na ukuaji wa Fasihi ya Kiswahili’

Katika Kioo cha Lugha Juzuu 1, 1995)

Maswali ya marudio

1. Je, makala haya yanahusu nini?

2. Mwandishi anamaanisha nini anaposema kuwa ‘Nchi za Afrika Mashariki

haziwezi kuingia katika hali ya uhasama.’ Je, kwa nini?

3. Je, unajifunza nini baada ya kuisoma makala hii?

E. Kuandika

Insha ya mdokezo

Hii ni aina ya insha ambapo umepewa mwelekezo wa kukuongoza jinsi ya

kuianzia au kuimalizia insha utakayoandika. Sababu ya kupewa mdokezo

huo ni kujaribu uwezo wako wa kuandika insha ambayo itaingiliana na

kifungu au sentensi uliyopewa. Maneno unayopewa huwa hayakumalizwa

bali yanaachwa kwa kuwepo kwa nukta tatu (. . .), ndiyo maana inaitwa

insha ya mdokezo; yaani umedokezewa tu.

Mambo ya kuzingatia wakati wa kuandika insha hii:

(i) Angalia mdokezo uliopewa na ujaribu kuwaza na kuona

utaingiliana na hadithi ya aina gani.

(ii) Kisa chako kifungamane na mdokezo huo kiasi kwamba msomaji

hatahisi kuwa umekilazimisha.

144

145

(iii) Tumia lugha fasaha ambayo inamvutia msomaji wa insha yako.

(iv) Zingatia kanuni zote za uandishi wa insha kama alama za

uakishi, saru bora, upangaji mzuri wa aya n.k.

(v) Insha utakayoandika iwe na mtiririko mzuri na iweze

kupendeza kusoma.

(vi) Tumia nahau, methali na msamiati ufaao ili kuukoleza utamu

wa insha yako.

Mfano wa insha ya mdokezo

‘Jua liliinuka kwa uzembe na kuisambaza mionzi yake kijijini…Endelea.

Kelele za asubuhi

Jua liliinuka kwa uzembe na kuisambaza mionzi yake kijijjini. Kadiri lilivyopanda

ndivyo lilivyouacha wekundu wake wa alfajiri na kuchukua sura nyingine.

Nilikuwa nimesimama kwenye ukuta ulioko mashariki, kama kawaida ya wakati

huu, kulifurahia joto tamu la jua la asubuhi. Ghaa, nilisikia sauti ikitokea

sehemu ya chini yapata kama mita mia nne hivi kutoka nilipokuwa nimesimama.

Sikuwa na wasaa wa kurudi na kuwajulisha waliokuwa jikoni: mama na

ndugu zangu wawili. Nilitimua mbio kuelekea upande ilikotokea sauti hiyo

ambayo sikuweza kujua kama ilitolewa na mtoto au mtu mzima. Baada ya muda

nilisimama tena ili kusikia kama nitaisikia sauti hiyo tena. Mara hii nilisikia

kelele nyingi, ‘Ondokeni njiani! Ondokeni njiani! Hatari! Hatari! Hatarii!” Ile

ilikuwa sauti ya mtu mzima sasa na lazima palikuwa na kitu cha kutisha.

Niligeuka kulia na kushoto na kuangalia mahali pa kujicha. Hapakuwa na

vichaka pale lakini kwa bahati nzuri palikuwa na mwembe uliokuwa mita kama

nne hivi, upande wa kushoto. Nilikimbilia huko na kuupanda mbio mbio; kwa kweli

sikuupanda bali niliuparaga kama nyani. Nilitafuta mahali pa kukaa na kujaribu

kuyaengua matawi ya mwembe huo ili nione upande wa chini kulikotokea ile

sauti. Niliweza kuwaona watu waliokuwa wakitimua mbio kuelekea upande wa

chini huko mbali. Hofu fulani ilinishika.

Niliangalia hapa na pale na kupanda juu mwembeni. Hatimaye, nilifanikiwa

kumwona ng’ombe aliyekuwa akikimbia kuelekea upande walikokuwa watu hao

ambao walipiga kelele nyingi ajabu. Labda zile kelele zilimfanya aibadili nia

yake na kuamua kushika njia iliyokuwa upande wa pili akaendelea kukimbia

mpaka akapotea kwenye upeo wa macho. Moyo wangu ulikuwa bado unarindima

kifuani; sikuthubutu kuteremka ingawa nilishangaa kwa nini watu walimkimbia

ng’ombe, labda fahali tu.

Niliteremka pale nilipomwona kakangu akitokea upande wa chini huku

ameshika mkongojo fulani. Hakuwa ameniona hadi niliposhuka chini naye

akanigeukia na kuniambia, “Una bahati kubwa sana wewe?”

“Ehh, nilisikia watu wakipiga kelele nami nikakwea mwembeni. Lakini

nilimwona yule ng’ombe!”

144

145

“Ng’ombe?” alisema kakangu kwa sauti ya juu iliyoonyesha mshangao

mkubwa.

“Ehh, si palikuwepo na ng’ombe mkubwa!”

Kakangu aliangua kicheko kwa muda. Nilishangaa kwa nini alicheka jinsi

hiyo. Hatimaye alisema kwa sauti imara, “Yule hakuwa ng’ombe kabisa bali

mbogo!” Moyo wangu ulipiga mara kadha. Kumbe niliponea chupuchupu hivyo?

Ilikuwa vyema kuwa niliamua kupanda mwembeni badala ya kuendelea kutembea

kuelekea walikokuwa watu. Nilikumbuka jinsi mama alivyotusimulia kumhusu

mnyama huyo mbaya. Hata hivyo, nilisikitika kuwa sikuweza kumkaribia na

kuiona sura yake vizuri.

Tulishika njia kuelekea nyumbani kusimulia kuhusu mbogo aliyepita

kijijini.

Zoezi

Andika insha inayoishia kwa maneno haya: …tangu siku hiyo alikula yamini

kutoupuuza ushauri wa wazazi wake tena.

146

147

Sura ya Kumi na Tatu

A. Ufahamu

Uchafuzi wa mazingira

Uchafuzi ni hali ambapo vitu fulani au aina ya kawi hasi huongezwa kwenye

mazingira yetu kwa kasi ambayo inauzidi uwezo wa mazingira hayo wa

kupambana nayo. Uchafuzi ni tatizo la kijamii na matokeo yake huwahusisha

sio tu wanaoyatunza mazingira bali pia wananchi na raia wote wanaosakini

katika mazingira fulani. Ikiwa mazingira hayo yana uchafu fulani, lazima

uchafu huo utawaathiri wanaoishi pale. Kuna aina nyingi za uchafuzi wa

mazingira lakini katika kifungu hiki tunastahabu kuzungumzia aina mbili

tu: uchafuzi wa hewa na uchafuzi wa maji.

Je, ushawahi kutalii au kulizuru jiji fulani na kuona mawingu makubwa

yametanda juu ya jiji hilo kama mawingu ya mvua? Mawingu ya aina hii

hupatikana na kuonekana dhahiri shahiri wakati ambapo hamna upepo

unaopita unaoweza kuyasukumiza mbali. Siku kama hizo upepo huyapiga

mawingu hayo makubwa na kuyaeneza sehemu mbalimbali za jiji hilo.

Mawingu haya, ambayo ni tokeo la moshi wa viwandani pamoja na magari,

huwa ni kielelezo cha uchafuzi wa hewa. Wataalamu wanakisia kuwa

asilimia themanini ya vichafuzi vinavyopatikana hewani hutokana na moshi

unaotokana na kuchomwa kwa makaa, mafuta na fueli za kila aina. Vingine

hutokana na gesi za kila aina, majivu na vitu vingine vinavyosambazwa

na kuenea kwenye mazingira yetu. Asilimia kubwa ya vichafuzi hutokana

na moshi unaotokana na magari ambayo yamefurika furifuri katika majiji

makubwa.

Vichafuzi vingine

vya hewa ni vumbi ambalo

hutokana na

shughuli

na amali

mbalimbali

zinazotokea viwandani

au kwenye machimbo

ya madini.

Aidha,

unyunyiziaji

dawa za

mimea kama

viuawadudu

huweza

kusababisha

uchafuzi wa hewa kwa

sababu chembechembe

za dawa

hizo husambaa

na kupatana na

hewa

iliyopo. Nyingine

hupulizwa na upepo na kuenezwa sehemu pana. Ili tuweze kuielewa hatari

kuu ya uchafuzi wa hewa, inatubidi tujue jinsi unavyoweza kutuathiri sisi

tunaoishi katika mazingira hayo. Suala la kimsingi kutambua ni kuwa

Moshi kutoka kwenye magari makuukuu huchangia

uchafuzi wa hewa.

146

147

uchafuzi unafanya kazi na kuathiri polepole na kimyakimya. Uchafuzi

huathiri afya na upumuaji wa watu wengi; tunapopumua hewa ambayo

imejaa vichafuzi vya kila aina tunahatarisha afya zetu kwa kiasi kikubwa

mno. Uchafuzi pia husababisha kuwepo kwa kemikali inayojulikana kama

oksaidi; kemikali hii huathiri rangi za majengo, matofali ya kujengea na

hata mawe ya majengo. Hali hii husababisha kuharibika kwake haraka na

kuwalazimisha watu kufanya ukarabati wa mara kwa mara. Pili, uchafuzi

ulioko kwenye hewa huathiri mavazi au nguo zilizofuliwa na kuanikwa.

Tatu, uchafuzi wa aina hii huathiri mimea na wanyama katika mfumo wa

ikolojia. Aghalabu tunapochunguza mimea ikikua karibu na miji mikubwa,

tunaona kuwa huathiriwa na uchafuzi ulioko na kuishia hata kubadilika rangi

ikawa ya manjano. Nne, mchanganyiko wa uchafuzi pamoja na uharibifu wa

kimazingira unaishia kutishia uhai wa mimea, wanyama na ndege wengi

ulimwenguni. Uhai wa mimea, wanyama na ndege hao unaathiri mfumo

mzima wa ikolojia ambao binadamu wanautegemea. Mfano mmoja maarufu

wa madhara yanayotokana na uchafuzi wa mazingira ni kuzaliwa kwa watoto

wenye matatizo ya kiafya huko Hiroshima, nchini Japan na Chernobyl nchini

Urusi. Hali ya huko Hiroshima inatokana na bomu la atomiki lililoangushwa

huko wakati wa Vita Vikuu vya Pili na nchi ya Marekani. Janga la Chernobyl

linahusisha na uvujaji wa gesi mbaya uliotokea huko.

Je, na uchafuzi wa maji nao?

Hebu fikiria hali ambapo unaishi

karibu na mto unaopita karibu na

kiwanda kinachomwaga uchafu

wake

majini. Uchafu wa viwanda

unaotupwa kwenye mto huo

unaathiri mfumo ikolojia wa mto

huo. Aidha, uchafu huo unaweza

kuwa na madini kama risasi au zebaki

ambayo yana sumu ya kiwango cha

juu sana. Sumu hii inaendelea kukua

au kuongezeka kadiri uchafu huo

unavyoendelea kutupwa kwenye mto

huo. Aidha, kemikali zinazotokana

na dawa za kuulia wadudu au mbolea

za chumvichumvi huoshwa na maji

na kuishia kuchanganyika na maji

ya mto. Isitoshe, bidhaa za petroli

huweza pia kuishia kuyakia maji

ya mto au yaliyokusanyika karibu na

zinapochimbukia bidhaa hizo. Maji

hayo huishia kuka penye maziwa,

mabwawa au baharini ambako

maji yenyewe huishia kutumiwa na

binadamu. Asilimia kubwa ya dawa zinazotumiwa na binadamu zimeishia

Uchafu wa viwanda unaotupwa kwenye mto

unachangia uchafuzi wa maji.

148

149

kuzua uchafuzi wa maji ambayo huathiri mimea na viumbe wanaoishi mle

hususan samaki.

Uchafuzi wa baharini unaotokana na kuvuja kwa meli za mafuta

huathiri samaki na wanyama wengine wa baharini ambao huishia kufa.

Athari hizi huishia kutukia sisi binadamu. Suala la uchafuzi wa mazingira,

ni suala la kudararukiwa wala sio la kufanyiwa uzembe kwa kuwa linahusu

binadamu wote mahali popote walipo.

Maelezo ya msamiati

kawi : nguvu maalum au nishati.

wanaosakini : wanaoishi; wanaokaa; wanaofanya

maskani mahali fulani.

tunastahabu : tunapendelea.

husambaa : huenea.

ukarabati : utengenezaji wa kitu kilichoharibika ili

kukirudisha katika hali yake ya kawaida.

yamefurika furifuri : yamefurika kabisa.

mfumoikolojia : mahusiano na maingiliano ya viumbe

vyenye uhai katika mazingira vinamopatikana.

Maswali

1. Ni nini maana ya maneno ‘uchafuzi wa mazingira’?

2. Mawingu makubwa yanayotanda juu ya miji mikubwa husababishwa

na nini?

3. Asilimia kubwa ya vichafuzi vinavyopatikana hewani hutokana na nini?

4. Taja baadhi ya athari za uchafuzi wa hewa.

5. Wewe binafsi unaweza kuwashauri wenzako wafanyaje ili washiriki

katika uhifadhi wa mazingira?

6. Je, mtunzi ana maana gani asemapo kuwa ‘uchafuzi wa mazingira, ni

suala la kudararukiwa?’

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimu Jamii

Mazungumzo: Posta

(Posta. Njeru anaka akiwa na furushi mkononi. Mhudumu wa posta yuko

karibu na kidirisha cha kutolea huduma)

MhuduMu

: Habari za mchana?

njeru

: Hamna neno, vipi?

MhuduMu

: Salama. Nikusaidieje?

148

149

njeru

: Nina barua za kutuma hapa kisha nataka kutuma fedha

kwa hawala ya fedha.

MhuduMu

: Hebu nione hizo barua. (Njeru anatoa barua nne kwenye

lile furushi lake na kumkabidhi mhudumu. Anaziangalia.

Anachukua mbili na kuziweka juu ya mizani ya kupimia

uzito)

MhuduMu

: Hizi mbili zinahitaji shilingi sitini.

njeru

: Kwani stempu shilingi ngapi?

MhuduMu

: Thelathini kwa barua za nchini.

njeru

: Je, na hizo za nje?

MhuduMu

: Hizi ni shilingi mia kwa kila moja, jumla mia mbili.

njeru

: Lo! Naona tutashindwa kutuma barua.

MhuduMu

: Lakini nafuu barua; jaribu kuwapigia simu hawa walioko

Ulaya.

njeru

: Ehh, ngoma hiyo; hailipiki bei yake.

MhuduMu

: Unaona! Afadhali hizo barua. (Njeru anamkabidhi fedha

zinazohitajika. Anapewa stempu na barua zake pamoja

na fomu nyingine) Hiyo jaza kisha unikabidhi.

njeru

: Sawa. (Njeru anaelekea mahali pengine kujaza na

kuwapisha watu waliomfuata. Baada ya muda anarejea)

MhuduMu

: Tayari, ehh?

njeru

: Ndiyo nimejaza (anamkabidhi)

MhuduMu

: (akikagua) Sawa naona. Zi wapi hela zenyewe!

njeru

: (akimpa) Hizi hapa!

(Baada ya kumaliza mhudumu anamkabidhi Njeru hati

ya kuonyesha kuwa ametuma fedha)

njeru

: Fedha zitaka lakini?

MhuduMu

: Usiwe na hofu, zitaka tu.

njeru

: Haya kwaheri.

MhuduMu

: Kwaheri ndugu na karibu tena.

njeru

: Asante na siku njema.

Zoezi

1. Je, kwa nini Njeru alikwenda Posta?

2. Je, hawala ya fedha ni nini? Kwa nini hii ni njia nzuri ya kutuma pesa?

3. Je, ni nini kinachodhihirisha kwamba mazungumzo haya ni ya posta?

150

151

C Saru na matumizi ya lugha

1. Hali za -nge-, -ngeli-, na -ngali-

Viambishi -nge-, -ngeli- na -ngali- husimamia hali ambapo uwezekano wa

kitendo kimoja hutegemea kutendeka kwa kitendo kingine. Kwa mfano:

(a) Tungefanya mazoezi vizuri tungeshinda mchezo huo.

(b) Tungelifanya mazoezi vizuri tungelishinda mchezo huo.

Sentensi hizi zinadhihirisha kuwa anayehusika hakufanya mazoezi vizuri

na kwa hivyo hakushinda. Kufanyika kwa kitendo cha pili kulitegemea

kufanyika kwa kitendo cha kwanza. Ni sharti kitendo cha kwanza

kingefanyika ili cha pili kifuate. Kwa vile hali haikuwa hivyo, basi kitendo cha

pili hakingetimilika. Viambishi hivi havibadilishani nafasi katika muktadha

fulani kwa vile ifanyikapo hivyo makosa ya kisaru hutokea. Kwa mfano:

(a) *Ningekuwa na pesa ningelinunua viatu.

(b) *Ningelikuwa na pesa ningalinunua viatu.

Viambishi hivi huweza kutokea katika wakati uliopo na uliopita.

Kukanusha hali za -nge-, -ngeli- na -ngali-

Kuna njia mbili za kukanusha vitenzi vya hali za -nge-, -ngeli- na -ngali-.

Katika njia ya kwanza, kiambishi -si- hutokea baada ya kiambishi awali cha

kitenzi. Haya hutegemea nafsi, umoja na wingi. Tazama jedwali lifuatalo:

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

ningesoma nisingesoma tungesoma tusingesoma

ningeomba nisingeomba tungeomba tusingeomba

ningelihutubu nisingelihutubu tungelihutubu tusingelihutubu

ningalishiriki nisingalishiriki tungalishiriki tusingalishiriki

150

151

Umoja Wingi

Nafsi ya pili

ungesoma usingesoma mngesoma msingesoma

ungeomba usingeomba mngeomba msingeomba

ungelihutubu usingelihutubu mngelihutubu msingelihutubu

ungalishiriki usingalishiriki mngalishiriki msingalishiriki

Nafsi ya tatu

angesoma asingesoma wangesoma wasingesoma

angeomba asingeomba wangeomba wasingeomba

angelihutubu asingelihutubu wangelihutubu wasingelihutubu

angalishiriki asingalishiriki wangalishiriki wasingalishiriki

Zoezi

Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kukanusha vitenzi vilivyomo kwa njia

inayofaa.

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

k.m. ningeingia nisingeingia tungeimba tusingeimba

ningeliruka tungeliruka

ningalicheza tungalicheza

Nafsi ya pili

ungeimba usingeimba mngeimba

ungeliruka mngeliruka

unaglicheza mngalicheza

Nafsi ya tatu

angeimba asingeimba wangeimba

angeliruka wangeliruka

angalicheza wangalicheza

152

153

• Katika kuzingatia njia ya pili, viambishi si, hu, na ha hutumika kutegemea

nafsi, umoja au wingi. Tazama jedwali lifuatalo:

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

ningesoma nisingesoma tungesoma tusingesoma

ningeomba nisingeomba tungeomba tusingeomba

ningelihutubu nisingelihutubu tungelihutubu tusingelihutubu

ningalishiriki nisingalishiriki tungalishiriki tusingalishiriki

Nafsi ya pili

ungesoma usingesoma mngesoma msingesoma

ungeomba usingeomba mngeomba msingeomba

ungelihutubu usingelihutubu mngelihutubu msingelihutubu

ungalishiriki usingalishiriki mngalishiriki msingalishiriki

Nafsi ya tatu

angesoma usingesoma wangesoma wasingesoma

angeomba usingeomba wangeomba wasingeomba

angelihutubu usingelihutubu wangelihutubu wasingelihutubu

angalishiriki usingalishiriki wangalishiriki wasingalishiriki

Zoezi

Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kukanusha vitenzi vilivyomo kwa njia

inayofaa:

Umoja Wingi

Nafsi ya kwanza

Kuyakinisha Kukanusha Kuyakinisha Kukanusha

k.m. ningeruka singeruka tungeruka

ningelikimbia tungelikimbia

ningalilala tungalilala

Nafsi ya pili

ungeruka hungeruka mngeruka

ungelikimbia mngelikimbia

ungalilala mngalilala

Nafsi ya tatu

angeruka hangeruka wangeruka

angelikimbia wangelikimbia

angalikimbia wangalikimbia

152

153

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-ingineo’

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-ingineo

a mwanafunzi mwingineo Mwanafunzi mwingineo atafanya

kazi hiyo.

wa wanafunzi wengineo Wanafunzi wengineo watafanya kazi

hiyo.

u mshipi mwingineo Mshipi mwingineo utanunuliwa.

i mishipi mingineyo Mishipi mingineyo itanunuliwa.

ya majira mengineyo Majira mengineyo yameanza.

u ulezi mwingineo Ulezi mwingineo haufai.

ya malezi mengineyo Malezi mengineyo hayafai.

li kosa jinginelo Kosa jinginelo limetokea.

ya makosa mengineyo Makosa mengineyo yametokea.

ki kitanda kinginecho Kitanda kinginecho kitahitajika.

vi vitanda vinginevyo Vitanda vinginevyo vitahitajika.

zi fedha nyinginezo Fedha nyinginezo zitatumika kujenga

barabara.

ki kiu kinginecho Kiu kinginecho kimetokea.

li joto linginelo Jua linginelo litaharibu mahindi

yanayovunwa.

vi vitimbi vinginevyo Vitimbi vinginevyo havifurahishi.

Zoezi

1. Tumia nomino iliyomo mabanoni badala ya ile iliyoandikwa kwa heru

nzito.

k.m. Mbuzi mwingineo atanunuliwa. (kitabu)

Kitabu kinginecho kitanunuliwa.

(i) Mkate mwingineo umeletwa. (mikate)

(ii) Kikapu kinginecho kitatumika. (vioo)

(iii) Ugonjwa mwingineo umeanza. (michezo)

(iv) Virusi vinginevyo vitasababisha ugonjwa. (maji)

(v) Majira mengineyo yana shida. (ulezi)

(vi) Mwalimu mwingineo ataletwa. (manukato)

(vii) Wazee wengineo wataamua kesi hiyo. (mwalimu mkuu)

2. Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kuandika kiambishi cha kivumishi

‘-ingineo’ na kiambishi awali cha kitenzi.

154

155

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

pa mahali pengine Mahali pengine__ __mefunguliwa.

ku mahali kwingine Mahali kwingine__ __mefunguliwa.

mu mahali mwingine Mahali mwingine__ __mefunguliwa.

i ndoo nyingine Ndoo nyingine__ __natumika.

zi ndoo nyingine Ndoo nyingine__ __natumika.

ku kusoma kwingine Kusoma kwingine__ kunasaidia.

u uchafu mwingine Uchafu mwingine__ __naudhi sana.

u uchafu mwingine Uchafu mwingineo__ __naudhi sana.

u ukurasa mwingine Ukurasa mwingine__ __mefunguliwa.

zi kurasa nyingine Kurasa nyinginezo __ __mefunguliwa.

D. Kusoma

Aina za kamusi

Huko nyuma tuliona matumizi ya kamusi na umuhimu wake. Katika sura hii

tutaangalia aina mbalimbali za kamusi ambazo hupatikana. Kuna kamusi

za aina mbalimbali. Aina hizi hutegemea idadi ya lugha ambazo zimetumiwa

katika kamusi moja, walengwa wa kamusi, mambo yanayoshughulikiwa

katika kamusi na ukubwa au upana wa kamusi inayohusika. Tuangalie

kamusi za aina mbalimbali:

(a) Kutegemea idadi ya lugha

i) Kamusi wahidiya: Hii ni kamusi yenye lugha moja. Maneno

yanayoingizwa kwenye kamusi (ambayo hujulikana kama vitomeo

au vidahizo) huwa ya lugha ile ile inayotumiwa kuyaelezea,

kwa mfano, kama ni lugha ya Kiswahili itakuwa hiyo hiyo

katika kamusi nzima. Kamusi ya aina hii humsaidia mtumiaji

kuukuza ujuzi wake katika lugha fulani moja. Mifano ni Kamusi

ya Kiswahili Sanifu (TUKI), Kamusi ya Kiswahili (F. Johnson),

Kamusi ya Maana na Matumizi ( S. Bakhressa) na kadhalika.

ii) Kamusi thaniya: Kamusi inayotumia lugha zaidi ya moja,

aghalabu mbili. Kwa mfano, maneno yanaweza yakawa ya

Kiswahili halafu yakaelezwa kwa Kiingereza au kupewa

visawe vyake kwa Kiingereza au kinyume chake. Hii ni kamusi

inayomsaidia mtumiaji kujua maneno katika lugha mbili tofauti.

Mifano ni Kamusi ya Kiswahili-Kiingereza (TUKI), English-

Swahili Dictionary (TUKI), A Concise English-Swahili Dictionary-

R. A. Snoxall na H. B. Mshindo na kadhalika.

154

155

iii) Kamusi thulathiya: Hii ni kamusi ambayo inahusisha lugha

tatu. Maneno yanayopatikana yanapewa visawe vyake katika

lugha nyingine mbili.

(b) Kutegemea uwanja

i) Kamusi za istilahi: Hizi ni kamusi ambazo zinahusu uwanja

fulani maalum. Kwa mfano, kamusi zinazohusu somo fulani.

Hizi humsaidia mtumiaji kuongeza msamiati wake au kufahamu

maneno maalum ya uwanja huo maalum. Mifano ni Kamusi

Sanifu ya Isimu na Lugha (TUKI), Kamusi Sanifu ya Biolojia,

Fizikia na Kemia (TUKI), Kamusi ya Fasihi: Istilahi na Nadharia

(K. W. Wamitila).

ii) Kamusi za visawe au thesauri: Hizi ni kamusi ambazo huwa

na maneno pamoja na maneno yenye maana sawa na hayo au

yanayohusiana nayo. Kamusi za aina hii ni nzuri kwa kuupanua

msamiati wa mtumiaji wa kamusi. Mfano mzuri ni Kamusi ya

Visawe (S. A. Mohamed na M. Mohamed).

iii) Ensaiklopedia: Hizi ni aina za kamusi maalum zinazohusu

uwanja fulani maalum. Kwa kawaida kamusi hizi huwa na taarifa

nyingi sana kuhusu uwanja huo. Zipo ensaiklopedia za sayansi,

za lugha, za fasihi, za uchumi n.k. Kwa kawaida kamusi hizi

huwa na taarifa nyingi ambazo hazipatikani katika kamusi za

kawaida za lugha.

(i) Kamusi za wanafunzi: Hizi ni kamusi ambazo hulenga

wanafunzi wa kiwango fulani, wanaweza wakawa wa shule ya

msingi au wa sekondari au shule ya upili. Kamusi za aina hii

huwa na idadi ndogo ya maneno zikilinganishwa na kamusi za

kawaida ambazo hulengwa watumiaji wa kawaida wa lugha.

(ii) Kamusi za kawaida: Hizi ni kamusi za kawaida zinazopatikana

madukani na ambazo huwalenga watumiaji wa kawaida,

wanafunzi, wataalamu na wasiokuwa wataalamu. Kamusi ya

Kiswahili Sanifu ni mfano wa kamusi ya kawaida ya lugha.

Maswali ya marudio

1. Je, ukitaka kujua maana ya maneno haya, utaangalia katika kamusi

ya aina gani?

(a) kikwamizo, nazali , kipasuo, kimadende

(b) Tashbiha, sitiari, mhusika, hekaya

(d) chimney, circle, imitation

2. Je, ni kamusi za aina gani zinazopatikana shuleni?

156

157

E. Kuandika

Shajara

Shajara ni neno linalotumiwa kuelezea aina ya kitabu ambamo mtu huandika

matukio ya kila siku au mambo anayonuia kuyafanya. Kwa kawaida shajara

huwa na mpangilio wa tarehe, siku na hata mwaka. Kuna aina nyingine

ambazo huwa hata na sehemu ya saa mbalimbali kuanzia asubuhi (saa

moja hadi jioni). Kuna shajara ya kibinafsi, inayohifadhi matukio, maelezo

na mambo yanayomhusu mtu binafsi na shajara ya miadi ambayo aghalabu

hupatikana asini na huhifadhi miadi muhimu, saa, wakati na mahali pa

matukio. Shajara ya miadi huweza kupatikana hata shuleni.

Sifa na umuhimu wa shajara

(i) Huandikwa tarehe zenyewe, siku (Jumatatu, Jumanne, Jumatano)

n.k. ambazo huweza kutafsiriwa kwa lugha mbalimbali.

(ii) Huwa na sehemu ya kuandika matukio.

(iii) Aghalabu huandikwa mambo muhimu tu.

(iv) Huweza kuwa na orodha ya mambo ya maana ya kutekeleza siku

fulani, miadi ya kutimiza sehemu za kutembelea na kadhalika.

(v) Huweza kumsaidia mtumiaji kupanga matukio yake na kumkumbusha

ni mambo gani ya kufanya.

Mfano wa mpangilio wa shajara

Aprili, 1 2002

Jumatatu

• Kwenda mjini (saa nne asubuhi)

• Kununua mahitaji (Duka la Nguo)

• Kupeleka barua posta

• Kulipa bili ya umeme

Aprili 2, 2002

Jumanne

• Mahojiano ya kazi (saa tatu asubuhi)

• Kwenda marikiti na kadhalika.

Zoezi

Baada ya kuangalia mfano huu, andika shajara yako ya wiki moja ukiwa

shuleni.

156

157

Sura ya Kumi na Nne

A. Ufahamu

Runinga na ulimwengu wa leo

Siku moja tulikuwa hotelini kisiwani Lamu, au Amu kama wanavyokiita

wenyeji na rafiki yangu tukila wali kwa pweza. Aliingia mzee mmoja

aliyefahamika kisiwani kwa ugwiji wake wa masuala ya lugha ya Kiswahili.

Nilijiwa na hamu ya kumwuliza mzee huyo aliyetopea na kubobea katika

Kiswahili, jinsi neno ‘runinga’ lilivyozuka.

“Ahh, hilo?” alishangaa kwa sauti kabla ya kuendelea, ‘Kijana kaa

kitako nikweleze. Mswahili wa kwanza alipokiangalia kile chombo alishangaa.

Kilikuwa kinaeleza na kuweka wazi mbele ya macho yake habari za ajabu.

Hizi zilikuwa habari zilizotokea sehemu za mbali ambazo ni vigumu kujua

zilikotokea. Ni kitu kama uvumi hivi, huku kwetu tunasema ‘rununu’ basi ule

si wa kusikia bali ni wa kuona; yaani kwa macho ambayo zamani yaliiitwa

maninga. Basi ikawa rununu ya maninga; mwishowe runinga’ alieleza mzee

huyo kwa ufasaha mkubwa.

Kila ninapokiwazia chombo kinachojulikana kama runinga au

televisheni, kisa kile hufyatuka akilini na sura ya mzee huyo kunijia.

Tangu kuvumbuliwa kwake mwanzo mwanzo wa karne ya ishirini, runinga

imekuwa mojawapo wa vyanzo vikuu vya maarifa, taarifa, elimu na burudani

kwa watazamaji. Kutokana na chombo hiki tunapata picha za matendo

yanayotendeka kwenye maeneo yaliyoko mbali na tuishiko. Kinatuchulia

majanga yanayowafika wenzetu kutokana na mabaa ya vita au njaa;

huonyesha harakati za wanasayansi za kujaribu kuvumbua mambo mapya

kwenye anga zetu. Aidha, runinga hutusawiria matukio ya ulimwengu na

wakati huo huo yanapotokea yawe ni ya kusikitisha au ya kufurahisha.

Runinga ni nyenzo muhimu ya kutuelimisha na hata kutuburudisha kutokana

na vipindi vyake mbalimbali.

Vipindi vya runinga huwa ni ishara za elektroniki ambazo hutumwa

kama mawimbi ya redio na vyombo vinavyojulikana kama setilaiti au

kwa matumizi ya kebo ambazo hupitishwa ardhini. Setilaiti ina uwezo wa

kubadilisha ishara hizo na kuwa sauti na picha zinazoambatana na sauti hizo.

Je, ushawahi kuwazia ni mambo yepi yanatokea katika studio za

runinga hususan wakati wa kusomwa kwa taarifa ya habari? Aghalabu

wakati wa kusomwa kwa taarifa ya habari ni sehemu ndogo sana ya studio

inayoonekana. Asilimia kubwa huwa imechwa pamoja na mashine za kila

aina ambazo huhusika na uwasilishaji wa habari hizo. Aidha, wahudumu

wengine wanaohusika na majukumu mbalimbali kama udhibiti wa

mwangaza, uelekezaji wa wanaosoma kuhusu muda uliopo, mdhibiti wa

kamera zionyeshazo picha mbalimbali anayekuza picha kuhakikisha picha

zimeonekana vyema. Wapo wengine wanaoshughulika na majukumu anuwai

ambao hawaonyeshwi.

158

159

Mbele ya msomaji wa taarifa hizo huwa kuna televisheni ndogo ambayo

haionekani na ambayo humwonyesha picha zinazoonyeshwa. Aghalabu

hatuwaoni wasomaji wengi wa taarifa za habari wakisoma habari zao kutoka

maandishi wazi. Hali hii inatokana na kuwepo kwa kielekezi-runinga ambacho

anakitumia. Msomaji huyu husoma taarifa zake kutokana na maandishi

yanayoonekana kwenye mulishi au kiwambo cha kielekezi hicho. Maneno

hayo hukuzwa kwa njia mbili mbele ya lensi za kamera na kuweza kusomeka

vizuri. Yupo opareta ambaye kazi yake kuu ni kuhakikisha kuwa amedhibiti

kasi ya maneno yanayoonekana kwenye kielekezi-runinga hicho. Pia msomaji

anaweza kuongeza au kupunguza kasi ya maneno hayo kutegemea usomaji

wake akitumia kifaa maalum. Hata hivyo, msomaji huwa na nakala nyingine

ya habari iliyoandikwa anayoweza kuisoma iwapo pana hitilafu fulani ya

kielekezi-runinga.

Wataalamu wa chumba kikuu cha kuyadhibiti matangazo hutumia

vifaa maalumu vya sauti kuwakumbusha watangazaji kuhusu vipindi vya

kupumzika kwa ajili ya matangazo ya biashara au mabadiliko yoyote katika

mpangilio wa kipindi fulani. Huwapo pia wataalamu wanaohakikisha kuwa

picha zinazopatikana kwenye runinga ni sahihi na zinakubalika. Kutokana

na majukumu mbalimbali ya wanaohusika, watazamaji wanapata picha nzuri

na sauti zinazoaki picha hizo. Hii ni siri mojawapo ya siri nyingi ambazo

zimefumbatwa na uvumbuzi wa kisayansi.

Kama watazamaji wa runinga labda tunaishia kukubaliana na yule

mzee wa Lamu kuwa chombo hiki kina maajabu ya macho. Maajabu hayo

yanatuelimisha, kutujuza,

kutukumbusha na kutufanya

tushirikiane na wenzetu walio

mbali sana katika matukio

yetu. Masafa

yaliyoko kati

yao

yanafupishwa kwa kuwa

wanatujia kwenye vyumba

vyetu kama nasi tunavyofanya

huko kwao.

Maswali

1. Ni nini chanzo cha neno

‘runinga’?

2. Taja faida nne za runinga.

3. Tunaweza kutazama picha

za runinga kutoka kwenye vituo mbalimbali vya televisheni. Ni njia gani

inayotuwezesha kutazama vipindi vya runinga?

4. Wakati wa kusomwa kwa taarifa za habari kuna wataalamu mbalimbali

wanaohusika. Taja watatu.

5. Je, kwa nini mara nyingi msomaji wa habari haonekani kusoma habari

bali huongea akiangalia watazamaji tu?

158

159

6. Taja michezo miwili ya kimataifa iliyo maarufu zaidi inayotangazwa

moja kwa moja kupitia runinga kote ulimwenguni.

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimu-jamii

Mazungumzo: Daktari na mgonjwa

(Chumbani mwa daktari. Daktari amevaa joho jeupe na amening’iniza

stetoskopu shingoni. Anaingia Mokaya)

dakTari

: Habari za asubuhi…Jina ni?

Mokaya

: Nzuri. Jina langu ni Mokaya.

dakTari

: Naam Mokaya, karibu ukae!

Mokaya

: Asante.

dakTari

: Haya, nieleze una shida gani?

Mokaya

: (Anashusha pumzi) Mmm…Nina maumivu ya kifua

halafu shida wakati wa kumeza chakula.

dakTari

: (Anachukua kifaa kidogo kinachofanana na tochi ndogo)

Hebu funua kinywa chako. (anafanya hivyo) Ehh tezi

zako zimevimba. (Anachukua kipimajoto kilichoko hapo

karibu) Hebu inua kwapa.

Mokaya

: (Kashangaa) Ni nini hii?

dakTari

: Nataka kujua joto lako tu. (Anakitia kile kipimajoto

kwapani. Baada ya muda anakitoa) Je, unakohoakohoa?

Mokaya

: Nilikohoakohoa majuzi lakini sasa sikohoi tena.

dakTari

: Je, chakula unakula vizuri?

Mokaya

: Nala vizuri tu.

dakTari

: Je, una shida nyingine yoyote?

Mokaya

: Sina.

(Daktari anarudi kitini na kuanza kuandikaandika)

Mokaya

: Nina nini daktari?

dakTari

: Shida ya kumeza inatokana na ugonjwa wa mandondo.

Huo hauna shida, unachohitaji ni dawa ya kiuavija na

tembe za kupunguza maumivu tu.

Mokaya

: Je, na kifua? Nina kichomi?

dakTari

: Siwezi kuwa na hakika kwa sasa. Kwanza, nataka

kukutuma kwenye maabara ya hospitali?

Mokaya

: Maabara?

dakTari

: Ehh, nataka wachunguze balaghamu au kohozi lako.

160

161

Mokaya

: Lina nini?

dakTari

: Kutokana na uchunguzi huo nitajua kuna shida gani.

Mokaya

: Nitadungwa sindano lakini?

dakTari

: Kwa nini unauliza?

Mokaya

: Kwa kuwa sipendi sindano; nastahabu tembe za kumeza.

dakTari

: (Akimkabidhi karatasi) Kwanza, peleka hii kwenye

maabara kisha ukirudi tutajua kama utahitaji kudungwa

sindano au la.

Mokaya

: Asante daktari.

dakTari

: Usiwe na hofu, utapona.

Maswali

1. Eleza maana ya maneno haya:

(a) Kipimajoto

(b) Mandondo

(d) Kichomi

2. Taja sifa zinazodhihirisha kuwa mazungumzo haya ni sajili ya

hospitalini.

Matamshi bora : Vitate p/b

Soma maneno haya:

p b

pata bata

pango bango

pacha bacha

pania bania

pasi basi

papa baba

pana bana

punda bunda

panda banda

Zoezi

Chagua neno lifaalo kukamilisha sentensi zifuatazo:

1. Jana nilikwenda mtoni nikam_____ (bata, pata) yule ______ (bata, pata)

akiogelea.

2. Wanafunzi walipogoma walibeba ma_____ (bango, pango) kisha

wakatorokea kwenye ma________ (bango, pango) walipofukuzwa na

polisi.

3. Wale watoto ________ (pacha, bacha) wakiwa na watoto wengine

ma________ (bacha, pacha) walisoma vitabu vya hadithi kisha

wakaviweka kwenye ma________ (pacha, bacha).

160

161

4. Jana nili________ (pania, bania) kupata zile fedha lakini yule karani

bahili akazi________ (bania, pania) kabisa.

5. Siku ya Jumamosi nilipiga nguo zangu ________ (pasi, basi) kisha

nikakimbia kwenye kituo cha ma________ (pasi, basi) nikapanda ________

(basi, pasi) hadi mjini.

6. ________ (Baba, Papa) anapenda kuvua ________ (papa, baba) lakini

jana alipoenda baharini kuvua ________ (baba, papa) alimwona ________

(baba, papa) mkubwa kama ndovu akasema kamwe hatarudi tena kuvua

________ (baba, papa).

7. Mariamu alivaa blauzi inayom________ (pana, bana) sana lakini

nikamwambia si vyema kuvaa blauzi inayo________ (bana, pana) bali

ni vizuri kuvaa blauzi ________ (pana, bana) isiyo________ (bana, pana)

hata kidogo.

8. Abdul alibeba ________ (punda, bunda) la noti akanunue ________

(punda, bunda) lakini alipoka mjini akamwona yule ________ (bunda,

punda) akasema hawezi kununua ________ (bunda, punda) aliyekonda

hivyo na kwa hivyo akarudisha ________ (punda, bunda) lake mfukoni.

9. Watu wawili wali________ (banda, panda) ________ (banda, panda)

la Banda ili wakaibe ________ (panda, banda) lakini Bwana ________

(Banda, Panda) alipowaona akawaambia ________ (panda, banda) lake

hali________ (pandwi, bandwi) na watu wasiojua ku________ (panda,

banda) ma________ (panda, banda).

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Kuakisha

(i) Kistari kifupi (-)

Hutumika katika mazingira yafuatayo:

(a)kuonyesha kuwa neno linaendelea katika mstari wa pili. Kwa mfano:

(i) Jana tulikwenda uwanjani kuji-

onea mchezo wa kandanda.

(ii) Kiswahili ni lugha inayotumiwa na wana-

nchi wengi hapa Afrika ya Mashariki.

(iii) Shule zote za upili hapa wilayani zitanu-

faika kutokana na msaada wa kifedha utakaoto-

lewa na Jumuiya ya Madola.

Alama hii inapotumika hivyo, neno hukatwa mwishoni mwa silabi.

Lisipokatwa hivyo huwa ni makosa ya kisaru.

(b) Kuonyesha silabi za maneno; kwa mfano:

(i) ma-ne-no (ii) m-cha-ngo (iii) ki-to-we-o

(iv) cha-nga-ra-we (v) ki-zi-ngi-ti

162

163

(i) -eupe (ii) -eusi (iii) -enyewe (iv) -toto (v) -ingine

(d) Kutenganisha maneno ambatano. Kwa mfano:

(i) elimu-viumbe (ii) isimu-jamii

(e) Kudumisha sauti. Kwa mfano:

(i) masala-a-a-le!

(ii) Niliteleza mara moja chwa-a-a-a!

(f) Kuonyesha kipindi cha muda fulani. Kwa mfano:

(i) 1910-1920 (ii) 1949-1959 (iii) 1956-1960

(g) Kuonyesha aina za maneno yanayoandikwa kwa vitengo; kwa mfano:

(i) Shangazi anapika muhogo wa aina ya ‘binti-Athmani’.

(ii) Mpunga wa aina ya ‘tule-na-bwana’ unapendwa sana huko

kwetu.

(iii) Nyanya amepanda ndizi za aina ya ‘mkono-wa-tembo’.

(ii) Kistari kirefu (–)

Kistari kirefu hutumika katika mazingira yafuatayo:

(a) Kutanguliza usemi au maelezo. Kwa mfano:

(i) Wachezaji wa Kenya wa mpira wa kriketi – wale wote

waliochaguliwa hivi majuzi – wameondoka kuelekea Afrika

Kusini.

(ii) Nataka unirudishie vitu vyangu vyote – kiti, kabati, meza na

vingine vyote ulivyochukua jana.

(iii) Mali ya mwalimu wetu – yale yote yaliyoibiwa hivi majuzi

baada ya nyumba yake kuvamiwa na wezi – yamepatikana

huko mtaani Kariobangi.

Zoezi

Tumia kistari kirefu (–) au kifupi (-) mahali pafaapo kwenye sentensi

zifuatazo:

(a) Vita vya kwanza vya dunia vilitokea kati ya mwaka 1914 1918.

(b) Vita hivyo vilifuatiwa na vingine vilivyotokea kati ya mwaka 1939

1945.

(d) Mimi niliamua kupaka nyumba yangu rangi ya aina ya damu- ya-

mzee.

(e) Watu wote waovu wezi, wauaji na wengine kama hao wanafaa

kutumbukizwa gerezani maisha.

(f) Rais amewafuta kazi mawaziri watatu Bw. Karanja, Bi. Akunda na

Bw. Adhola.

162

163

(iii) Kupigia mstari (_________)

Maneno hupigiwa mstari ili kuonyesha mambo kadhaa, kwa mfano:

(a) Kuonyesha anwani ya kitabu, gazeti, jarida n.k (pale ambapo

tunaandika kwa hati ya mkono).

(i) Ufahamu wa Lugha ya Kiswahili ni kitabu chenye mafunzo

mengi ya ufahamu kwa Kiswahili.

(ii) Jana nilinunua majarida ya Mulika, Times na Newsweek.

(iii) “Kimbia dukani ukaniletee magazeti ya Daily Nation, E.A.

Standard na Daily News.” mama aliniambia.

(b) Kutilia mkazo neno au fungu la maneno; kwa mfano:

(i) Nimecha pesa mvunguni mwa kitanda.

(ii) Wezi walituvamia saa tisa usiku.

(iii) Waziri alichangisha kiasi cha shilingi milioni moja na laki sita.

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi -ingineo

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

-ingineo

i meza nyingineyo Meza nyingineyo itatumika.

zi meza nyinginezo Meza nyinginezo zitatumika.

u ukora mwingineo Ukora mwingineo umeanza.

u waraka mwingineo Waraka mwingineo umetumwa.

zi nyaraka nyinginezo Nyaraka nyinginezo zimetumwa.

ku kupigana kwingineko Kupigana kwingineko kunafaa nini?

pa mahali penginepo Mahali penginepo patafunguliwa.

ku mahali kwingineko Mahali kwingineko kutafunguliwa.

mu mahali mwinginemo Mahali mwinginemo mtafunguliwa.

Zoezi

Tumia kivumishi mwafaka badala ya kile kilichoandikwa kwa heru nzito.

1. Nyembe ingineyo itatumiwa.

2. Mbao nyingineyo zitapigiliwa misumari.

3. Mahali penginepo mmefagiliwa.

4. Ufagio mwinginemo uko wapi?

5. Nyakati nyingineyo zinafaa.

164

165

6. Dawa nyingineyo zitatumiwa.

7. Eropleni nyinginezo itaondoka.

8. Ufunguo mwingineyo umevunjika.

9. Mahali kwingineo kumefunguliwa.

10. Ugali mingineyo utapikwa.

3. Ukubwa na udogo katika nomino

Muundo wa nomino ya ukubwa hutegemea mzizi wa nomino inayohusika.

Ukubwa katika nomino

Mbali na hali ya wastani na ya udogo, nomino za Kiswahili huweza kutokea

katika hali ya ukubwa vile vile. Muundo wa nomino hizi hutegemea mzizi

wa nomino zenyewe.

Ikiwa mzizi wa nomino unaanza kwa irabu, kiambishi cha umoja huwa

ji (au j). Katika wingi, nomino huanza kwa kiambishi ma au mi kikitangulia

kiambishi ji (au j). Licha ya kuonyesha ukubwa, nomino hizi pia huweza

kuonyesha hali au tabia. Tazama jedwali lifuatalo:

Mzizi wa nomino Nomino za wastani Nomino za ukubwa

Umoja Wingi Umoja Wingi

-ti mti miti jiti majiti/mijiti

-su kisu visu jisu majisu/mijisu

-ke mke wake jike majike/mijike

-bwa mbwa mbwa jibwa majibwa/mijibwa

• Hata hivyo, baadhi ya nomino zenye mizizi ya zaidi ya silabi moja huweza

kutokea bila kiambishi ji cha umoja lakini huwa na kiambishi ma cha

wingi. Kwa mfano:

Mzizi wa nomino Nomino ya wastani Nomino ya ukubwa

Umoja Wingi Umoja Wingi

-buzi mbuzi mbuzi buzi mabuzi

-paka paka paka paka mapaka

-jia njia njia jia majia

-guo nguo nguo guo maguo

Udogo katika nomino

• Ikiwa mzizi wa nomino umeundwa kwa silabi mbili au zaidi, viambishi

ki- (katika umoja) na vi-katika wingi hutokea mwanzoni mwa nomino.

Tazama jedwali lifuatalo:

164

165

Mzizi wa nomino Nomino za wastani Nomino za udogo

Umoja Wingi Umoja Wingi

-fupa mfupa mifupa kifupa vifupa

-to uto to kito vito

-gari gari magari kigari vigari

-duka duka maduka kiduka viduka

-shamba shamba mashamba kishamba vishamba

-boga mboga miboga kiboga viboga

-dawa dawa dawa kidawa vidawa

Hata hivyo, kiambishi ji-huweza kutokea baada ya viambishi ki-na vi-

kuonyesha hali ya udogo, ya kudunisha au ya dharau. Tazama jedwali

lifuatalo:

Mzizi wa nomino Nomino za wastani Nomino za udogo

Umoja Wingi Umoja Wingi

-fupa mfupa mifupa kijifupa vijifupa

-to uto to kijito vijito

-kuta ukuta kuta kijikuta vijikuta

-duka duka maduka kijiduka vijiduka

-shamba shamba mashamba kijishamba vijishamba

-boga mboga mboga kijiboga vijiboga

-dawa dawa dawa kijidawa vijidawa

• Ikiwa mzizi wa nomino unaanza kwa irabu au umeundwa kwa silabi

moja, nomino ya udogo huanza kwa viambishi ki-na vi-vikifuatiwa na

ji- (au j). Tazama jedwali lifuatalo:

Mzizi wa nomino Nomino za wastani Nomino za udogo

Umoja Wingi Umoja Wingi

-we jiwe mawe kijiwe vijiwe

-cho jicho macho kijicho vijicho

-ti mti miti kijiti vijiti

-su kisu visu kijisu vijisu

-ke mke wake kijike vijike

166

167

D. Kusoma

Usomaji wa kina: Riwaya

Huko nyuma tumeona kuwa kuna mambo mawili makuu ya kuchunguza

tunaposoma riwaya: MAUDHUI na FANI. Katika sura hii, tutaangalia

MAUDHUI kwa kina. Tuliona kuwa MAUDHUI ni jumla ya mambo au

masuala yanayozungumziwa katika kazi fulani ya kifasihi. Tuangalie mambo

yanayojenga maudhui:

1. Dhamira: Dhamira ni lengo la mwandishi wa riwaya, yaani ameandika

kazi hiyo kwa sababu gani? Ni jambo gani ambalo anataka msomaji

wake alielewe baada ya kusoma riwaya hiyo? Aghalabu dhamira hii

inajengwa kwa kuangalia ni jambo lipi linalokuzwa kuanzia mwanzo

mpaka mwisho. Wakati mwingine, tunatumia anwani ya kitabu kuijua

dhamira ya mwandishi, kwa mfano, riwaya ya Mui huwa Mwema

ina dhamira ya kuonyesha kuwa wema unashinda ubaya au mbaya

huweza kubadilika na kuwa mwema. Kwa upande ule mwingine,

dhamira ya Yatima ni kuonyesha dhiki zinazowakumba watoto wa

kike wanaolazimishwa kuajiriwa wakiwa wadogo.

2. Ujumbe: Riwaya zote huwa na ujumbe ambao wasomaji wanaupata

wanapozisoma. Ili dhamira ya mwandishi itimie, mwandishi hutoa

taarifa fulani kwa wasomaji wake. Taarifa hizo zinaweza kuwa wazi au

ziwe zimechika na ndizo zinazojulikana kama ujumbe. Kwa mfano,

ujumbe wa riwaya Mui huwa Mwema ni kuwa hakuna asiyeweza

kuigeuza tabia yake, tusikate tamaa kuihusu hali yoyote mbaya.

3. Falsafa: Neno hili hutumiwa kuelezea mawazo makuu aliyo nayo

mwandishi kuyahusu maisha. Tunaijua falsafa ya mwandishi kwa

kuisoma kwa makini riwaya au kazi ya fasihi aliyoiandika. Falsafa

huhusiana na MSIMAMO, yaani mwandishi ana maoni gani kuhusu

jambo fulani.

Maswali

1. Eleza maana ya dhamira. Je, kuna tofauti gani kati yake na maudhui?

2. Baada ya kuisoma riwaya yoyote ile, eleza maudhui makuu katika riwaya

hiyo.

E. Kuandika

Imla

Imla ni hali ambapo mtu anasikiliza maneno, sentensi au vifungu vya maneno

yanayosemwa au kusomwa na mtu mwingine kwa lengo la kuyaandika

166

167

kulingana na vile alivyoyasikia. Imla hutumika kuimarisha ujuzi wa

kusikiliza na kuandika.

Ili kuweza kuandika imla kwa njia mwafaka, mwandishi anafaa

kuzingatia mambo yafuatayo:

• Awe msikivu. Ni lazima awe na makini sana katika kusikiliza

yanayosomwa ili ayaelewe vizuri.

• Aandike aliyoyasikia bila kubadilisha chochote.

• Azingatie alama za kuakisha kama vile nukta, kikomo, n.k.

• Atumie hati sa ili kazi yake iweze kusomeka kwa urahisi.

• Aandike maneno na mawazo kwa mfululizo kama alivyoyasikia.

Zoezi

Andika sentensi utakazosomewa na mwalimu katika daftari lako kwa usahihi

na kwa hati nadhifu.

168

169

Sura ya Kumi na Tano

A. Ufahamu

Mwabusara na siri kali

Mwabusara alijulikana kwenye kata nzima ya kwao kutokana na msimamo

wake mkali kuihusu serikali ya nchi yake. Watu wanasema kuwa hakuwa

hivi zamani hasa baada ya nchi yake kuupata uhuru kutoka kwa utawala

wa ki-istiimari. Siku hizo kama raia mwingine yeyote, Mwabusara alikuwa

na matumaini makubwa kwa serikali yake aliyoionea fahari na kuipenda

kama mboni yake ya jicho. Lakini wanasema kuwa hali ilibadilika wakati

wafanyakazi wa serikali ya Mwafrika yenyewe walipomshangaza Mwabusara

kwa vituko vyao vingi. Vilianza na jirani yake aliyekuwa na nafasi kubwa

serikalini. Huyu alimnyang’anya kipande chake cha ardhi alichorithi kutoka

kwa babu yake. Alipolalamika, jirani yake huyo alidai kuwa ilikuwa ardhi

yake. Mwabusara alipobisha sana, jirani huyo alikuja na kipande cha

karatasi. “Ni nini hiki?” aliuliza Mwabusara alipoonyeshwa kipande hicho.

‘‘Mzee, hiki ni cheti cha kuonyesha kuwa hii ardhi ni yangu…”alisema

jirani yake.

Mwabusara alipigwa na mughma, “Yamekuwaje ya kuwa hapa? Je,

kaandika marehemu babu nini?”aliuliza kwa mshangao mkubwa.

“La, Mzee hiki ni cheti cha serikali na kina siri kali; hamna wa kuweza

kuifuta,” alisema jirani huyo. Mwabusara alililia kipande chake cha ardhi

lakini ikawa hakuna aliyemsikiliza; alimpiga dua jirani yake lakini ikawa

ni dua ya kuku isiyompata mwewe.

Mwabusara aliendelea kulima kikataa chake kidogo huku akiungulika

ndani kwa ndani. Sasa serikali aliyoidhani kuwa itamfaidi yeye na watu wa

kufu yake haikufanya hivyo. “Kumbe inacha siri kali tu; siri ya kuwalinda

walio na mali tu?”alisema Mwabusara.

Tukio la pili lililomkuta Mwabusara linahusiana na ng’ombe wake

mmoja. Alikuwa mtamba mwenye afya nzuri aliyemshughulikia kama mtoto

wake. Inasemekana kuwa kulikuwa na mkutano ulioitishwa na chifu wa eneo

la kwao. Mwabusara hakuwa na uwezo wa kuuponda wa si mpaka ulikokuwa

mkutano wenyewe umbali wa kilomita tano hivi. Aliamua kujikalia zake

nyumbani lakini siku mbili baadaye yule mtamba wake alisombwa kwa amri

ya chifu. Mwabusara alipigwa na butwaa. Alipouliza alijulishwa, “Ni amri

ya serikali ili kuwahimiza watu wahudhurie mikutano yake, na kumbuka

serikali ina siri kali.”

Uchungu aliokuwa nao Mwabusara uliongezeka na kuanza kupanda

kama zebaki kwenye kipimajoto. Siku aliposikia kuna uchaguzi unaojongea,

Mwabusara alishangaa na kuulizauliza umuhimu wake. Alielezwa kila kitu

na mjukuu wake aliyekuwa mwanafunzi wa kidato cha pili katika shule

ya upili ya Twajiweza. “Babu tunapiga kura kuichagua serikali nyingine,”

alisema mjukuu wake.

168

169

“Je, serikali hiyo itakuwa na siri kali?” aliuliza Mwabusara na kumfanya

mjukuu wake aachame kwa kukosa jibu. Lakini alikiri kwa muda kabla

ya kumwambia babu yake, “Babu, tutaamua wenyewe kama ina siri kali!”

Basi Mwabusara alikata kauli kushiriki kwenye maamuzi hayo pamoja na

wengine waliokuwa na machungu kama yake.

Uchaguzi ulikuja na kupita. Serikali mpya ilichaguliwa. Mwabusara

naye alikuwa tayari kusimama tisti mara hii. Ili kuuimarisha uwezo wake

wa kujitetea, aliamua kupata ushauri kutoka kwa mjukuu wake. Mjukuu

wake alipoka, Mwabusara alimwambia kwa sauti imara, “Mjukuu wangu

nataka uniambie hiyo serikali inapaswa kufanya nini. Mara hii sitaki inijie

na siri kali zake!” Mjukuu naye akatulia na kuanza kumwelimisha babu yake.

“Babu,” alianza mjukuu wake na kuendelea, “mwalimu alisema serikali

inapaswa kuhakikisha kuwa kuna sheria; yaani kanuni ambazo zinafuatwa

na kila mtu. Hufanya hivi kuhakikisha kuwa hakuna mtu anayeteswa wala

kupokonywa mali yake.”

“Kama yule mtamba wangu?” akauliza Mwabusara.

“Ndiyo, babu!” akamjibu mjukuu wake. Mwabusara aliangalia chini

kisha akauliza,

“Au kama kile kipande changu cha ardhi?”

“Ndiyo babu!” Baada ya jibu hilo akamwambia mjukuu wake aendelee

kumweleza mengi.

“Huhakikisha kuwa wanaokwenda kinyume na hayo wameadhibiwa kwa

sheria zinazokubalika na kila mtu nchini. Huweza kuadhibu kwa kifungo au

kulazimisha kurudisha alichochukua.” Mwabusara aliitikia na kumhimiza

mjukuu aendelee. “Serikali huwa na njia za kusuluhisha migogoro katika jamii;

migogoro hiyo inaweza kuwa ya mali, urithi, ndoa, madeni n.k. kwa kutumia

mahakama,” alieleza mjukuu. Mwabusara akaitikia tu. “Serikali huhakikisha

kuwa wananchi wanapata huduma za kila aina kama maji, vituo vya afya na

170

171

barabara za kutosha. Kwa ufupi babu, serikali inalinda raia wake wote kama

inavyostahili,” alimalizia mjukuu.

Mjarabu wa kumaliza maelezo yake, Mwabusara alichukua mkongojo

wake na kuelekea kwenye osi ya chifu. Njia nzima alitembea kwa hatua za

nia. Mjukuu wake alimfuata nyuma akijitahidi kumkia. Chifu alipomwona

ameandamana na mjukuu wake alishangaa. Mwabusara alijitoma osini kwa

chifu na baada ya salamu akasema, “Nimeijua!”

“Nini?” akauliza chifu kwa mshangao mkubwa. “Siri kali ya serikali!”

Chifu aliangalia huku na kule.

Mwabusara akauliza, “Si serikali inalinda raia wake?”

“Ndiyo inalinda!” akaitikia chifu.

“Si serikali inaadhibu wanaokosa?” akauliza Mwabusara.

“Ndiyo inawaadhibu!” akaitikia Chifu. Mwabusara alitabasamu na

kumwuliza mjukuu wake,

“Si serikali ina vitu vinavyojulikana kama mahakama?”

“Ndiyo babu,” mjukuu akahakikisha. Mwabusara akamgeukia chifu,

“Hiyo ndiyo siri kali nisemayo. Kipande changu cha ardhi nirudishiwe na

mtamba wangu naye nirudishiwe. Lau sivyo, nitachua siri kali kwa serikali!”

Chifu akapotewa na maneno.

Haikuchukua muda mrefu, Mwabusara akanunuliwa ng’ombe wa gredi

na chifu. Jirani yake naye akaanza harakati za kuandaa karatasi nyingine

yenye siri kali ili kurudisha kipande cha ardhi cha Mwabusara. Tangu siku

hiyo, wazee wa kata hiyo wakambatiza Mwabusara ‘mwalimu’ kutokana na

uzindushi na elimu aliyowapa kuhusu siri kali ya serikali. Wengi wa wale

waliokuwa wamenyang’anywa mali yao wakarudishiwa. Mjukuu wake naye

akawa chanzo cha mabadiliko makubwa katika eneo hilo.

Maelezo ya msamiati

kufu yake : aina yake.

alisombwa : alichukuliwa.

aachame : afungue kinywa kwa mshangao.

Maswali

1. Ni kwa nini Mwabusara alibadilika na kuwa na msimamo mkali dhidi

ya serikali?

2. Je, unadhani kwa nini Mwabusara hakuuona umuhimu wa uchaguzi?

3. Ni kwa nini Mwabusara alishika njia kuelekea kwa chifu baada ya

maelezo ya mjukuu wake?

4. Eleza maana ya maneno haya kama yalivyotumika kwenye kifungu

kisha uyatumie kutungia sentensi:

5. (a) ki-istiimari (b) mughma (c) akiungulika (d) mjarabu

(e) mtamba (f) kipimajoto (g) zebaki

6. Eleza maana ya misemo ifuatayo kulingana na matumizi yake kwenye

kamusi kisha uitumie kutungia sentensi:

170

171

(a) alimpiga dua (b) kuuponda wa si (c) alipigwa na butwaa

(d) alikata kauli (e) kusimama kidete

7. “Uchungu aliokuwa nao Mwabusara uliongezeka na kuanza kupanda

kama zebaki kwenye kipimajoto.” Maneno yaliyoandikwa kwa heru za

mlazo ni mfano wa tashbihi. Kamilishi tashbihi zifuatazo kwa kuchagua

vimalizio vifaavyo:

machozi ya ngamia, pamba, punda, uzi, maziwa ya kuku

(a) Laini kama _______________.

(b) Embamba kama _______________.

(d) Adimika kama _______________.

(e) Tiririka kama machozi ya _______________.

B. Kusikiliza na kuzungumza

Maigizo

Neno maigizo hutumiwa kuelezea utanzu mmojawapo wa fasihi simulizi.

Maigizo huelezea tungo zenye mpangilio wa maneno na ambazo huhusisha

watu wanaotenda, au kuigiza mbele ya watu wanaotazama yaani hadhira.

Msingi wa maigizo ni nia ya kuyaiga matendo mbalimbali ya kijamii kwa lengo

la kutumbuiza, kufunza, kuchekesha, kuelimisha n.k. Maigizo yanaweza

kuambatana na nyimbo au uimbaji au yasiambatane na uimbaji huo, yaani

yawe maneno tu yanayosemwa na wahusika. Utanzu huu una vitawi vingine,

yaani vipera kama ngonjera, vichekesho, michezo ya kuigiza na majigambo.

Je, ni mambo gani yanayozingatiwa kuhusiana na maigizo?

(i) Kuwapo kwa hadhira ambayo inayatazama maigizo hayo.

(ii) Kuwapo kwa watu au wahusika ambao wanayaigiza matendo

yenyewe.

(iii) Kuwapo kwa mahali ambapo maigizo hayo yanafanyika,

jukwaani au mahali wazi.

(iv) Kuwapo kwa mavazi yanayohusishwa na wahusika, yaani

wahusika wanavaa mavazi fulani ambayo yanawasaidia

kuuwasilisha ujumbe wao vizuri zaidi. Mavazi haya huitwa

maleba.

Mfano wa maigizo ‘Ngonjera’

Someni ngonjera hii na mjaribu kuiigiza darasani.

Mwajiriwa

: Limekucha sasa jua, nimetoka na gizani,

Haki zangu nazijua, ‘tasema nataka nini,

Mzigo huu najitua, ya jana yamo kapuni,

Vifaa naweka chini, kazi leo nagomea.

172

173

Mwajiri

: Hayo unayoyanena, hapa hayatakikani,

Ni hatia kubwa sana, kabisa iso kifani,

Mambo yaso na maana, kayasikia na nani,

Vifaa kuweka chini, wajitosa taabani.

Mwajiriwa

: Malipo ninayopata, si pesa ni mapeni,

Maisha yangu ni mwata, hayaniishi madeni,

Shida zinaniambata, kwa wangu umaskini,

Vifaa naweka chini, kazi leo nagomea.

Nitazame mwili wangu, sinayo siha mwilini,

Haitoshi kula yangu, kwa kuwa sina mapeni,

Ni mararu nguo zangu, nachekwa kiwa njiani,

Vifaa naweka chini, kazi leo nagomea.

Mwajiri

: Uchumi ’meharibika, kote kote duniani,

Hata huko Amerika, walia nifanye nini,

Kuache kulalamika, uchangamke kazini,

Vifaa kuweka chini, wajitosa taabani.

Maguo ya kujivika, sio lazima mwilini,

Mararu kujifunika, si fedheha mwafulani,

Mradi wanufaika, na malipo hatimani,

Vifaa kuweka chini, wajitosa taabani.

Mwajiriwa

: Kwa miaka na dahari, natumika kiwandani,

Silioni lenye heri, kwa nguvu za muilini,

Inaniandama shari, nyumbani hata kazini,

Vifaa naweka chini, sitaki tena utani.

Mwajiri

: Basi tuache hasira, isiongoze njiani,

Tuitumie busara, tuketi sisi thenini,

Bila hata ya papara, tupime kwenye mizani,

Vifaa siweke chini, sote tuwe taabani.

Maswali ya marudio

1. Je, maigizo ni nini?

2. Ni mambo gani ya kuzingatiwa katika maigizo?

3. Eleza dhamira ya ngonjera uliyoisoma.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Vitenzi

Vitenzi ni maneno yanayoarifu kuhusu jambo lionalotendwa au kutendewa

nomino. Kwa mfano kulima, kufagia, kukopa, kuogelea na kadhalika Kwa

mfano:

(a) Selemani analala.

172

173

(b) Binamu yangu atawasili kesho.

(d) Mimi nitamwandikia dadangu barua.

(e) Jana tulicheza mpira wa vikapu.

Aina za vitenzi

Vitenzi huweza kugawika katika makundi mawili makuu:

(i) Vitenzi halisi (T)

(ii) Vitenzi vishirikishi (t)

(i) Vitenzi halisi (T)

Vitenzi halisi huarifu kuhusu jambo linalofanywa au kufanyiwa nomino.

Kwa mfano:

(a) Mama amekwenda kondeni.

(b) Panya ameshikwa na paka.

(d) Kitabu chake kimeraruka.

(e) Wakulima wamevuna mahindi mengi.

Kitenzi halisi huweza kutokea katika mfululizo wa kitenzi sambamba

ambapo kimoja huwa ni kitenzi kikuu (T) na vingine ni vitenzi visaidizi (Ts).

Katika mfululizo huu, kitenzi kikuu hubeba maana kuu ya kitendo

nacho kitenzi kisaidizi huonyesha wakati wa kutendeka kwa kitendo, kama

kitendo ni yakinishi au kanushi, kauli ya kitenzi n.k. Kwa mfano:

(i) Jana asubuhi nilikuwa nikiandika barua.

Ts T

(ii) Kaloki alikuwa anataka kunishambulia.

Ts T

(iii) Mwanafunzi anapaswa kusoma kwa bidii.

Ts T

(iv) Sungura wangu angali anakula majani.

Ts T

(v) Sisi tumewahi kutembelea mji wa Dar es salaam.

Ts T

Maneno yanayoweza kutumika kama vitenzi visaidizi si mengi. Ni kama

yafuatayo: kwisha, pasa, taka, wahi, bidi, ngali, enda, kuja, weza, na kuwa.

(ii) Vitenzi vishirikishi (t)

Hivi ni vitenzi vinavyoshirikisha vitu kihali, kitabia au kimazingira. Kwa

mfano:

174

175

(a) Yeye ndiye mwalimu mkuu wa shule yetu.

(b) Mimi ni mwanafunzi wa kidato cha pili.

(d) Yeye yu mwanamichezo mwenye ujuzi mwingi.

(e) Mariana si msichana mjinga!

Vitenzi vishirikishi ni vya aina mbili:

(a) Vitenzi vishirikishi vikamilifu

(b) Vitenzi vishirikishi vipungufu

(a) Vitenzi vishirikishi vikamilifu

Hivi vinaweza kuchukua viwakilishi nafsi au viambishi vya ngeli na pia

viambishi vya wakati. Ni maneno kama: weza, kuwa, kwisha, kuja, taka,

ngali, pasa, bidi, pata, na kwenda. Kwa mfano:

(a) Rais amekuwa ziarani Marekani.

(b) Polisi walikuwa wangali kwenye kituo hicho.

Vitenzi vishirikishi vikamilifu mara nyingine huweza kutokea kama

vitenzi visaidizi iwapo vinatokea sambamba na kitenzi kikuu. Tazama

sentensi zifuatazo:

(i) Baba alikuwa mkulima.

(ii) Baba alikuwa analima.

Ts T

(iii) Kakangu alikuwa angali anacheza.

Ts Ts T

(iv) Kakangu alikuwa angali mchezaji.

t t

(b) Vitenzi vishirikishi vipungufu

Vitenzi hivi haviwezi kuchukua viambishi vya wakati ingawa vinaweza

kuchukua viwakilishi nafsi viambata au viambishi ngeli. Navyo ni vifuatavyo:

ni, si, ndi, li na viwakilishi nafsi viambata visimamapo peke yake. Kwa mfano:

(a) Muthoni ni mwanafunzi hodari.

(b) Mimi ndimi kiongozi wa kijiji hiki.

(d) Ng’etich si mkulima shupavu.

(e) Kikombe ki mezani.

174

175

Zoezi

Ukitumia heru t, Ts au T bainisha aina za vitenzi vilivyoandikwa kwa

heru za mlazo kwenye sentensi zifuatazo:

Kwa mfano:

(i) Mama yu jikoni.

(ii) Mwalimu wetu alikuwa akifundisha.

Ts T

(a) Mimi ni daktari wa meno.

(b) Jana nilinunua maharagwe na sukumawiki.

(d) Yeye yu mgonjwa mahututi.

(e) Dadangu anapaswa kujitahidi sana.

(f) Kitabu chako ki mezani.

(g) Nilikuwa nikitaka kwenda msikitini.

(h) Mama yake anapika chakula.

(i) Kakangu amewahi kutembelea makavazi ya kitaifa.

(j) Wewe u mwizi.

2. Mnyambuliko wa vitenzi

Neno mnyambuliko linatokana na kitenzi ‘nyambua’ ambacho humaanisha

kukivuta au kukirefusha kitu (kama vile mpira). Katika saru, mnyambuliko

humaanisha hali ya kukipa kitenzi maana mbalimbali kwa kuongezea

viambishi tofauti tofauti. Katika kufanya hivyo, viambishi tamati ndivyo

vinavyotumika. Hivi ni viambishi vinavyotokea baada ya mzizi wa kitenzi.

Kauli ya kutendwa na kutendewa

Katika kunyambua vitenzi vya kauli za kutendwa na kutendewa, viambishi

tamati mbalimbali hutumika. Viambishi hivi hufungamanishwa na mzizi

wa kitenzi kama ifuatavyo:

Mzizi Kauli ya kutenda Kauli ya kutendwa Kauli ya kutendewa

pig- piga pig-w-a pig-iw-a

chez- cheza chez-w-a chez-ew-a

kop- kopa kop-w-a kop-ew-a

andik- andika andik-w-a andik-iw-a

lim- lima lim-w-a lim-iw-a

let- leta let-w-a let-ew-a

kat- kata kat-w-a kat-iw-a

kimbi- kimbia kimbi-w-a kimbi-liw-a

tup- tupa tup-w-a tup-iw-a

pik- pika pik-w-a pik-iw-a

176

177

Zoezi

1. Kamilisha jedwali lifuatalo:

Mzizi Kauli ya kutendwa Kauli ya kutendewa

k.m. shik- shik-w-a shik-iw-a

(a) pat- ____________ ____________

(b) tum- ____________ ____________

(d) anz- ____________ ____________

(e) tafut- ____________ ____________

(f) sem- ____________ ____________

(g) uliz- ____________ ____________

(h) kunj- ____________ ____________

2. Tumia kitenzi na kauli iliyomo mabanoni ili kukamilisha sentensi

zifuatazo:

Kwa mfano: Shamba lake lita______ kesho kutwa. (lima, tendwa)

Shamba lake litalimwa kesho kutwa.

(a) Mariamu ali______ barua. (andika, tendewa)

(b) Kaka ameka______ muwa na dada. (kata, tendewa)

(d) Mwangi ame______ kuwa diwani wa eneo hili. (chagua, tendwa)

(e) Mti ume______ na radi. (piga, tendwa)

(f) Jana tuli______ zawadi na binamu zetu. (leta, tendewa)

(g) Waziri ata______ wimbo mtamu na watoto hawa. (imba, tendewa)

(h) Mchezo una______ sasa hivi. (cheza, tendwa)

(i) Wakazi wa Afrika wali______ kwa umwagikaji wa damu. (komboa,

tendewa)

(j) Wanyama wakali wali______ na askari msitu. (winda, tendwa)

3. Viunganishi (U)

Viunganishi ni maneno yanayotumika kuunganisha maneno, vifungu vya

maneno au sentensi mbalimbali. Kwa mfano:

(i) Mama na baba wamekwenda wapi?

(ii) Nilikwenda lakini sikuka.

(iii) Nipatie kikombe au sahani.

(iv) Wanafunzi walikwenda mjini bali si shambani.

(v) Itabidi uache kunywa pombe iwapo unataka kuishi maisha marefu.

(vi) Nitasoma kwa bidii sana ili nipite mtihani wangu.

(vii) Alifanya kazi hiyo kama kwamba atalipwa.

(viii) Nilimlipa mshahara wake wote ingawa hakufanya kazi mwezi

mzima.

176

177

Zoezi

1. Onyesha viunganishi katika sentensi zifuatazo:

(a) Unataka kitabu au kalamu?

(b) Alikuja japo hakukubali niliyomwambia.

(d) Itabidi uamke mapema ikiwa unataka kuka shuleni mapema.

(e) Nilika shuleni mapema lakini sikumkuta mwalimu.

(f) Wakulima hawa watapata mazao mengi iwapo watatumia

mbolea.

2. Tumia viunganishi vifuatavyo kutungia sentensi:

(i) na (ii) lakini (iii) wala (iv) iwapo (v) ili (vi) kama

D. Kusoma

Mashairi ya arudhi

Soma shairi lifuatalo na ujibu maswali uliyoulizwa.

Naeleza sikashifu, wala sina masikhara,

Isipokuwa nasifu, na wachafu kuwakera,

Faida ya unadhifu, ya kuwa ni jambo bora,

Usa ni jambo bora, kiumbe uwe nadhifu.

Uchafu si kitu chema, tena waleta madhara,

Kisha wadhuru uzima, kwa mwili una hasara,

Na yako mja heshima, huwa ni kama tambara,

U s a  n i j a m b o b o r a , k i u m b e u w e n a d h i f u .

Uchafu unasumbua, kwa harufu ya kuzira,

Mwilini hufanya chawa, wakajenga kwa imara,

Tena nguo hupasua, ukawa kama mkora,

Usa ni jambo bora, kiumbe uwe nadhifu.

Uchafu ninaolumba, si mmoja kwa ishara,

Ni wote ambao kwamba, hadi m’baya kwa sura,

Hata uchafu wa nyumba, pia watia hasara,

Usa ni jambo bora, kiumbe uwe nadhifu.

Tamati nikika, usa watia fora,

Tahadhari na kumbuka, mja ufanye kira,

Uchafu kuuwepuka, uwe mtu barabara,

Usa ni jambo bora, kiumbe uwe nadhifu.

(‘Usa ni Jambo bora,’ Karama na K. Khan, Kusoma na Kufahamu Mashairi

1, uk. 8)

178

179

Msamiati

nadhifu : sa.

kashifu : tukana.

kera : sumbua.

zira : chukiza.

mkora : mhuni; mtu ovyo.

lumba : sema, zungumzia.

tia fora : shinda, pendeza.

tamati : mwisho.

Maswali ya marudio

1. Je, shairi hili ni la aina gani? Kwa nini?

2. Taja aina mbalimbali za usa zinazozungumziwa.

E. Kuandika

Taarifa au ripoti fupi

Ripoti ni maelezo ya matukio, matendo au shughuli fulani. Uandishi wa

ripoti au taarifa ni muhimu sana; sio tu shuleni bali pia katika maisha ya

kawaida. Taarifa au ripoti ni maandishi ambayo yanatoa maelezo kuhusu hali

fulani ili kuonyesha jinsi ilivyo. Inawezekana ikawa ripoti kuhusu mkutano

uliofanyika, shughuli na matendo ya kundi fulani na kadhalika.

Mambo muhimu katika uandishi wa taarifa

1. Taaarifa iwe wazi, inapowezekana iwe na vichwa vidogo au mada ndogo

ndogo.

2. Iwe na mpangilio wazi na hoja zikuzwe katika aya mbalimbali.

3. Iwe fupi na inayosomeka kwa wepesi na rahisi.

4. Ijifunge kwenye mada inayohusika.

5. Lugha inayotumiwa iakiane na lugha rasmi.

6. Mwandishi atumie nafsi ya tatu ( a.. sio ni..)

Ripoti zinazopatikana kwa wingi katika mazingira ya shule ni zile

zinazohusiana na shughuli za makundi na vyama mbalimbali, michezo n.k.

Muundo wa Ripoti

Ripoti rasmi huwa na muundo maalum. Muundo huo unajumlisha:

(i) Anwani au kichwa: Anwani hii hutakiwa kuwa fupi na

inayomwelekeza msomaji kwenye mada ya ripoti au kinachohusika

katika ripoti hiyo. Sehemu hii huweza pia kuwa na tarehe na jina la

mwandishi. Ni bora sehemu hii ikaandikwa kwa heru kubwa.

(ii) Utangulizi: Sehemu hii hutaja ripoti inahusu nini na huwa na maelezo

178

179

ya kimsingi. Huweza pia kutoa maelezo ya kijumla kuihusu ripoti.

(iii) Mwili au ripoti yenyewe: Hii ni sehemu kuu na hutegemea kiini au

mada. Inawezekana (sio lazima) sehemu hii ikawa na vichwa vidogo

vidogo. Ni muhimu sana sehemu hii ionyeshe mtiririko mzuri wa

mawazo.

(iv) Hitimisho au mwisho: Sehemu hii hutoa muhtasari wa ripoti na

matokeo. Hii sio sehemu ya kutoa hoja au mawazo yanayoendeleza

ripoti bali ni kauli au maneno ya kumalizia tu.

Mfano wa ripoti

RIPOTI YA KUNDI LA WANAMAZINGIRA YA MWAKA 2002

Utangulizi

Mwaka huu umekuwa wa mafanikio makubwa katika shughuli za kundi la

Wanamazingira. Mwaka ulianza kwa uchaguzi wa viongozi wapya. Viongozi

hao wamekuwa nguzo kuu ya mafanikio yaliyokiwa na kundi hili. Viongozi

hao ni:

Seif Mwakalu – Mwenyekiti

Redemta Mwiti – Naibu Mwenyekiti

Zipporah Mirugi – Katibu mkuu

Sauda Karisa – Katibu mwenezi

Albert Likono – Mweka hazina

Peter Poighisio – Naibu mweka hazina

Kwa bahati mbaya mdhamini wa kundi hili aliondoka mwanzoni mwa

mwaka. Hata hivyo, tumekuwa na bahati ya kumpata mdhamini mwingine,

Bi. Rodah Oketch ambaye ametusaidia sana hasa kwa kutuchulia mbinu

zilizotuwezesha kukabiliana na tatizo kubwa la ukosefu wa wadhamini wa

miradi yetu mbalimbali.

Shughuli kuu za Mwaka 2002

Katika muhula wa kwanza, Kundi la Wanamazingira liliongoza shughuli

ya upanzi wa miche shuleni. Shughuli hii ilifanikiwa kwa kiasi kikubwa.

Asilimia tisini ya miche iliyopandwa wakati huu haikukauka na inakua

vyema. Shughuli hii ilifuatiwa na safari ya kuwahamasisha wanakijiji

kuhusu umuhimu wa upanzi wa miti pamoja na ule wa kuyatunza mazingira.

Kundi liliendeleza suala la uhamasishaji kwa kuandaa mikutano kadha na

watu wengi katika maeneo mbalimbali. Wakati wa shughuli hizi tulipiga

picha nyingi za kumbukumbu ambazo zimetundikwa kwenye ubao mkuu

wa ilani shuleni.

Katika muhula wa pili, wanakikundi walishirikiana na kamati ya wilaya

wakati wa maandalizi ya Maonyesho ya Ukulima. Wanamazingira waliitumia

fursa hii kuyasambaza maarifa mbalimbali kuhusu umuhimu wa kuyatunza

mazingira yetu. Kundi hili liliandaa mashindano ya uandishi wa insha

kuhusu ‘Mazingira niyapendayo.’ Mshindi wa insha hiyo alikuwa mwanafunzi

180

181

wa shule ya msingi; jambo linaloonyesha jinsi kundi lilivyofanikiwa katika

uhamasishaji wa watu wengi.

Muhula wa tatu haukuwa na shughuli nyingi hasa kwa kuwa baadhi

ya wanakamati na viongozi wa kundi walihusika na maandalizi ya mitihani.

Hata hivyo, wanakikundi walipata fursa ya kulitembelea jiji la Nairobi

kuhudhuria kongamano la kimazingira lililofanyika huko mwezi wa Oktoba.

Pili, wanakundi walipata nafasi ya kuongeza miche mingine kabla ya mvua

za vuli na kudia miche ambayo ilikauka mwanzoni.

Hitimisho

Viongozi wa Kundi la Wanamazingira linastahili pongezi kwa kazi kubwa

waliyoifanya. Aidha, wanachama wa kundi hili wamekuwa nguzo kuu ya

ufanisi wake. Kundi hili lina lengo kuu la kuhakikisha kuwa mazingira

yetu ni mazuri. Madhali kila mwanafunzi atapenda kuishi katika mazingira

mazuri, kundi hili linawakaribisha wanachama wengi kujiunga kwa kulipa

ada ya shilingi thelathini.

Ripoti imetayarishwa na Jina___________

Sahihi ___________

Tarehe_____________

Zoezi

Wewe ni katibu wa kikundi fulani shuleni au hata kijijini, andika ripoti

kuhusu shughuli za kikundi chenu za kipindi maalum.

180

181

Sura ya Kumi na Sita

A. Ufahamu

Lumbwi na kindumbwendumbwe cha mageuzi

Ingawa Lumbwi si mshirikina sana, ilika wakati alipoanza kuhisi kuwa

hakuwa na bahati na kwamba kisirani kilimwandama. Wakazi wa eneo

bunge la Kiumbi walishindwa kuelewa kwa nini Lumbwi aliishi maisha

aliyoyaishi. Maisha yake hayakuwa mabaya tangu hapo. Babake alikuwa

kiongozi maarufu katika wilaya nzima na aliwahi kuwa hata mbunge wa eneo

bunge hilo. Ilisadifu kuwa wakati huo serikali iliamua kuitia lami barabara

kuu kutoka mjini na hata kuanzisha kituo cha afya. Basi kwa wengi babake

Lumbwi alikuwa kiongozi wa kwanza kuleta maendeleo katika eneo bunge

la Kiumbi.

Wakati babake akiwa mbunge, Lumbwi alikuwa mwanafunzi katika

shule ya upili. Ingawa hakuwa mwanafunzi stadi darasani, alijitahidi na hata

kuhitimu kidato cha nne. Baadaye, alipata nafasi ya kujiendeleza kimasomo

kwenye taasisi moja iliyohusika na masomo ya kompyuta. Alipomaliza

masomo yake, aliajiriwa katika osi ya manispaa ya makao makuu ya wilaya.

Waliofanya kazi naye wanasema kuwa Lumbwi alikuwa na kiburi sana

siku hizo. Kiburi chake kilitokana na sababu kadha. Kwanza, akilinganishwa

na wenzake alikuwa na bahati kubwa ya kuanza kazi akiwa na umri mdogo

sana. Pili, kwa sababu ya kuchimbukia familia yenye misingi mizuri kiuchumi,

hakuwa na shida nyingi. Isitoshe, alikuwa mtaalamu wa tarakilishi wa pekee

katika manispaa nzima. Siku hizo ujuzi wa kompyuta ulikuwa adimu kama

barafu ya kukaanga.

Hata kompyuta zenyewe

zilikuwa adimu kama

ua la mkuyu. Lumbwi

alikuwa na osi yake ya

kipekee aliyotengewa.

Osi hiyo ilitiwa mapazia

yaliyoiziba ili watu

wasiweze kuiona ndani

kutoka nje. Ilisemwa

kuwa hii ilikuwa njia

ya kuhakikisha kuwa

kompyuta ya pekee

katika manispaa nzima

ilikuwa salama.

Lumbwi ndiye

aliyehusika na uandalizi

wa mishahara katika

manispaa nzima.

Haikumchukua muda

182

183

mrefu kutambua kuwa alikuwa mtu muhimu sana pale. Lumbwi aliingiwa

na kiburi cha utendakazi. Kila mwisho wa mwezi ulipokaribia, alijitia

maradhi ya kila aina ili asimalizie shughuli za uandalizi wa mishahara

ya wafanyakazi. Wengi wao walilazimika kuzunguka mbuyu ili akubali

kuimalizia shughuli ile.

Babake alipong’atuka kwenye uongozi wa kitaifa, Lumbwi alibadilika

ghaa kama kinyonga. Hakutaka kujimwagia unga kwa kuwa hakuwa na

mtu wa kumkimbilia au kumpa kichwa. Waliofanya kazi naye walishangaa

kuona jinsi alivyobadilika ghaa. Sasa hakulazimika kujitia ugonjwa ili

apewe chai ya kumhimiza. Lakini hawakujua kuwa alikuwa amepata upenyu

mwingine wa kujinufaisha. Kwao, Lumbwi alikuwa ametambua makosa yake

na kubadilika kabisa hadi akawa mfanyakazi mzuri ambaye alijitolea sabili

kuutekeleza wajibu wake.

Wakati wimbi la mageuzi lilipoka nchini ndipo cheche za siasa,

zilizokuwa kwenye moyo wa Lumbwi, zilipopata nguvu mpya. Mwana wa

mhunzi asiposana huvukuta. Lumbwi naye alikuwa na nia ya kuwahakikishia

watu wa eneo bunge la Kiumbi ukweli wa methali hii. Wakati wa kampeni za

uchaguzi, Lumbwi aliwakumbusha watu jinsi familia yao ilivyokuwa na jadi

ya uongozi. “Msisahau kuwa maendeleo ya pekee hapa yalipatikana zama za

babangu. Nia hasa sasa ni kuyaendeleza maendeleo hayo hadi yakie hatima

yake!” alisema Lumbwi kwa msisimko mkubwa. Mpinzani wake ambaye

alimjua tangu siku akijisingizia ugonjwa ili azungukwe mbuyu aliwaambia

watu, “Huyu ni kinyonga tu, anajua kwenda na majira. Msimwamini

kabisa huyu!” Lakini hakuna aliyemsikiliza. “Huyu anasumbuliwa na gere

tu. Mwangalieni! Amefanya kazi na huyu Lumbwi siku zote hizo mbona

hakujaribu angaa kujiendeleza!” walimpiga vijembe.

Uchaguzi ulipoka, Lumbwi alitifua kivumbi Kiumbi. Alichaguliwa

na kuwa mbunge mpya wa eneo bunge la Kiumbi. Wakazi wa eneo hili

walikuwa na matumaini makubwa ya kuona maendeleo katika kipindi

kichache chini ya uongozi wa Lumbwi. Walitamani kuona shida yao kuu ya

maji imeshughulikiwa. Walitamani kuona tatizo lao la njaa ya mara kwa

mara nalo limetadarukiwa kwa kuwa lilikuwa tatizo sugu. Walitamani kuona

maendeleo yasiyokuwa na chembe yoyote ya usadi. Wakati wa kampeni za

uchaguzi, Lumbwi alikuwa mstari wa mbele kupiga vita usadi. “Serikali

ijayo haina mchezo. Mtakiona kindumbwendumbwe cha mageuzi na usadi.

Hakuna kuhonga polisi tena! Hakuna unyangányi tena! Hakuna kuchukua

mali za watu! Hamna cha kutumia madaraka yako kujinufaisha tena!”

alisema Lumbwi kwa sauti kuu.

Lumbwi alifurahi upeo wa furaha baada ya kuchaguliwa na kuwa

Mheshimiwa. Alikuwa amepata abra adimu ya kuhakikisha kuwa familia yao

imeingia katika historia ya eneo hilo. Serikali mpya ilipoanza kazi ilijitahidi

kutimiza ahadi ilizotoa wakati wa kampeni. Kila raia nchini alitamani kuona

vita vya kupambana na usadi. Lumbwi alikuwa mmoja kati ya viongozi

waliopaaza sauti zao wakilaani matumizi mabaya ya mamlaka. Siku moja

aliwashutumu wabunge wenzake kadha waliokuwa wafanyakazi serikalini

kwa kujitajirisha kwa kutumia mamlaka yao. Nia yake hasa ilikuwa

182

183

kutambuliwa kama kiongozi aliyesimama tisti kupigania haki za wanyonge.

Lumbwi kawa Lumbwi kweli.

Babake aliyekuwa amepindwa mgongo na umri aliamua kumwita

mwanawe siku moja na kumshauri. “Mwanangu, usiwe nge ukajichoma kwa

mkia wako!” Lumbwi hakuwa na subira ya kuuelewa ujumbe wa babake.

“Baba, siasa ya siku hizi ni ya moto mmoja sio kama ya zama zenu!” Lumbwi

alisema kwa sauti ya ujuzi mkubwa.

Serikali ilipotoa ripoti ya uchunguzi wa usadi, Lumbwi alikuwa

mmoja wa viongozi walioorodheshwa kwa kuzitumia nafasi zao za kazi

kujinufaisha. Alijitahidi kujitetea lakini hakuweza. Alikishwa mahakamani

na kushtakiwa kwa hatia ya kuhusika katika matendo ya usadi. Alikuwa

ametwaa vipande kadha vya ardhi ya umma. Aidha, alikuwa ametwaa

nyumba kadha za manispaa ambazo alizibatilisha umilikaji wake alipokuwa

mtaalamu wa tarakilishi. Lumbwi akakumbwa na kindumbwendumbwe cha

mageuzi na kuiacha Kiumbi kwa kivumbi.

Maelezo ya msamiati

mshirikina : hali au tabia ya kuamini mambo ya

uchawi au mizimu.

alipong’atuka : alipoacha kazi; alipostaafu.

gere : wivu; kijicho; ngoa.

limetadarukiwa : limeshughulikiwa.

nge : mdudu mwenye miguu minane

anayechoma kwa mkia wake wenye sumu.

kindumbwendumbwe : ghasia; fujo; tukio lenye matokeo makubwa.

abra : nafasi; fursa.

alizibatilisha : alizigeuza; alizibadilisha.

Maswali

1. Je, ni kwa nini babake Lumbwi alidhaniwa kuwa kiongozi wa kwanza

kuleta maendeleo katika eneo la Kiumbi?

2. Ni kwa nini Lumbwi alikuwa na kiburi alipoanza kufanya kazi?

3. Je, ni kitendo gani alichofanya Lumbwi kila mwezi? Kwa nini?

4. Mtunzi ana maana gani kwa kusema ‘Lumbwi kawa lumbwi kweli?’

5. Ni kwa nini Lumbwi alibadilika baada ya babake kung’atuka?

6. Baada ya uchaguzi wakazi wa eneo la Kiumbi walitarajia kunufaika vipi

kutokana na ushindi wa Lumbwi?

7. Eleza jinsi Lumbwi alivyojichoma kama nge.

8. Eleza maana ya misemo hii kama ilivyotumiwa katika kifungu

ulichosoma:

(a) kumpa kichwa (b) alijitia maradhi (c) apewe chai

(d) alijitolea sabili (e) azungukwe mbuyu (f) aliyesimama tisti

184

185

B. Kusikiliza na kuzungumza

(a) Vitendawili

Kitendawili ni msemo wa kimafumbo ambao hufumba jambo fulani na

hutolewa kwa hadhira au wasikilizaji ili waufumbue. Kitendawili ni sehemu

ya mafumbo ambayo yanapatikana katika kundi pana la semi katika fasihi

simulizi. Vitendawili hukirisha na huingiliana na mazingira halisi ya jamii

inayohusika. Kitendawili kama fumbo au fungu la maneno hudai jibu na

huchochea udadisi na utati wa mambo kulingana na mazingira na wakati

maalum.

Kazi ya vitendawili katika jamii:

1. Kuielimisha jamii kuhusu mazingira yake.

2. Kuchochea utati wa watoto au wanajamii wanaolengwa na kitendawili

ili wachunguze mambo ya kimsingi na kuyahusisha na mazingira yao.

Kwa mfano, mtu anapoulizwa kitendawili kama ‘Nyumba yangu haina

mlango’ atalazimika kuihusisha na mazingira yake kabla ya kujibu kuwa

ni ‘yai.’

3. Huwawezesha wanajamii kuyaelewa mazingira yao na kuwa na jicho la

udadisi zaidi

4. Hutumiwa kuwasaidia wanaohusika pia kuuboresha uwezo wao wa

lugha, watoto wanaotegeana vitendawili hupata ujuzi wa kujieleza kwa

lugha fasaha kwa vitendawili.

5. Hutumiwa kufurahisha na kuburudisha jamii hasa wakati wa kutega na

kutegua vitendawili, jambo ambalo hufanywa aghalabu baada ya kazi.

6. Huweza pia kutumiwa kukejeli au kuonyesha dharau fulani. Kwa mfano,

‘Wazungu wawili wanachungulia dirishani’ - kamasi.

Muundo wa kitendawili

Kitendawili huwa na muundo maalum ambao unafuatwa katika jamii

mbalimbali. Muundo huo huwa na sehemu zifuatazo:

• Kitangulizi: Hapa mtegaji husema, ‘Kitendawili’ na wanaotegewa

kujibu ‘Tega!’

• Kitendawili chenyewe: Baada ya kutamka kitangulizi na kujibiwa,

mtegaji kitendawili hukisema kitendawili chenyewe. Kwa mfano,

‘Kuku wangu hutagia mibani’.

• Swali la msaada: Baada ya kitendawili huweza kufuatia swali la

kumchochea anayetegewa kitendawili hicho. Huweza kuulizwa ‘Ni

yupi huyo” au ni ‘Ni nini hicho’. Swali hili sio la lazima, huenda

likaachwa.

• Jibu lenyewe: Aliyetegewa kitendawili hicho huweza kujibu. Kwa

mfano, jibu la kitendawili kilichoko hapo juu ni ‘Nanasi.’ Ikiwa

ameshindwa jibu hutolewa na aliyekitega kitendawili hicho.

184

185

Zoezi

1. Toa mfano wa kitangulizi cha kitendawili kutoka jamii yako.

2. Toa mifano miwili ya vitendawili vinavyohusiana na mazingira ya jamii

yako.

3. Tegua vitendawili vifuatavyo:

(i) Kamba yangu ndefu haiwezi kufunga kuni.

(ii) Kipo lakini hukioni.

(iii) Kuku wangu katagia mibani.

(iv) Ninapompiga mwanangu watu hucheza.

(v) Nina saa ambayo haijasimama tangu kutiwa ufunguo.

(vi) Mzazi ana miguu bali mzaliwa hanayo.

(vii) Anataga huku akitambaa.

(viii) Nyumba yangu kubwa lakini ina mlango mdogo.

(ix) Nimeanika mpunga wangu juani lakini kulipopambazuka

sikuuona.

(x) Huku ng’o na kule ng’o.

(xi) Taa yangu yazagaa ulimwengu mzima.

(xii) Popote niendapo anifuata.

(xiii) Haukamatiki wala haushikiki.

(xiv) Nimemwona bikizee amejitwika machicha.

(xv) Niliona mkufu njiani lakini sikuweza kuunyanyua.

(b) Matamshi bora: vitate -t/d

Tamka maneno haya

t d

tamu damu

taka daka

tokeza dokeza

tai dai

Soma vitanza ndimi vifuatavyo:

1. Ingawa nilidhani kile kinywaji ni kitamu, nilipokimeza nilianza kutokwa

na damu.

2. Nilitaka kuudaka ule mpira lakini Bwana Kataka hakutaka niudake.

3. Jini lilipotokeza lilidokeza kuwa kama lingetokeza hapo awali lingedokeza

ni kwa nini lilitokeza.

4. Bwana Tai alidai kuwa tai huyo ni wake lakini madai ya Tai kuwa tai ni

wake hayakuwa na msingi kwa vile tai wote huishi huru huko kichakani.

186

187

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Sentensi za Kiswahili

Kirai

Kirai ni nini? Kirai ni kundi lolote la maneno lenye maana fulani ila maana

haya si kamilifu. Kwa mfano:

(i) mara kwa mara (ii) wakati wa likizo

(iii) katika mtaa huu (iv) kazi yoyote ile

(v) kitabu chochote

Mtu yeyote anayeelewa Kiswahili atafahamu kuwa vifungu hivyo vya maneno

si upuzi mtupu bali vina maana fulani ingawa maana yenyewe hayajitokezi

waziwazi. Maana ya virai hujitokeza tu vitumikapo katika muktadha wa

sentensi. Katika kufanya hivyo, inabidi kuongeza maneno zaidi kwenye virai

hivyo. Na kati ya maneno yanayoongezwa ni lazima pawe na kitenzi angalau

kimoja. Kwa mfano:

(a) Mimi huenda msikitini mara kwa mara.

(b) Sisi tutamtembelea shangazi yetu wakati wa likizo.

(d) Wanjiru hufanya kazi yoyote ile.

(e) Mimi nitasoma kitabu chochote.

Kati ya maneno yaliyoongezwa kwenye virai hivyo ni vitenzi vifuatavyo:

(a) huenda (b) tutamtembelea (c) amekataza (d) hufanya

(e) nitasoma

Zoezi

1. Kati ya mafungu yafuatayo ya maneno, onyesha ni yapi sentensi na ni

yapi virai; kwa mfano:

(i) Aketch anakula wali. – sentensi

(ii) Kina mama wote – kirai

(a) Mimi nitakusaidia kesho.

(b) Kwa nini mama hakupika chakula?

(d) Kwa bei ya shilingi mbili

(f) Aliwasili saa kumi na mbili jioni.

(g) Shuleni mwetu

(h) Mtoto mtundu sana

(h) Nimepokea barua kutoka Mombasa.

(i) Karibu na hospitali kuu

(j) Juu ya meza ile

186

187

2. Geuza virai vifuatavyo viwe sentensi kamilifu kwa kuviongezea maneno

yoyote mwafaka. Kwa mfano:

miezi michache iliyopita

Jumakoshi alianzisha biashara hii miezi michache iliyopita.

(a) kila Jumapili

(b) katika ukurasa wa mia moja

(d) juu ya sakafu hiyo

(e) katika kituo cha mabasi

(f) baada ya saa sita za mchana

(g) kwa kijiko

(h) jana usiku

(i) kando kando ya barabara

(j) pamoja na mama na baba

2. Kuakisha

(i) Ritifaa/Kibainishi (’)

(i) Hutumika katika mazingira mbalimbali ya kimaandishi kama yafuatayo:

(a) Kuonyesha tarakimu ambazo hazikuandikwa:

(i) Mwaka ’14-’18 (1914-1918)

(ii) Mwaka ’39 – ’45 (1939-1945)

(iii) Mwaka ’78-‘79 (1978-1979)

(b) Kuandika maneno kwa kifupi.

Hutumika zaidi kwenye ushairi: kwa mfano:

Haki ifukie chini, ipige na kuibuta,

’Tumbukize baharini, ’tazamia kuifwata,

Ukaiche jangwani, nitakwenda kuileta,

Itundike milimani, nitawana kuipata,

Haki yangu ’taidai, hata iwe ni kwa vita.

(Kutoka Kina cha Maisha na S.A. Mohamed, uk. 30)

(i) Ali aliuza ng’ombe akanunua ngoma.

(ii) Kwa nini Ngumo hakung’oa magugu haya?

(iii) Ngome ilishambuliwa na majeshi yanayong’ang’ania uongozi.

(ii) Mabano/vifungo/parandesi ( )

Hutumika katika mazingira yafuatayo:

(a) Kuonyesha maneno yasiyokuwa ya lazima; kwa mfano:

(i) Mwalimu akiniita (bila shaka ataniita) mwambie nitakuja sasa

hivi.

188

189

(ii) Dadake Waithera (ni mtoto mvivu kweli) bado anaendelea

kulala.

(iii) Watu wanaorandaranda mitaani (na ni wengi mno) wanafaa

kusaidiwa ili wajikimu maishani.

(iv) Wanyama wote wa nyumbani (ng’ombe, kuku, mbuzi na

wengine) wanafaa kutunzwa vizuri.

(b) Kuzingira nambari au heru kwa mfano:

(a) (b) (c) (d) (e)

(1) (2) (3) (4) (5)

(i) (ii) (iii) (iv) (v)

kwa wasomaji na waigizaji. Kwa mfano:

Msichana

: (Anatokeza mbele. Anaubagaza mkoba wake wa shule

chini na kisha kuketi juu ya

kile kiti cha kukunja) Mamaaa!

MaMa

: (Anaitikia akiwa ndani kisha anatokeza) Mmetoka

shule tayari kumbe?

Msichana

: Mama ninasikia njaa kaliii! (Anajipweteka kitini na

kuitambaza miguu mbele)

Mvulana

: (Akitokeza nyuma huku akitembea kizembe na

kuuburura mkoba wake ambao umekatika ukanda

mmoja) Mama…

MaMa

: (Akiuangalia ule mkoba) Sasa ukiwa na njaa ndio

uuburure mfuko wa vitabu hivyo? Kalamu zenyewe

si utakuwa umezipoteza?

Msichana

: (Anakumbuka jambo fulani) Mama, baba yupo?

MaMa

: Amesha…

(iii) Heru nzito (H)

Hutumika kusisitiza au kutilia mkazo maandishi, kama ifuatavyo:

1. Kuonyesha aina mbalimbali za maneno; kwa mfano:

(a) Kuonyesha nomino:

(i) Nyumbani mwetu mna kuku na bata wengi.

(ii) Duka hili ni la Mzee Hamisi.

(iii) Watoto wawili na wazee watano wanalima shambani.

(iv) Juma na Wangui wako wapi?

(v) Msituni mna mikarafuu na miambako mingi.

(b) Kuonyesha vivumishi; kwa mfano:

(i) Watoto wazuri wanacheza nje ya nyumba.

(ii) Ndovu watano wamevamia nyumba zetu.

188

189

(iii) Umeniletea vitabu vingapi?

(iv) Chakula chako kimemwagika.

(v) Tunda hili limeiva.

(iv) Heru za mlazo/italiki (Hh)

Hutumika kama zinavyotumika heru nzito ili kutilia mkazo maandishi

mbalimbali; kwa mfano huweza kutumika:

(a) Kuonyesha aina za maneno, kwa mfano, vielezi kwenye sentensi:

(i) Mama alinizomea sana.

(ii) Wafungwa wale waliadhibiwa mno.

(iii) Nyadiega atafanya kazi hiyo vizuri sana.

(iv) Mwalimu atatueleza mambo hayo kinaganaga.

(b) Kuonyesha majina ya mito; kwa mfano:

(i) Maji ya Tana, Kagera na Ruvuma husaidia wakulima wengi.

(ii) Mto wa Nile una mamba wengi.

(iii) Mvua inaponyesha huko milimani husababisha mto wa Ruji

kufurika.

(i) aliyeanguka walioanguka

(ii) lililoanguka yaliyoanguka

(iii) kilichoanguka vilivyoanguka

(iv) iliyoanguka zilizoanguka

D. Kusoma

Mashairi huru

Soma shairi lifuatalo na ujibu maswali uliyoulizwa.

Jama, jama jamani

mbona twabebeshwa mateso hivi

mizigo mikubwa ya dhiki kama

kwamba hatuna haki ya kusema

kukataa ndoa za lazima

kukataa kuozwa wazee

kukataa kukatishwa masomo

kukataa tohara ya lazima

Jama, jama jamani

iweje tuteswe mateso haya

na watu wasiokuwa hata na haya kama

kwamba hatuna haki ya kulalamika

kulalamikia kutumikishwa kama mayaya

190

191

kulalamikia kudhalilishwa kiunyama

kulalamikia kutolindwa na sheria

Jama, jama jamani

sasa hii ni awamu nyingine

na macho tumeyafungua kabisa

Tumekataa kudhalilishwa kabisa

Tumekataa kuteswa kama watumwa

Tumekataa tohara ya lazima

Tumekataa kuozwa…Tumekataa! Tumekataa

Hii awamu ya ‘Haki ya Mtoto wa Kike’

Zoezi

(a) Toa kichwa kifaacho kwa shairi hili.

(b) Je, msemaji analalamika kuhusu nini?

(d) Taja sifa moja ya mtindo inayopatikana katika shairi hili. Je, ina

umuhimu gani?

E. Kuandika

Insha ya methali

Hii ni insha ambayo huandikwa kuonyesha ukweli wa methali fulani.

Aghalabu methali huwa na maana mbili kuu: maana ya juu na yale ya ndani

(maana batini). Maana ya juujuu ni yale ambayo huwa wazi kutokana na

maneno yaliyotumiwa. Maana ya ndani yanahusu kuchua ujumbe uliopo

na ndiyo yanayotuelekeza penye mafundisho ya methali hiyo. Ili kuweza

kuandika insha za methali, lazima ujitahidi kujifunza methali mbalimbali

na kuzijua vyema.

Sifa za insha ya methali

1. Kichwa chake huwa ni cha methali.

2. Huhusisha kueleza maana ya methali: maana ya juu juu na maana ya

ndani.

3. Huwapo na kisa kinachoingiliana na methali inayohusika.

4. Hutakiwa kuwa na sifa nyinginezo za uandishi wa insha kama:

uzingatiaji wa saru, alama za kuakisha, ugawaji wa aya, mtiririko

mzuri wa mawazo na mpango wa hoja wenye mantiki.

5. Huweza pia kuhusisha matumizi ya methali nyinginezo zinazoingiliana

na methali inayoshugulikiwa.

6. Kama insha nyinginezo lazima iwe nzuri na yenye mvuto.

190

191

Mfano

Mpanda ngazi hushuka

Maana ya juujuu ya methali hii ni kuwa mtu anayeikwea au kuipanda ngazi

huishia kuishuka au kuiteremka baada ya kukamilisha kazi aliyokuwa nayo.

Maana yake ya ndani ni kuwa mtu mwenye uwezo au mamlaka fulani huweza

kuishiwa nayo. Hii ni methali inayoweza kutumiwa kumpigia mfano mtu ambaye

anajitapa kutokana na uwezo alio nao.

Hamna anayedhihirisha ukweli wa methali hii kama Mzee Jitumbo

Kajiweza. Huyu alikuwa tajiri maarufu katika kijiji cha kwetu ambaye alijaliwa

bahati ya kupata mali nyingi ajabu. Mzee Jitumbo Kajiweza alikuwa na biashara

nyingi, maduka matatu ya kuuzia zana za ukulima, hoteli mbili na mtambo wa

kusagia mahindi. Alianzisha biashara zake hizi muda mfupi baada ya kustaafu

huko alikofanya kazi mjini kwa miaka kadha ingawa wakati wa kustaafu hakuwa

amekisha umri rasmi wa kustaafu.

Mzee Jitumbo Kajiweza aliingiwa na kiburi kingi kutokana na utajiri

wake mwingi. ‘Mimi ni tajiri kwa kuwa nina akili kuliko wanakijiji wote pamoja,’

alijitapa kila wakati. Aliwaruhusu watu kukopa vitu kwenye maduka yake

kisha wamlipe mwisho wa mwezi. Wengi walifurahi na kumwona mtu mzuri

lakini walilaani bahati yao hiyo walipokwenda kulipa na kutambua kuwa alikuwa

ameongeza kiasi cha pesa walichotakiwa kulipa. Aliwafanyia vitimbi vya kila

aina mpaka wengine wakatishia kumshtaki lakini aliposikia hayo aliyapuuza

kwa kusema, ‘Sasa mimi utanishtaki kwa nani?”

Wanakijiji walitaabika kutokana na hadaa kubwa walizokuwa wakifanyiwa

na Mzee Jitumbo Kajiweza. Hawakujua la kufanya ili kumkomesha tajiri huyo

aliyekuwa na uwezo mkubwa na aliyewasumbua wanakijiji sana. Walimlaani na

kumwapiza kila wakati lakini kwa kiburi chake akasema kuwa, “Dua la kuku

halimpati mwewe!’

Kumbe ni kama wasemavyo wahenga kuwa mbo ya mnyonge mli Mungu?

Hatimaye, mambo aliyoyafanya Mzee Jitumbo Kajiweza zamani yaliishia

kuchuliwa na kachero wa polisi. Iligunduliwa kuwa mali yake ilitokana na wizi

aliofanya alipokuwa Osa wa Masoko alikofanya kazi. Alishikwa na kupelekwa

mahakamani na kuishia kufungwa kifungo cha miaka sita na adhabu kali. Mali

aliyoiringia ilichukuliwa ili kudia fedha alizokuwa ameiba.

Mzee Jitumbo Kajiweza alipoachiliwa kutoka kifungoni hakuwa na

chochote; alikuwa maskini hohehahe. Watu aliowadharau hapo kabla walikuwa

wamepiga hatua kubwa maishani wakati yeye anadidimia. ‘Waama ni kweli

mpanda ngazi hushuka,’ walisema wanakijiji kila walipomwona Mzee Jitumbo

amejiinamia kwa unyonge.

Zoezi

Andika insha kuhusu mojawapo wa methali hizi:

(a) Asiyesikia la mkuu huvunjika guu.

(b) Mwenda tezi na omo marejeo ni ngamani.

192

193

Mazoezi ya Marudio II

A. Ufahamu

Je, tunaitaka jamii ya aina gani?

Toka binadamu aanze kuishi katika jamii, swali moja ambalo limemshughulisha

kwa mapana na marefu ni aina ipi ya jamii ambayo inafaa? Binadamu ameishi

ulimwenguni kwa karne nyingi na bado swali hili linabakia pale pale. Je, ni

jamii ipi ambayo inafaa? Kwa mfano, kwetu sisi kama Wakenya ni jamii ipi

ambayo ni nzuri kwetu? Hili ni suala ambalo linaweza kumfanya mtu ajikune

kichwa kwa muda mrefu na labda hata kukosa kupata jibu la moja kwa moja.

Lakini kimsingi kuna sifa kadha zinazotambulisha jamii ambayo wengi wetu

tutaipenda; tutaionea fahari na kutamani kuishi katika jamii hiyo.

Kila mtu anatamani kuwa na uhuru wa kufanya mambo yanayompendeza

na kumfurahisha. Huu ni mtazamo mzuri lakini sote tunajua kwamba

binadamu haishi peke yake bali anaishi na binadamu wenzake. Hii ina

maana kuwa uhuru wa mtu binafsi lazima uzingatie uhuru wa binadamu

hao wengine. Kwa mfano, uhuru wa mtu mmoja wa kusali na kuomba lazima

uzingatie kuwa jirani yake ana uhuru wa kulala bila ya kubughudhiwa usiku.

Kimsingi ni kuwa ikiwa uhuru wa mtu mmoja utaingilia uhuru wa mwenzake

basi pana tatizo. Hali hii inatukumbusha kuwa uhuru huenda na kiwango

na uwajibikaji; yaani kuujua wajibu wako kama mtu.

Ili jamii bora ipatikane ni lazima kuwepo na sheria na taratibu au

kanuni zinazokubalika na wanajamii wote. Haitoshi tu ziwepo sheria na

kanuni bali lazima sheria hizo zifuatwe na kuwaongoza wanajamii wote.

Ikiwa mwanajamii yeyote atakiuka sheria fulani anapaswa kuadhibiwa kwa

mujibu wa sheria zilizoko bila ya upendeleo. Upendeleo unapozuka unajenga

uadui kati ya wanajamii waliopo ambao huenda wahisi kuwa kuna watu

wanaopendelewa na sheria na wengine kudhulumiwa na sheria hizo. Huu

unakuwa msingi wa chuki kati ya makundi ya kijamii na ni moja kati ya

mambo yanayoishia kuleta mvutano wa makundi na hatimaye hata mapigano.

Mahitaji ya binadamu ulimwengu mzima yanawiana kwa kiasi kikubwa.

Sote tunahitaji maji sa, chakula bora, hewa sa, malazi mazuri na makazi

mema. Haya ni mahitaji ya kimsingi na kila mtu hutamani kuyapata. Sote

tutakuwa na furaha kuishi katika jamii ambapo mahitaji haya yanapatikana

bila ya kulazimika kuingilia uhalifu au kujitosa kwenye maovu mengine ya

kijamii. Jamii ifaayo ni ile ambayo inakidhi mahitaji haya kwa wote. Hii

haina maana kuwa lazima kila mwanajamii awe na uwezo wa kunywa maji

ya madini. La. Bali kila mwanajamii aweze kupata maji sa yasiyoweza

kuidhuru afya yake.

Jamii nzuri ni ile ambayo inahakikisha kuwa kila haki za kila

mwanajamii zimelindwa; pana usalama wa kila mwanajamii na kwamba kila

192

193

mwanajamii ana fursa ya kujiendeleza kadiri ya uwezo wake mradi havunji

sheria zilizopo. Jamii ya aina hiyo inahakikisha kuwa hakuna mapendeleo

kwa kundi fulani la wanajamii kwa misingi yoyote ile.

Hamna jamii yoyote inayoweza kuwa bora na nzuri ikiwa haizalishi kiasi

cha kuwatosha wanajamii. Lakini ni muhimu kujua kuwa jamii haizalishi tu

bali wanajamii wenyewe wanatoa mchango ufaao katika uzalishaji wa mali,

chakula na utajiri unaowafaidi wote. Matokeo ya uzalishaji huo yanapaswa

kuwafaidi wanajamii wote; wazima na walemavu; wanawake na wanaume;

wazee na watoto. Lazima pawepo na njia za kuhakikisha kuwa kipato cha

jamii hiyo kinaifaidi jamii nzima bali sio kigaro cha watu wachache ambao

wana nafasi za utawala au usimamizi.

Maswali

1. Ni kwa nini swali kuhusu ni jamii ipi inayofaa linaweza kumfanya mtu

ajikune kichwa?

2. Mtu haishi peke yake bali anaishi na binadamu wengine. Kutokana na

ukweli huu, mtu anafaa kuishije na wenzake?

3. Upendeleo katika kutekeleza sheria una hatari gani?

4. Binadamu wote wana mahitaji sawa ya kimsimgi. Taja mahitaji hayo.

5. Je, jamii nzuri ni ipi?

6. Mali inayozalishwa na jamii inafaa kutumiwaje?

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Eleza maana na sifa zinazohusishwa na maigizo.

2. Je, methali zina jukumu gani katika fasihi simulizi?

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Weka alama za mtajo mahali pafaapo kwenye sentensi zifuatazo:

(a) Wewe ni nani? Askari aliniuliza.

(b) Mimi ni Chebet, nilimjibu.

(d) Ninatoka dukani, nikamjibu.

(e) Basi kimbia nyumbani haraka, akaniambia.

(f) Mimi nimekuwa nikikuonya kila siku lakini hutaki kusikia; sasa

utajuta, mama aliniambia.

(g) Ugonjwa wa Ukimwi utawaua watu wote wasiokuwa waangalifu,

daktari alitushauri.

(h) Majambazi walipoingia walituamuru, mikono juu!

(i) Je, wewe umewahi kula ‘githeri’? raki yangu aliniuliza.

194

195

(j) La, sijala lakini nimewahi kula ‘muthokoi’ mara kadha, nikamjibu.

2. Sahihisha matumizi ya kivumishi ‘-ingine’ katika sentensi zifuatazo:

(a) Ndege mwingine zimeruka.

(b) Ukuta nyingine umebomoka.

(d) Mahali pengine kunachukiza.

(e) Wanyama mwingine ni hatari.

(f) Matunda zingine ni matamu sana.

(g) Vyama nyingine havina faida.

(h) Maradhi zingine zinaua.

(i) Ulezi nyingine unasaidia.

(j) Misitu nyingine ni hatari.

3. Tumia kivumishi ‘-ote’ kukamilisha sentensi zifuatazo:

(a) Mabasi _________ yameondoka.

(b) Vitabu _________ viko wapi?

(d) Karani ametulipa pesa _________.

(e) Mahali _________ pamefagiliwa.

(f) Wizi _________ umekwisha.

(g) Mchezo _________ ulivutia sana.

(h) Manukato _________ yamemwagwa.

(i) Ugali _________ umeungua.

(j) Kucheza _________ kuliliwaza.

4. Andika sentensi zifuatazo katika usemi wa taarifa:

(a) “Sitaki kusikia kelele hizo tena,” mama alitwamuru.

(b) “Chukua pesa hizi uende dukani ukanunue mkate na maziwa,”

binamu aliniambia.

(d) “Jana mlikula nini?” nyanya alituuliza.

(e) “Ni nini tofauti kati ya vivumishi na viwakilishi?” mwalimu alituuliza.

5. Sahihisha matumizi ya kivumishi ‘-o-ote’ katika sentensi zifuatazo:

(a) Barabara zozote itanifaa.

(b) Utepe yoyote itakatwa.

(d) Njia zozote itafungwa.

(e) Kulala yoyote kunaudhi.

194

195

(f) Ukulima yoyote una manufaa mengi.

(g) Mahali kokote patanifaa.

(h) Ndoo zozote itatumika.

6. Ukitumia heru t, Ts na T bainisha maneno katika sentensi zifuatazo:

(a) Mimi nimewahi kutembea Mombasa.

(b) Yeye ni mchezaji shupavu.

(d) Waziri alikuwa anataka kuhutubu.

(e) Vikombe vi jikoni.

7. Andika sentensi zifuatazo katika kauli ya kutendewa:

(a) Mama anapika wali.

(b) Mwalimu amefuta ubao.

(d) Shabani ametupatia mpira.

(e) Shemeji aliandika barua.

8. Tumia virai vifuatavyo kutungia sentensi:

(a) saa moja na nusu

(b) kwa sababu ya pesa

(d) jambo lolote lile

D. Kusoma

1. Taja aina tatu tofauti za kamusi unazozifahamu.

2. Je, Kamusi ya Kiswahili Sanifu itamsaidiaje mwanafunzi wa somo la

Kiswahili?

E. Kuandika

1. Andika hadithi fupi kuhusu tukio la kushangaza ulilowahi kushuhudia.

2. Mahali unapotoka kuna msitu ulio karibu. Hivi karibuni msitu huo

umekuwa makazi ya wahuni wanaojicha humo na kuwashambulia watu

wanaopita karibu au kuingia humo. Andika onyo ukiwatahadharisha

watu kuhusu hatari hiyo.

3. Andika hotuba kuhusu kichwa: “Mazingira ni maisha”.

4. Andika mahojiano yasiyozidi kurasa mbili za karatasi kati ya mfugaji

na daktari wa mifugo.

196

197

Sura ya Kumi na Saba

A. Ufahamu

Ubabe wa Fumo Liyongo

Kila jamii ulimwenguni ina historia yake ambayo inaitambulisha na huionea

fahari. Historia hii ni sehemu ya uhai wa jamii hiyo na hupokezanwa kutoka

kizazi hadi kingine ili kuwakumbusha watakaokuja baadaye kuwa wana

jadi na historia fulani. Historia ya jamii mbalimbali hupokezanwa kwa njia

ya masimulizi ya matukio na visa mbalimbali. Katika jamii zetu, kabla ya

majilio ya utamaduni wa maandishi, historia hii ilipokezanwa kwa njia ya

mdomo, yaani kwa fasihi simulizi.

Katika jamii ya Waswahili kuna kisa kimoja ambacho ni maarufu sana.

Hiki ni kisa cha Fumo Liyongo. Kisa hiki kimetapakaa miongoni mwa jamii

nyingi katika pwani ya Kenya kuanzia kisiwa cha Pate hadi maeneo ya Ozi

na Kipini. Hii ndiyo sababu majina ya mbabe huyu anayedaiwa aliishi maelfu

ya miaka iliyopita ni mengi sana. Kwa wengine ni Fumo Liyongo, wengine

kwao ni Liyongo Fumo au hata Fumo Aliongwe.

Masimulizi mengi yanayomhusu Fumo Liyongo hayadokezi lolote

kuhusu maisha yake ya utotoni. Lakini kuna madai kuwa alipozaliwa

alikunywa maziwa mengi ajabu na kula wali ulioweza kuulisha umati wa

watu. Kama barobaro, Liyongo alikuwa na nguvu za ajabu sana. Vijana

wenzake walimwogopa kutokana na misuli yáke na mwili wake uliotutumka

maungo makubwa. Alikuwa na urefu wa kushangaza. Inadaiwa kuwa Wagalla

ambao kwa kawaida ni warefu sana walimkia magotini tu.

Wasifu wa Fumo Liyongo ndio ulimchongea hatimaye. Ndugu yake

Daudi Mringwari aliyechukua mamlaka ya uongozi wa kisiwa cha Pate

baada ya kifo cha baba yao alimwogopa sana. Licha ya kuwa Fumo Liyongo

alikuwa mpole na maridhia, Mringwari alimchelea kuwa huenda aamue

kumnyang’anya uongozi wake. Basi kwa kuchelea kuipoteza hadhi yake hiyo,

Mringwari alifanya njama ya kumwangamiza Fumo Liyongo. Kwa bahati,

Fumo Liyongo alipata u wa njama hizo na kutoroka Pate akahamia bara

alikoenda kuishi na Wasanye walioishi huko.

Mfalme alikuwa bado na njama yake ya kumwangamiza Fumo Liyongo.

Basi aliwaita Wasanye akaenda mzengwe nao na kuahidi kuwatuza ikiwa

watafanikiwa kumwua Fumo Liyongo. Wale jamaa walimwendea Fumo

Liyongo. Alikuwa pandikizi la mtu; jitu la mataruma manne. Hawangeweza

kupambana naye na kumkamata kama alivyotaka mfalme wao. Basi

waliamua kumshawishi ajiunge nao kula kikoa. Kazi ya kila mwanakikoa

ilikuwa kutunda matunda ya mkoma. Walifanya kazi hiyo kwa zamu hadi

ilipoka zamu ya Fumo Liyongo.

“ Bwana Liyongo,” walimwambia.

“ Naaaam!” aliitikia kwa sauti yake nzito.

196

197

“ Imeka zamu yako ya kuyatunda makoma,” walimkumbusha.

“Utafuteni mkoma kisha mniite,” aliwaambia.

Basi waliondoka kwenda kuusaka mkoma uliokuwa na makoma.

Walipoupata walimwendea Fumo Liyongo na kumjulisha. Fumo Liyongo

alikwenda hapo na kuandika jicho ule mkoma. Alitambua kuwa ulikuwa

mrefu ajabu. Kumbe nia yao ilikuwa kwamba watasubiri mpaka Fumo

Liyongo aukwee na pindi awapo huko kileleni, wamfume kwa mishale na

kumwua. Lakini Fumo Liyongo alikuwa na akili nzuri sana, aliitambua njama

yao hiyo. Badala ya kuukwea ule mkoma aliitupa mishale yake akiwa chini

na kuangusha kitawi kilichokuwa na makoma wakala na kusaza.

Wale Wasanye walipigwa na butwaa. Walijua kuwa hawataweza

kumwua Fumo Liyongo. Basi walishika tariki hadi alipokuwa mfalme na

kumweleza kila kitu kuanzia utandu mpaka ukoko. Mfalme alisikiliza kwa

makini. Baadaye aliwaambia,

“Kamwambieni kuwa huku mjini hakuna tishio tena. Aje huku kwa

sababu kuna ngoma iitwayo gungu na mwao.” Kila mtu alijua kuwa Fumo

Liyongo alikuwa na faka kubwa ya ngoma hizo; asingeweza kuzikosa.

Walipomshauri Fumo Liyongo alikubali na kusari hadi mjini. Lakini

alipokuwa huko alivamiwa na askari wapatao mia moja, akakamatwa na

kutiwa ndani. Mlangoni paliwekwa askari waliomlinda usiku na mchana.

Mfalme aliruhusu Kijakazi Saada aliyetumwa na mamake Liyongo, Mbwasha,

ampelekee chakula huko gerezani. Kila mamake alipompa Kijakazi Saada

chakula kizuri wale askari walimpoka na kukila. Baada ya muda mfalme

aliamua kumwua Fumo Liyongo. Basi alitumwa mtu kwenda kumweleza

198

199

Fumo Liyongo. “Fumo Liyongo utauliwa baada ya siku tatu,” alimwambia

kisha akasema, “lakini mfalme anakupa ruhusa ya kuomba kitu chochote

ukitakacho kwa mara ya mwisho.”

Fumo Liyongo aliwaza kwa muda kabla ya kusema kuwa, “Naomba

iandaliwe ngoma ya mwao nje ya gereza langu.” Yule jamaa aliupeleka ujumbe

wa Fumo Liyongo kwa mfalme. Siku hiyo Kijakazi Saada alipoka, Fumo

Liyongo aliamua kumtuma kwa mamake. Alimpa ujumbe wa shairi. Wale

askari hawakuwa wakisikiliza wakati huo. Fumo Liyongo aliimba:

Kijakazi Saada nakutuma huyatumika

Kamwambie mama ni muinga siyalimka

Afanye mkate pale kati tupa kaweka

Nikereze pingu na minyoo ikinemuka

Baada ya mamake kuupata ule ujumbe alitengeneza mikate miwili

mmoja mzuri na mwingine wa wishwa, mbaya. Alitia tupa kwenye ule mkate

wa wishwa. Wale askari walipoiona ile mikate waliuchukua ule mzuri kisha

wakamwambia Kijakazi Saada,

“Huu wa wishwa wanakula watumwa, mpelekee!” Liyongo alipouona

mkate huo alichanua kama ua kwa furaha. Siku iliyofuata wakati wa mwao

watu walizunguka gereza la Fumo Liyongo. Huko ndani alikuwa akiyaghani

mashairi mazuri huku anazikereza pingu kwa ile tupa. Alipomaliza aliuvunja

ule mlango na kuwagonganisha wale askari vichwa vyao wakafa .

Watu walipoona hivyo walinunua ‘pijo’ aina ya mguu niponye naye Fumo

Liyongo akarudi zake bara. Mfalme hakuiacha nia yake ya kutaka kumwua

Fumo Liyongo. Mara hii alimzaini mwanake Liyongo akamshawishi ajue ni

kitu gani kinachoweza kumwua. Alimwahidi kuwa angemwoza binti yake

kama angefanikiwa kukigundua kinachoweza kumuua babake. Yule kijana

alifanikiwa kumshawishi babake ambaye alimweleza kuwa kilichoweza

kumwua ni sindano ya shaba ikidungwa kwenye kitovu chake.

Kijana aliposikia hayo alifyatuka kama mshale na kwenda kumtapikia

mfalme kila kitu. Mfalme alimpa sindano hiyo na kumwambia akamuue

babake.Yule kijana alirudi alikokuwa babake na siku moja alipokuwa

amelala usingizi wa pono, akamdunga ile sindano. Kwa uchungu mwingi

Liyongo alibumburuka huku ameshika uta na mishale yake na kukimbia

hadi kisimani. Alikufa huku amepiga magoti na mshale ukiwa upoteni. Watu

walishindwa kukikaribia kisima kwa kudhani kuwa alikuwa hai na alikuwa

amekasirika. Hatimaye, walimwendea mamake Liyongo ambaye alimsogea

huku akiimba tumbuizo nzuri kumliwaza.

Hatimaye, walitambua kuwa alikuwa mfu. Mawingu ya machozi

yalianguka siku hiyo. Watu walimchukua na kwenda kumzika sio mbali na

mji wa Kipini. Yule mtoto wa Fumo Liyongo hakupata tuzo aliyoahidiwa.

Alitorokea mbali na kwao ambako alipuuzwa na hatimaye kuishia kufa kwa

majuto na masikitiko makubwa.

198

199

Maelezo ya msamiati

barobaro : kijana wa kiume aliyekwisha baleghe.

akaenda mzengwe : akafanya mazungumzo ya siri.

kula kiapo : kushirikiana; kufanya kazi pamoja.

andika jicho : tazama; tupia jicho; angalia.

kusaza : kubakisha chakula.

faka : mapenzi ya kitu fulani; kupenda kitu sana.

walimpoka : walimnyang’anya.

akiyaghani : akiyaimba.

u : fununu; tetesi.

alimzaini : alimshawishi ili akatende jambo ovu.

Maswali

1. Fumo Liyongo alijulikana kwa majina mbalimbali. Yataje majina

hayo.

2. Alipokuwa kijana, Fumo Liyongo alikuwa na sifa zipi?

3. Kwa nini Mringwari alimwogopa sana Fumo Liyongo?

4. Ni kwa nini Fumo Liyongo alikataa kupanda mkoma?

5. Eleza jinsi Fumo Liyongo alivyojinusuru aliposhikwa na askari baada

ya kushawishiwa aende akahudhurie ngoma ya mwao.

6. Ukitumia maneno yako mwenyewe, eleza maana ya lile shairi ambalo

Fumo Liyongo alimwimbia Kijakazi Saada.

7. Ni nini maana ya misemo ifuatayo:

(a) jitu la mataruma manne (b) pandikizi la mtu (c) pigwa na butwaa

(d) shika tariki (e) kuanzia utandu mpaka ukoko (f) kula kikoa

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Mighani/ Migani

Mighani au migani (uchache: mugani) ni kisa kinachopatikana katika jamii

nyingi. Kimsingi, watu wanaokuwa msingi wa mighani huenda waliwahi

kuishi wakati fulani lakini maisha yao, matendo yao na mambo mengine

yanayowahusu huzungukwa na sifa zisizokuwa za kawaida. Mfano maarufu

wa mughani ni ‘Fumo Liyongo’ ambao unasimuliwa hapo juu. Kisome kifungu

hicho kwa mara nyingine na kuchunguza sifa za Fumo Liyongo. Mifano

mingine ya mighani ni Lwanda Magere (Wajaluo), Koomenjue (Wameru)

Wangu wa Makeri (Wakikuyu) n.k.

Sifa za migani

Mighani huwa na sifa kadha. Miongoni mwa sifa hizo ni:

1. Huwazungumzia watu ambao waliishi, (wanadhaniwa kuwa waliishi)

na walikuwa na ujasiri mkubwa sana katika matendo yao.

200

201

2. Kama visasili, mighani huchukuliwa na watu kama hadithi zenye

ukweli fulani.

3. Hurithishwa wanajamii kutoka kizazi kimoja hadi kingine na wanajamii

hupenda kujitambulisha na mighani hiyo.

4. Wanaosimuliwa katika mighani walikuwa na sifa zisizokuwa za kawaida:

kuzaliwa kwao ni kwa ajabu, wanaweza kuchelewa kukua, wanakuwa

na uwezo usiokuwa wa kawaida wa watoto wa umri wao, walifanyiwa

majaribio ya kuuliwa, wanalazimika kutoroka walikozaliwa, wanasaidia

kuikomboa jamii yao na kifo chao hutokana na kusalitiwa.

Zoezi

(a) Toa mfano wa mighani kutoka jamii yako. Linganisha sifa za mtu

anayezungumziwa katika mighani hiyo na zile za Fumo Liyongo.

2. Matamshi bora: Vitate ch/j

ch j

pacha paja

chini jini

chambo jambo

chema jema

choka joka

kucha kuja

chuma juma

chenga jenga

mchi mji

kichana kijana

Zoezi

Chagua jibu sahihi kukamilisha sentensi.

(a) Wale watoto ________ (pacha, paja) walienda kuota moto bila

uangalifu wakachomeka ma ________ (paja, pacha) vibaya sana.

(b) Haya ma ________ (chini, jini) yalilala ________ (jini, chini) yalipotuona

tukikaribia kwa vile yalijua hatuwezi kuona ma________ (jini, chini)

yaliyolala ________ (chini, jini).

hilo kwa yeyote, nilipoka mjini nilipewa pombe bila kujua ilikuwa

________ (jambo, chambo) cha kunifanya nieleze lile ________ (jambo,

chambo).

(d) Nilipoenda mjini nilinunua nanasi ________ (jema, chema) na kitabu

________ (chema, jema), limau ________ (jema, chema) na kiko

________ (jema, chema) kisha nikarudi nyumbani kwa furaha.

(e) Nilipo________ (joka, choka), niliamua kulala chini ya mti kisha

nikaumwa na ________ (joka, choka) nikasema laiti nisinge________

(joka, choka) nisingeumwa na ________ (choka, joka).

200

201

(f) Niliamua kukata ________ (kucha, kuja) zangu kabla hakuja ________

(kucha, kuja) kwa vile nilijua kukicha mama ata________ (kuja,

kucha) chumbani mwangu na kunikaripia kwa kutokata ________

(kucha, kuja) kabla ya yeye ________ (kuja, kucha).

(g) ________ (Juma, Chuma) hili nitanunua ________ (juma, chuma) ili

________ (chuma, juma) lijalo niende nyumbani nikajenge ua wa

________ (chuma, juma).

(h) Baada ya ku________ (jenga, chenga) lile jengo nilitahayari nilipoona

vile nilivyoli________ (chenga, jenga) na kwa hivyo nikaanza

kum________ (jenga, chenga) mwenyewe kwa vile ________ (jengo,

chengo) hilo halikuvutia kamwe.

(i) Katika ________ (mchi, mji) huu kuna________ (miji, michi) mingi

inayouzwa huko masokoni tofauti na ________ (michi, miji) mingi

ambapo hata ukitafuta siku nzima hutapata ________ (mji, mchi)

hata mmoja.

(j) Huyu ________ (kijana, kichana) alichukua ________ (kichana, kijana)

changu na baada ya kukitumia akampa ________ (kichana, kijana)

mwingine lakini nilipomuuliza ________ (kijana, kichana) huyo

akasema hana ________ (kijana, kichana) chochote.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Sentensi

Kikundi nomino (KN) na kikundi tenzi (KT)

Sentensi hugawika katika sehemu mbili kuu – kikundi nomino (KN) na

kikundi tenzi (KT). Kikundi nomino ni neno au fungu la maneno ambalo

habari yake inatolewa katika sentensi. Nacho kikundi tenzi ni neno au fungu

la maneno ambalo linatoa habari zaidi kuhusu kikundi nomino. Tazama

jedwali lifuatalo:

Kikundi nomino (KN) Kikundi tenzi (KT)

Mama yangu amekwenda sokoni.

Wanafunzi waliokuja jana wataondoka kesho adhuhuri.

Nyumba nyingi zilichomeka jana usiku.

Mashamba makubwa yatanunuliwa mwaka ujao.

Washukiwa watano walikishwa mahakamani leo.

Kiatu chake kilishonwa vizuri.

Fahali wawili watachinjwa kesho alasiri.

Wazee wanakutana ukumbini.

Babu na nyanya watawasili leo alasiri.

Gari lake limeanguka mtoni.

202

203

Ukitazama sentensi hizi utaona kuwa kikundi tenzi kinatoa habari zaidi

kuhusu kikundi nomino. Kwa mfano, kikundi tenzi ‘amekwenda sokoni’

kinatoa habari kuhusu kikundi nomino ‘mama yangu’. Nacho kikundi

tenzi ‘wataondoka kesho adhuhuri’ kinatoa habari kuhusu kikundi nomino

‘wanafunzi waliokuja jana’ n.k.

Neno kuu katika kikundi nomino ni nomino au kiwakilishi chake, nalo

neno kuu katika ‘kikundi tenzi’ ni kitenzi.

Zoezi

1. Tenganisha kikundi nomino (KN) na kikundi tenzi (KT) katika

sentensi zifuatazo. Kwa mfano:

Kondoo huyu atachinjwa kesho alfajiri na mapema.

Kondoo huyu - KN

atachinjwa kesho alfajiri na mapema - KT

(a) Watoto watundu walimtusi mzee yule.

(b) Babu yetu alitutembelea wiki jana.

(d) Baiskeli ya Maimuna iko wapi?

(e) Mbwa na paka hawa watapigana.

(f) Mamangu ni mkulima shupavu.

(g) Watu wanane wametiwa mbaroni.

(h) Msitu wa Kaloleni una kima wengi mno.

(i) Ndege hii hubeba abiria wengi.

(j) Mwawasa ataondoka leo alasiri.

2. Ongeza vikundi nomino vyovyote vinavyofaa kwenye vikundi tenzi

vifuatavyo ili kukamilisha sentensi:

1. ……………… atashtakiwa mahakamani.

2. ……………… ni wakulima shupavu.

3. ……………… ni aina ya nafaka.

4. ……………… ameumia vibaya sana.

5. ……………… aliwasili leo.

6. ……………… tukashinda mchezo huo.

7. ………………wanachukiana sana.

8. ……………… ataka saa ngapi?

9. ……………… ameenda wapi?

10. ……………… atakusaidia.

3. Ongeza vikundi tenzi vyovyote vinavyofaa katika vikundi nomino

vifuatavyo ili kukamilisha sentensi.

(a) Dadangu mdogo ……………………………

(b) Kalamu yako ……………………………

202

203

(d) Nchi ya Tanzania ……………………………

(e) Watoto wachafu……………………………

(f) Duka la shangazi ……………………………

(g) Kunguni wengi……………………………

(h) Nyoka mkubwa ……………………………

(i) Soko hili……………………………

(j) Wazazi wake ……………………………

2. Uundaji wa nomino kutokana na nomino

Kutokana na nomino moja, twaweza kupata nomino nyingine. Pale ambapo

nomino moja yapatikana kutokana na nomino nyingine, nomino zote

zinazohusika huwa na mzizi mmoja. Mfano:

Nomino Mzizi wa nomino Nomino nyingine

(i) shujaa -shujaa ushujaa

(ii) mwalimu -alimu ualimu

(iii) mpambe -pambe upambe

(iv) watoto -toto utoto

(v) mnyama -nyama unyama

(vi) wazungu -zungu uzungu

(vii) mzalendo -zalendo uzalendo

(viii) mabingwa -bingwa ubingwa

(ix) mganga -ganga uganga

(x) mkalimani -kalimani ukalimani

Zoezi

Jaza mapengo kwenye jedwali lifuatalo:

Nomino Mzizi Nomino nyingine

1. mbabe -babe

2. gwiji ugwiji

3. utu

4. -pelelezi

5. ufalme

6. mtaalam taaluma

7. wazee -zee

204

205

D. Kusoma

Matumizi ya maktaba

Ukubwa wa maktaba unatofautiana; zipo maktaba kubwa na nyingine

ndogo. Mpangilio wa vitabu unaopatikana katika maktaba hufuata utaratibu

maalum. Katika maktaba huwa kuna sehemu ambayo ina orodha ya vitabu

vinavyopatikana maktabani, ambayo inaweza kuwa katika kitabu fulani

(ikiwa maktaba inayohusika ni ndogo sana) au kwa kadi. Ikiwa maktaba

ina kadi, kuna aina mbili kuu za kadi ambazo hupatikana. Hizo ni: kadi za

majina na kadi za mada au somo.

Kadi za majina, huwa na majina ya waandishi mbalimbali pamoja na

anwani za vitabu walivyoandika. Taarifa nyingine zinazokuwako ni mwaka

wa kuchapishwa kwa kitabu, jina la mchapishaji n.k. Majina haya hupangwa

kwa mtindo wa alfabeti; kuanzia A mpaka Z.

Kadi za somo au mada huwa na masomo mbalimbali. Hapa vitabu vya

somo moja hupangwa pamoja kuanzia kile cha kwanza (kuanzia heru A

hadi Z).

Mfano wa kadi ya jina

Nabhany, Ahmed Sheikh

Umbuji wa Mnazi, A. A. El- Maawy (Mhariri)

Nairobi East Africa Publishing House

Xvii, Kur. 168

Kadi za somo au mada huwa na masomo mbalimbali. Hapa vitabu vya

somo moja hupangwa pamoja kuanzia kile cha kwanza (kuanzia heru A

hadi Z).

Mfano wa kadi ya mada

USHAIRI

Nabhany, Ahmed Sheikh

Umbuji wa Mnazi, A. A. El- Maawy (Mhariri)

Nairobi East Africa Publishing House

Xvii, Kur. 168

204

205

E. Kuandika

Utungaji wa kisanii: Michezo ya kuigiza

Mchezo wa kuigiza hutofautiana na riwaya na hadithi fupi, kwa mambo kadha.

Kwanza, hapa mwandishi anategemea mazungumzo kwa kiasi kikubwa

kuliko kusimulia. Pili, mchezo wa kuigiza unalengwa kuwasilishwa jukwaani.

Unapotaka kuandika mchezo wa kuigiza lazima uwazie jinsi unavyoweza

kuigizwa au kuwasilishwa jukwaani. Njia nzuri ya kuhakikisha kuwa

umeimudu stadi hii ni kuitazama michezo inayoigizwa jukwaani. Kanuni

kubwa ya kuandika mchezo wa kuigiza ni KUONYESHA sio KUSIMULIA.

Sifa za mchezo wa kuigiza

1. Lazima pawepo na jambo linalotendeka, yaani tukio linalofanyika.

2. Lazima wawepo watu wa kulitenda jambo hilo au wahusika. Ni vyema

kuwa na idadi ndogo ya wahusika.

3. Lazima pawepo na jukwaa au wanakotendea jambo hilo. Ukiandika

lazima ujiulize je, tendo hili linatendewa wapi na lini?

4. Lazima wawepo watu wanaolitazama tendo hilo au hadhira na

unapoandika lazima utumie lugha inayoweza kuwavutia.

5. Lazima pawepo na lengo la kule kuandika mchezo huo wa kuigiza.

Kanuni moja kuu ya kuandika mchezo mzuri wa kuigiza ni kutumia

mazungumzo kati ya wahusika vizuri. Kumbuka tofauti na riwaya, katika

mchezo wa kuigiza hii ndiyo njia ya pekee ya kuwasilisha maudhui yako. Je,

mazungumzo hutumiwa kufanya nini?

1. Kujulisha kwa kuhusisha mtendaji na tukio fulani, kwa mfano, “Nitaenda

sokoni kununua mahitaji yangu’’.

2. Kuchua hisia na mwelekeo alio nao mhusika fulani, kwa mfano, ‘Yule

jamaa alinipuuza.’’

3. Kuonyesha majibu, ‘‘Usiseme hivyo.’’

4. Kutaka taarifa au maelezo fulani, ‘‘Kwa nini ulifanya hivyo lakini?”

Ukitaka kuandika mchezo mzuri wa kuigiza, jaribu kutumia lugha ya

mazungumzo inayokaribiana na hali ya kawaida ya maisha, hakikisha lugha

ya wahusika ina sifa za kawaida kama kuingiliana wakati wa kuongea n.k.

206

207

Sura ya Kumi na Nane

A. Ufahamu

Mfumo wa jua na sayari

Katika anga za juu, kuna vitu vingi vinavyoelea huko. Kati ya vitu hivyo

kuna baadhi ambavyo hutoa mwanga wake vyenyewe; mwanga ambao

unajulikana kama mwanga wa asili. Vitu hivyo vinavyotoa mwanga huo

wa asili hujulikana kama nyota na humeremeta. Hata hivyo, kuna vingine

ambavyo havina uwezo wa kuutoa mwanga huo vyenyewe bali huupokea

mwanga wa jua na kuuakisi. Mfano mmoja wa vitu hivi ni mwezi ambao

hauna mwanga wake wa asili bali huupokea mwanga wa jua na kuuakisi.

Mojawapo wa nyota zilizoko angani ni jua ambalo huwa karibu sana na

dunia yetu kuliko nyota nyingine. Licha ya kuwa jua huonekana kubwa kuliko

nyota nyinginezo, zipo nyota ambazo zina ukubwa unaoupiku ule wa jua. Kila

mara tuangaliapo angani hususan wakati wa usiku mwangavu, tunaweza

kuona mamia ya nyota ambazo ziko kwenye makundi au mikusanyiko mingi

ajabu. Mkusanyiko mkubwa sana wa nyota na sayari hujulikana kama galaksi

na kwa kawaida zipo galaksi nyingi na zenye majina mbalimbali. Jua ambalo

hutuangazia dunia yetu liko kwenye galaksi inayofahamika kama uwanda

wa maziwa. Uwanda huu unaweza kuonekana kutoka upande mmoja wa

anga hadi upande mwingine ulio mbali.

Jua pamoja na vitu vyote vinavyolizunguka huunda mfumo mmoja

unaojulikana kama mfumo wa jua. Mfumo huu ni sehemu ndogo tu katika

galaksi ya uwanda wa jua. Mfumo wa jua huelezea hasa uhusiano uliopo kati

ya jua, vimondo, asteroidi na sayari. Sayari ni neno linalotumiwa kuelezea

matufe makubwa yanayoelea kwenye anga za juu. Wataalamu wanaamini

kuwa sayari zilitokana na mabadiliko yaliyotokea kwenye jua. Inasemekana

kuwa zama za zama nyota moja kubwa ajabu ilipita karibu na jua kwa

mwendo wa kasi. Matokeo ya kupita huko yalikuwa ni kutibuliwa kwa ukanda

wa nje na baadhi ya maada ya jua hilo. Ni baada ya tukio hilo ambapo zile

maada zilikusanyika na kuunda sayari ambazo zilianza kulizunguka jua kwa

miduaradufu inayojulikana kama obiti.

Dunia yetu ni moja kati ya sayari hizo mbalimbali zilizoundwa

kutokana na kisa hiki kinachosimuliwa tangu zamani. Sayari nyingine ni

Zebaki, Zuhura, Mirihi, Mushtara, Sarateni, Zohali, Kauri na Utaridi. Hizi

ndizo sayari kuu ambazo zimegunduliwa na wanajimu mpaka leo. Licha

ya kuendelea kulizunguka jua, sayari hizi zinabaki kwenye mihimili yao

zenyewe. Dunia na Mirihi ni sayari ambazo zimeundwa kwa miamba, ilhali

Saratani, Mushtara, Zebaki, Zuhura na Utaridi zimeundwa kwa gesi kwa

kiasi kikubwa. Utaridi ni sayari ambayo ipo katika hali ya barafu na ndiyo

iliyo mbali sana kutoka lilipo jua.

Zebaki ndiyo sayari iliyo karibu sana na jua na ukubwa wake ni takriban

theluthi moja ya ukubwa wa Dunia. Sayari hii haina hewa wala mwezi

206

207

unaoizunguka kama ilivyo dunia. Zuhura ni sayari ya pili kutoka lilipo jua.

Hii ni sayari inayoonekana kwa urahisi sana kwa kuwa ndiyo inayofuatia

mwezi na jua kwa mng’ao angani. Sayari hii huweza kuonekana asubuhi

upande wa mashariki kabla ya kupambazuka kwa jua au mara tu baada ya

machweo ya jua. Kutokana na hali hii, sayari hii hujulikana kama nyota ya

asubuhi au nyota ya jioni. Sayari ya tatu kutoka lilipo jua ni Dunia.

Uhai uliopo katika Dunia ni tokeo la umbali wa wastani kutoka lilipo

jua. Kama sayari hii ingekuwa karibu na jua ingekuwa na joto jingi kiasi

cha kukosa uhai. Vivyo hivyo kama ingekuwa mbali sana na jua kama

ilivyo Utaridi pasingekuwa na uhai kwa sababu ya baridi nyingi mno. Kwa

kawaida Dunia hujizungusha kutoka Magharibi kuelekea Mashariki kwenye

mhimili wake na kufanya usiku na mchana. Ili kuweza kujizungusha mara

moja kwenye mhimili huo, Dunia huhitaji saa 24. Kutokana na umbo lake

la tufe au duara, kama sayari nyinginezo, upande mmoja uwapo na mwanga

mwingine huwa na giza.

Dunia hulizunguka jua mara moja kwa siku 365, saa 6 na dakika 9 na

sekunde 9 na kuunda kipindi ambacho hujulikana kama mwaka mmoja.

Dunia ina mwezi mmoja ambao huizunguka mara moja kwa siku 28. Mwezi

huo huakisi mwanga utokanao na jua na kusaidia kuiangaza Dunia wakati

wa usiku.

Sayari ya nne kutoka lilipo jua ni Mirihi. Sayari hii hujulikana kama

Sayari Nyekundu kwa kuwa ardhi yake huonekana kama jangwa jekundu

kutokana na picha ambazo zimewahi kupigwa kutoka huko. Sayari ya tano

kutoka lilipo Jua ni Mushtara au Sumbula na ndiyo sayari kubwa kuliko

sayari zote katika mfumo wa jua. Sayari hii imezungukwa na mawingu mengi

pamoja na gesi ya aina ya haidrojeni. Lipo wingu moja maarufu linaloizunguka

sayari hii ambalo hujulikana kama Doa Jekundu. Sayari inayoifuata kwa

umbali kutoka lilipo jua ni ile ya Sarateni ambayo imezungukwa na ringi

zinazoifanya ipendeze.

Sayari ya saba kutoka lilipo jua ni ile ya Zohali nayo inafuatiwa na

Kauri. Sayari hii ina miezi miwili inayoizunguka. Kauri ndiyo sayari ya

mwisho kabisa.

208

209

Maelezo ya msamiati

unaoupiku : unaoupita.

hususan : hasa.

tufe : kitu chenye umbo la mviringo.

tibuliwa : vurugiwa; haribiwa.

wanajimu : wataalamu wa anga za juu.

Maswali

1. Vitu vinavyotoa mwanga wa asili kwenye anga za juu huitwaje na vina

sifa gani?

2. Vitu ambavyo havina mwanga wa asili kwenye anga za juu hutoa mwanga

wake wapi? Toa mfano mmoja wa vitu hivyo.

3. Galaksi ni nini?

4. Ni nini maana ya ‘mfumo wa jua’?

5. Ni yepi mabadiliko yaliyosababisha kutokea kwa sayari?

6. Ni nini tofauti kati ya Dunia na Zebaki?

7. Kama dunia ingekuwa karibu sana na jua maisha yangelikuwa mazuri

mno. Je, ni kweli? Fafanua.

8. Dunia huhitaji siku ngapi kulizunguka jua?

9. Ni kwa ni Mirihi ikaitwa Sayari Nyekundu?

10. Taja sayari zinazowakilishwa na heru (a) – (i)

B. Kusikiliza na kuzungumza

Isimu Jamii

Mazungumzo : Kituo cha polisi

inspekTa njue

: Konstebo Mbarire!

Mbarire

: (Akipiga saluti): Ndiyo afande!

inspekTa njue

: Fanya chapchap kuwashughulikia watu hawa!

Mbarire

: Ndiyo afande! (Inspekta anaondoka. Mbarire

anawageukia waliopo) Nyie hapo! (Sota na

mkewe, Mueni, wanasogea karibu) Mna shida

nyie?

soTa

: Tunayo ehh!

Mbarire

: Ambayo ni?

Mueni

: Tunataka kupiga ripoti

Mbarire

: Kupiga ripoti?

soTa

: Ndiyo asa!

Mbarire

: (Anachukua kalamu na daftari) Kuhusu nini?

208

209

Mueni

: Kapotea; hatujui aliko!

Mbarire

: Jina lake ni nani?

sola

: Kim Mwau (Mbarire anaandika)

Mbarire

: Kapotea lini?

sola

: Hii siku ya tatu!

Mbarire

: Je, mmehakikisha kuwa hajaenda kwa maraki,

jamaa au popote pale!

Mueni

: Tumeulizia kote; hatukumpata.

Mbarire

: Je; ana tatizo la aina yoyote ile?

sola

: Tatizo?

Mbarire

: Ehhh, vipi akili yake!

Mueni

: Hana neno, mzima. (Mtuo) Tuseme hana shida

tunayoijua!

Mbarire

: Alipoteaje lakini?

sola

: Majuzi kenda kwenye sherehe ya mwenzake

lakini hajarudi tangu wakati huo!

Mbarire

: Mwenzake nani?

Mueni

: Mong’are; mwanafunzi mwenzake (Mbarire

anaandika jina hilo)

Mbarire

: Huyo Mong’are anasemaje?

sola

: Kwamba baada ya sherehe aliondoka; salama

salimini!

Mbarire

: (kama anakumbuka jambo) Mnasema sherehe

yenyewe ilikuwa lini?

sola

: Juzi jioni, kwenye mtaa wa Kizaizai!

Mbarire

: (Akimgeukia askari mwenzake aliyeko hapo

karibu) Aisee afande Magero, ile fujo ya Kizaizai

ilikuwa lini?

Magero

: Juzi Jumamosi.

Mbarire

: Je, kuna watu waliokamatwa huko?

Magero

: (Akiangalia kwenye kitabu alicho nacho) Wapo.

(Mtuo) Kuna vijana wawili…Sikumbuki idadi yao

hasa…walikamatwa na misokoto ya bangi.

Mbarire

: Unakumbuka majina yao?

Magero

: La….(anatua kidogo) Kim…sina hakika lakini

mmoja alikuwa anaitwa kitu kama M....

Mbarire

: Mwau?

Magero

: Jina ndilo hilo Kim Mwau! (Mbarire anawageukia

Sota na Mueni)

sola na Mueni

: (kwa pamoja) Mungu wangu!

210

211

Zoezi

1. Unakiri ni kwa nini kulikuwa na fujo Kizaizai?

2. Je, unajifunza nini kutokana na mazungumzo haya?

3. Taja mambo manne yanayoathiri na kuelekeza mazungumzo uliyoyasoma

hapo juu.

Matamshi bora: Vitate f/v

f v

afya avya

fito vito

fuja vuja

futa vuta

wafu wavu

Soma: Vitanza ndimi

(a) Nilimwambia rafiki yangu asiavye kwa sababu akiavya afya

itaharibika.

(b) Baba aliponiambia nimletee vito nilidhani ni to kwa hivyo nikaenda

msituni nikakata to nikamletea lakini aliponiona nimebeba to

badala ya vito akaniuliza ni tangu lini to zikawa vito.

zangu huku nikijua wazi kuwa mvua zikinyesha jumba langu litavuja.

(d) Mwalimu aliponiambia nifute ubao nilikiri ni kuvuta kwa hivyo

nikauvuta kwa nguvu zangu zote huku wanafunzi wenzangu

wakinicheka kwa kutojua tofauti ya kufuta na kuvuta!

(e) Kuna tofauti kubwa kati ya wafu na wavu kwa vile wafu ni watu

waliokufa na wavu ni kifaa cha kuvulia.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Sentensi ambatano

Ili kuweza kuelewa kinagaubaga muundo wa sentensi ambatano, inabidi

tujikumbushe kuhusu muundo wa sentensi sahili. Sentensi sahili ni sentensi

yenye kitenzi kimoja pekee. Kwa mfano:

(a) Onyango amekwenda sokoni.

(b) Siafu hawa watamuuma mwanangu.

(d) Wafungwa wametoroka.

(e) Vifaa vyote vitaletwa.

Nazo sentensi ambatano hujengwa kwa muungano wa sentensi mbili

zilizo sahili (ambazo pia hujulikana kama vishazi huru). Sentensi hizi

huunganishwa kwa matumizi ya viunganishi au kwa alama mbalimbali

za kuakisha. Tukitumia sentensi zilizotajwa hapo juu, tunaweza kuunda

210

211

sentensi ambatano kama zifuatazo:

(a) Onyango amekwenda mtoni na Oketch amekwenda shambani.

(b) Siafu hawa watamuuma mwanangu lakini mimi nitawaua wote.

(d) Wafungwa wametoroka, hata hivyo watatiwa mbaroni wote.

(e) Vifaa vyote vitaletwa na vitauzwa kwa bei rahisi.

Tunaweza kufahamikiwa zaidi kuhusu sentensi ambatano kwa

kuzitazama katika mazingira ya jedwali lifuatalo:

Sentensi sahili Kiunganishi Sentensi sahili

Onyango amekwenda mtoni na Oketch analima

shambani.

Siafu hawa watakuuma lakini mimi nitawaua wote.

Wachezaji watawasili leo halafu rais atawahutubia

kesho.

Wafungwa watatoroka hata hivyo askari wetu

watawakamata wote.

Bidhaa nzuri zitaletwa kisha mchuuzi ataziuza kwa

bei nafuu.

Kutokana na jedwali hili, sentensi sahili zilizounda sentensi ambatano

zinaonekana wazi. Sentensi hizi sahili zinazoungana ili kuunda sentensi

ambatano huitwa vishazi huru. Lakini mengi zaidi kuhusu ‘vishazi’

tutayashughulikia katika kidato cha tatu.

Zoezi

Kutokana na sentensi sahili zifuatazo, unda sentensi ambatano ukitumia

viunganishi vya aina mbalimbali.

(a) Mama alika jana _____________.

(b) Watu walika uwanjani kwa wingi _______________.

(d) ______________ tutaondoka.

(e) Wanafunzi wa kidato cha kwanza walifurahi ____________.

(f) _____________ nikalala usingizi wa pono.

(g) _____________ nitakaa hadi jioni.

(h) Nyoka aliuawa kwa ______________.

(i) _______________ hadi tukashiba.

(j) _______________ zitafunguliwa mwezi wa Januari.

Upambanuzi wa sentensi ambatano kwa kielelezo cha mstari

Kupambanua sentensi ni kuonyesha muundo wake au jinsi ilivyoundwa.

Katika kufanya haya, kitu cha kwanza ni kutambulisha sentensi sahili

212

213

zilizoijenga sentensi ambatano inayohusika pamoja na kiunganishi

kilichotumika kuziunganisha. Kisha tambulisha kikundi nomino na kikundi

tenzi katika kila sentensi sahili pamoja na aina mbalimbali za maneno

yanayojenga kila kikundi. Kwa kutumia sentensi ambatano tulizotaja hapo

awali tunaweza kuzipambanua kama ifuatavyo:

Zoezi

Pambanua sentensi ambatano zifuatazo ukitumia kielelezo cha mstari:

(a) Mama na baba wamekuja na wametuletea zawadi kemkem.

(b) Vitabu vitatu vilinunuliwa lakini vikaibiwa jana asubuhi.

(d) Watoto wenye bidii walipongezwa sana kisha wakapewa zawadi.

(e) Wawindaji haramu wamekamatwa na watapelekwa kortini kesho.

2. Vihusishi (H)

Haya ni maneno yanayoonyesha uhusiano ulioko baina ya neno moja na

jingine au baina ya kikundi kimoja cha maneno na kingine. Kwa mfano:

(a) Punda analala kando ya barabara.

(b) Watoto wameweka vitabu juu ya meza.

(d) Niliweka sufuria chini ya meza.

(e) Nilikwenda mjini kwa basi.

Sentensi sahili Kiunganishi Sentensi sahili Muundo (kwa

kielelezo cha mstari)

Onyango na Oketch analima KN (N)+KT (T+E)+U+

amekwenda shambani. KN (N)+KT (T+E)

mtoni

Siafu hawa lakini mimi nitawaua KN (N+V)+KT (T)+U+

watakuuma wote. KN (W)+KT (T+W)

Wachezaji halafu rais atawahutubia KN (N)+KT (T+E)+U +

watawasili leo kesho. KN (N)+KT (T+E)

Wafungwa hata hivyo askari wetu KN (N)+KT (T)+U +

watatoroka watawakamata KN (N+V)+KT (T+W)

wote.

Bidhaa nzuri kisha mchuuzi ataziuza KN (N+V)+KT (T) + U +

zitaletwa kwa bei nafuu. KN (N)+KT (T+E)

212

213

(f) Sisi tulilipwa ridhaa na kampuni hiyo.

(g) Mama aliweka maziwa yangu katika kibuyu.

(h) Mimi sitakunywa chai bila sukari.

(i) Tulivumilia njaa hadi asubuhi.

(j) Nitatumia gari la raki yangu.

Zoezi

Tumia vihusishi vifuatavyo kutungia sentensi:

(a) kwa sababu ya (b) za (c) kuliko (d) zaidi ya (e) baada ya

D. Kusoma

Makala

Soma makala hii kisha ujibu maswali yafuatayo:

Methali zafaa sana katika malezi. Kwa maneno machache yaliyopangiliwa vito vya

hekima mtu huweza kupata kitabu kizima cha mafundisho. Maneno ndani ya methali

huvutia sana na kushawishi akili kuyakariri. Hivi, ili kupata maana sadifu ya methali ni

lazima mtu aweze kufafanua maneno yote yalivyotumiwa katika vipengee vyake vyote.

Kwa njia hii mwanafunzi anajiongezea msamiati wa Kiswahili na kuichambua lugha

vilivyo. Methali, mara kwa mara, hutumia tamathali za lugha katika kueleza mambo

ya dunia yanavyojiri. Hivi, methali huwa ni pambo kamili la lugha na vito vya hekima.

Mfano (a) Usiache mbachao kwa msala upitao.

Methali hii inazungumzia juu ya mbacha na msala (au mswala, kama wengine

walivyozoea kutamka). Methali hii inaonya. Inasema kuwa usiache mbacha wako kwa

tamaa ya msala upitao tu.

Mbacha na msala ni aina za mikeka. Hivyo, methali nzima inatoa fundisho kwa

kutumia mfano wa aina mbili za mikeka. Wale mabingwa wa sanaa na ufundi wa ususi

wataelewa vyema mfano huu. Mbacha ni namna ya mkeka mdogo mkuukuu. Watu

wengine hutumia neno hili wanapotaja mkeka wowote uliosukwa vibaya vibaya ambao

hauna mapambo, na pengine umechakaa. Hutumiwa kwa kutandikwa chini sakafuni,

au kwa kukalia, au kuanikia vitu. Msala ni namna ya mkeka mdogo vilevile, lakini

hutengenezwa maridadi kwa umbo pengine la mduara au mviringo. Ni mwepesi na

huchukulika kwa urahisi. Mara nyingi siku za Ijumaa au za sikukuu za Iddi, Waislamu

huenda nao misikitini. Hivi, msala hutumika sana kuswalia.

Methali hii inatuonya tusiwe na tabia mbaya ya kuacha vitu tulivyo

navyo, hata kama twaviona duni, kwa tamaa ya kupata vingine vizuri zaidi

ambavyo huenda tusivipate.

(Makala ya ‘Fasili ya Methali’, Peter A Msuya, Katika Mulika na 9, 1977)

214

215

Zoezi

1. Kwa nini tunasema kuwa kifungu hiki ni makala?

2. Toa mfano wa methali inayofanana kimaana na methali iliyofafanuliwa

katika makala hii.

E. Kuandika

Mahojiano

Mahojiano ni nomino inayotokana na kitenzi ‘hoji’ ambacho humaanisha

kudadisi au kuuliza maswali kwa nia ya kutaka kupata habari fulani. Kwa

kawaida mahojiano huhusisha watu wawili au zaidi: anayeuliza maswali

hayo (mhojaji) na anayeulizwa maswali yenyewe (mhojiwa). Mtu anayetaka

kufanya mahojiano huweza kuwa na maswali maalum ambayo ameyaandika

mahali fulani. Karatasi yenye maswali yanayotumiwa na mhojaji hujulikana

kama hojaji. Kuna mahojiano ya aina mbalimbali kama: mahojiano ya

kazi, mahojiano ya kujiunga na shule, mahojiano ya waandishi wa habari,

mahojiano ya mtati wakati wa utati n.k.

Sifa za mahojiano

1. Mhojaji huuliza maswali ambayo hujibiwa na mhojiwa.

2. Anayehoji huenda akafuata orodha ya maswali aliyo nayo au akahoji

pasi na orodha hiyo.

3. Mahojiano hufanyika kwa njia ya mazungumzo kati ya mhojaji na

mhojiwa

4. Mhojaji anaweza kuandika majibu ya maswali anayopewa kadiri

yanavyotolewa.

5. Mawazo yanayopatikana lazima yaonyeshe mtiririko mzuri na yawe

na mantiki.

Mahojiano kati ya Waziri wa Kilimo na mwandishi wa habari

Mwandishi wa habari

: Bwana Waziri, katika hotuba yako

umesema kuwa kuna matumaini

makubwa

ya mapato ya kilimo kuwa bora katika

miaka miwili ijayo?

waziri

: Ndiyo, naamini hivyo.

Mwandishi wa habari

: Ni sababu zipi zinazokufanya uamini hivyo?

waziri

: Kwanza, kwa bahati nzuri hali ya hewa

inaelekea kubadilika. Ukame ambao

umekuwako unatoweka na wataalam wa

hewa wanatabiri kuwa itakuwepo mvua

nzuri. Pili, siku hizi kuna njia nyingi na

214

215

bora zaidi zinazoweza kutumiwa katika

ukulima.

Mwandishi wa habari

: Ni kweli bwana Waziri lakini kuna tatizo

la umaskini pia. Wakulima wengi hawana

uwezo wa kununua vifaa muhimu au

kuitumia teknolojia hiyo mpya.

waziri

: Serikali inanuia kuwasaidia.

Mwandishi wa habari

: Kwa njia gani?

waziri

: Kwanza, tunadhamiria kuyasaidia

mashirika ya kilimo ambayo yamekuwa

yakiwapa mikopo wakulima kwa miaka

mingi. Pili, tunawahimiza wenye benki

za kibinafsi, wapunguze riba wanayotoza

mikopo wanayowapa wakulima ili

kuwahamasisha wakulima kuchukua

mikopo.

Mwandishi wa habari

: Je, wakulima wasiokuwa na uwezo wa

kuchukua mikopo wafanyeje?

waziri

: Tumepokea msaada kutoka kwa maraki

zetu ambao tunanuia kuutumia kuwasaidia

wakulima kama hao.

Mwandishi wa habari

: Kuwasaidia kwa njia ipi?

waziri

: Nyingi! Kwa mfano, kuwawezesha kupata

bidhaa fulani kwa bei nafuu zaidi.

Mwandishi wa habari

: Bwana waziri utasemaje kuhusu tatizo la

malipo ya wakulima kucheleweshwa?

waziri

: Hili ni tatizo kubwa sana. Wizara

yangu

inanuia kushirikiana na idara

zinazohusika kuhakikisha kuwa tatizo hilo

limepunguzwa…

Mwandishi wa habari

: Kupunguzwa tu?

waziri

: Sio kupunguzwa tu bali kuondolewa hasa!

Mwandishi wa habari

: Asante sana mheshimiwa Waziri.

Zoezi

Wewe ni mwandishi wa habari wa jarida la shuleni. Umetumwa kutafuta

maoni ya majirani zenu shuleni kuhusu wanafunzi wa shule yenu. Andika

mahojiano hayo.

216

217

Sura ya Kumi na Tisa

A Ufahamu

Ndizo zipi haki hizo?

MTu i

: Kuna jambo lanitinga, na kunipa dukuduku,

Sitaki niwe mjinga, wa kusemwa zumbukuku,

Nataka nipate mwanga, nitoke niliko huku,

Hizi haki za watoto, ndizo zipi haki hizo?

MTu ii

: Hata mimi kwa hakika, jambo hilo laniuma,

Watu wakijumuika, hayo hayo wanasema,

Yamenipata mashaka, sasa naomba kalima,

Hizi haki za watoto, ndizo zipi haki hizo?

Mjuzi

: Moja haki ya kuishi, aliyo nayo mtoto,

Asiuliwe bilashi, kuonekana kitoto,

Apumue na aishi, bila bughudha mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, asiyejua ni nani?

MTu i

: Niambiye yenye mwanga, bila ya kutia chuku,

Hawa wetu vijulanga, ili wasije tushuku,

Kwamba tunawabananga, kwa maisha ya ki huku,

Hizo haki za watoto, nyingine nazo ni zipi?

MTu ii

: Sema bila ya wahaka, hata kama linauma,

Wala usiwe na shaka, mabaya tutakusema,

Penye giza tunatoka, akina baba na mama,

Hizo haki za watoto, nyingine nazo ni zipi?

Mjuzi

: Ni haki ya matibabu, nyingine yake mtoto,

Daktari kumtibu, impatapo vuguto,

Na wawepo matabibu, walipo wote watoto,

Hiyo haki ya mtoto, itieni akilini.

Halafu na lishe bora, na aipate mtoto,

Asile vya kuchakura, vilivyo na dhiki nzito,

Maji anywe yalo bora, wala si yale ya mto,

Hiyo haki ya mtoto, itieni akilini.

Tena awe na kivazi, pia makazi mtoto,

Asiyakose mavazi, muili wake ni kito,

Ukitunzewe mzazi, kinayo thamani nzito,

Hiyo haki ya mtoto, jamani ikumbukeni.

Anahitaji ulinzi, asikumbwe na mazito,

Hino kubwa yetu kanzi, athaminiwe mtoto,

216

217

Asichumishwe madanzi, kuajiriwa mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, milele zingatieni.

Asiteswe asilani, ajevimba kama puto,

Asiwekwe gerezani, kufanyizwa kazi nzito,

Awe huru maishani, yasiwapate majuto,

Hiyo haki ya mtoto, daima ifumbateni.

MTu i

: Mambo umeshayapanga, hamna lililopiku,

Sasa ninaona mwanga, ushatoweka usiku,

Haki sitazibananga, na ni kweli sio chuku,

Zipo zilizobakiya, kama zipo zipi hizo?

Mjuzi

: Na apatiwe hifadhi, aishi vyema mtoto,

Bila shida na maudhi, kamwe asipigwe ngoto,

Yawe maisha ya hadhi, akue vyema mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, kichwani izame ndani.

Kisha asipewe dawa, za kumlevya mtoto,

Akenda kilewalewa, hili kwanza fahamuto,

Kisha na kubughudhiwa, kingono huwa majuto,

Hiyo haki ya mtoto, moyoni isaki ndani.

Haramu kubaguliwa, ati kwamba ni kitoto,

Ujue haki ni sawa, na watu wote mtoto,

Na vita vikichipuwa, asipigane mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, rohoni iche ndani.

Na awapo mlemavu, vyake viungo mtoto,

Asionyeshwe kibavu, leo ninatoa mwito,

Atunzwe kwa utulivu, pia mapenzi mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, bongoni izike ndani.

Mwisho apate elimu, imfaayo mtoto,

Aupate utalamu, ajue zuri na zito,

Asibaki bahaimu, asijie mtoto,

Hiyo haki ya mtoto, kichwani izame ndani.

MTu ii

: Uliyosema muhibu, kinatosha chake kima,

Hiyo ya mwana taabu, ninaona itakoma,

Taweleza hata babu, na wote wasiosoma,

Hizi haki za watoto, watambue ndizo zipi!

218

219

Maelezo ya msamiati

zumbukuku : mjinga; mpumbavu; zuzu.

bilashi : bure.

bughudha : usumbufu.

tunawabananga : tunawaharibu.

wahaka : wasiwasi.

vuguto : hari; mwako; fukuto.

kuchakura : kupekuapekua.

kanzi : hazina.

kivazi : nguo; libasi.

kito : madini ya thamani.

ifumbateni : ishikeni vyema.

fahamuto : jua vizuri.

bahaimu : mjinga.

Maswali

1. Badala ya ‘Ndizo zipi haki hizo?’ unaweza kulipa shairi hili kichwa kipi?

Taja vichwa vitatu.

2. Je, shairi hili ni la aina gani? Kwa nini?

3. Ni vipi vina vya ukwapi na vya utao vya ubeti wa kwanza na wa pili?

4. Kila mshororo una mizani mingapi?

5. Taja haki tano za mtoto zilizozungumziwa katika shairi hili.

6. Kwa nini unadhani mtoto anafaa kulindwa?

7. Mtoto hapaswi kufanya kazi yoyote akiwa nyumbani isipokuwa kula,

kucheza na kulala. Hii ni mojawapo ya haki za mtoto. Je, unakubali?

Fafanua.

8. Taja njia tano unazojua ambazo hutumika kuwadhulumu watoto.

9. Eleza maana ya maneno haya kulingana na matumizi yake kwenye

shairi:

(a) muhibu (b) maudhi (c) isaki (d) puto

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Ufahamu wa kusikiliza

Sikiliza taarifa utakayosomewa na mwalimu yenye kichwa “Jembe halimtupi

mtu” kisha ujibu maswali yafuatayo:

1. Binadamu walijilisha vipi kabla ya majilio ya kilimo?

2. Ni mimea aina gani iliyokuzwa kwanza na binadamu?

3. Ni kwa vipi maisha ya kuhamahama yalipungua kutokana na maendeleo

ya kilimo?

4. Kutokana na mapinduzi ya karne ya kumi na nane kilimo kilibadilikaje?

218

219

5. Taja maendeleo mengine ya kilimo yaliyotokea katika karne ya kumi

na tisa na ishirini.

6. Ni nini maana ya methali ‘ukilima pantosha, utavuna pankwisha’?

2. Matamshi bora: Vitate ch/sh

Soma maneno haya:

ch sh

chati shati

chombo shombo

choka shoka

chokoa shokoa

Soma: Vitanza ndimi

1. Kakangu aliniletea chati lakini mimi nilitaka shati kwa vile nina chati

ila sina shati kwa hivyo nilimrudishia chati nikamwambia alete shati.

2. Yule mpishi alipoingia na chombo alianza kunuka shombo nikamwuliza

ni kwa nini ananuka shombo akasema si yeye ananuka shombo bali ni

chombo alichobeba kilichonuka shombo kwani chombo kilichopikiwa

samaki hakiachi kunuka shombo.

3. Achoka alichoka kwa kukata kuni kwa shoka butu.

C. Saru na matumizi ya lugha

Mnyambuliko wa vitenzi

Kauli ya kutendeka na kutendana

Kauli ya kutendeka huonyesha kuwa kitendo kinatokea tu bila kueleza ni

nani anayesababisha kufanyika kwake. Nayo kauli ya kutendana huashiria

kuwa watu (au viumbe vyovyote) wawili au zaidi wanafanya kitendo ambapo

mmoja anamfanya mwenzake naye mwenzake anamfanya kitendo kile kile.

Tazama jedwali lifuatalo:

mzizi kutenda kauli ya kutendeka kauli ya kutendana

pig- pig-a pig-ik-a pig-an-a

chor- chor-a chor-ek-a chor-an-a

ruk- ruk-a ruk-ik-a ruk-an-a

omb- omb-a omb-ek-a omb-an-a

fagi- fagi-a fagi-lik-a fagi-an-a

to- to-a to-lek-a to-an-a

chun- chun-a chun-ik-a chun-an-a

som- som-a som-ek-a som-an-a

anz- anz-a anz-ik-a anz-an-a

jeng- jeng-a jeng-ek-a jeng-an-a

220

221

Zoezi

1. Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kuandika vitenzi vilivyomo katika

kauli za kutendeka na kutendana.

Mzizi Kauli ya kutendeka Kauli ya kutendana

k.m. tum- tum-ik-a tum-an-a

kat- _______ _______

ruk- _______ _______

ongez- _______ _______

tend- _______ _______

tandik- _______ _______

fuat- _______ _______

pit- _______ _______

2. Geuza kitenzi kilichomo mabanoni kulingana na kauli uliyopewa.

Kwa mfano:

Nyumba hii ina________ rahisi. (jenga, tendeka)

Nyumba hii inajengeka rahisi.

(a) Chakula hiki kina________. (pika, tendeka)

(b) Mchezo huu una________ vizuri. (tendeka, cheza)

(d) Mama na baba wanafaa ku ________. (saidia, tendana)

(e) Wasichana hawa hupenda maisha ya ku________. (chimba, tendana)

Kauli ya kutendeana na kutendeshwa

Vitenzi hivi hujengwa kutokana na vitenzi vilivyonyambuliwa. Tazama

jedwali lifuatalo:

Mzizi Kauli ya Kauli ya Kauli ya

kutenda kutendeana kutendeshwa

pig- pig-a pig-i-an-a pig-ish-w-a

chez- chez-a chez-e-an-a chez-esh-w-a

som- som-a som-e-an-a som-esh-w-a

end- end-a end-e-an-a end-esh-w-a

kop- kop-a kop-e-an-a kop-esh-w-a

andik- andik-a andik-i-an-a andik-ish-w-a

lim- lim-a lim-i-an-a lim-ish-w-a

kat- kat-a kat-i-an-a kat-ish-w-a

Zoezi

Kamilisha jedwali lifuatalo:

220

221

Mzizi Kauli ya kutendeana Kauli ya kutendeshwa

pik- pik-i-an-a pik-ish-w-a

chom- _______ _______

imb- _______ _______

ka- _______ _______

twa- _______ _______

kop- _______ _______

kos- _______ _______

sem- _______ _______

o- _______ _______

tembe- _______ _______

to- _______ _______

2. Kuakisha

Alama za mtajo/kunukuu/usemi (“ ”)

Alama hizi hutumika ifuatavyo:

(a) Kuonyesha maneno halisi kama yalivyotajwa na msemaji bila

kubadilisha chochote; kwa mfano:

(i) Baada ya kumwona Kamau nilimwambia, “Wewe ni mtu mwongo

sana.”

(ii) “Sikiliza, tangu leo sitaki kukuona humu nyumbani mwangu,” Sarah

alinionya.

(iii) “Kila mwanafunzi anapaswa kulipa karo wiki ya kwanza baada ya

shule kufunguliwa,” mwalimu mkuu alisema.

Iwapo kuna dondoo ndogo katika dondoo kuu, dondoo kuu kwa kawaida

hunukuliwa kwa alama mbilimbili nayo dondoo ndogo kwa alama moja moja.

Kwa mfano:

(i) “Kwa nini hukusema ‘Jambo’ tulipokutana?” Kiprono aliniuliza.

(ii) “Nilipofungua mlango nilishtuliwa na maneno ‘Wewe ni nani?’

yakitokea mvunguni mwa kitanda,” niliwaambia wazazi wangu.

(iii) “Mimi sikuweza kutazama sinema iitwayo ‘Star Wars Episode

3’ ingawa ilionyeshwa hapa mjini kwa miezi miwili,” Ojaamong’

alitwambia.

Zoezi

1. Akifisha sentensi zifuatazo kwa kuweka alama za mtajo mahali

panapofaa.

(a) Kwa nini hukunisalimia tulipokutana jana? raki yangu

aliniuliza.

(b) Sitaki Patrick alisema.

inayoonyeshwa huko mtaani Maringo nilimwambia Waithera.

222

223

(d) Wanafunzi hawa wana matatizo mengi hasa yanayohusiana na

matamshi ya maneno yenye sauti th na dh nilimwambia mkaguzi

wa shule.

(e) Nilisikia sauti ya Mwizi! Mwizi! kisha nikaona mtu aliyetimua

mbio huku akiandamwa na umati mkubwa wa watu nilimwambia

mwalimu.

2. Weka alama za mtajo mahali pafaapo kwenye kifungu kifuatacho:

Siku moja mwisho wa wiki Okelo, Kilonzo na watu wengi walika

kumwona mganga huyo mashuhuri. Kwa bahati mbaya hawakuweza kuonana

naye siku hiyo hadi siku ya pili. Okelo alipoenda kumwona, alimwambia jinsi

angependa sana kuwa mtu tajiri. Ninafanya kazi ya kila aina ili nijipatie

mali lakini umaskini wangu unazidi kuwa mbaya. Sasa nataka msaada wako

Mzee alisema Okelo. Babake Kilonzo kusikia hivyo aliangua kicheko kisha

alisema, Mwanangu, mimi naona kuwa ungali kijana ambaye ana nafasi

kubwa ya kujipatia mali, sioni kama unahitaji kugangwa ndipo upate mali

bali ningekushauri ufanye kazi kwa bidii. Okelo alisema Mzee, ni lazima

unipigie zile mburuga zako ndipo nipate kujua jinsi hali yangu ya siku

zijazo ilivyo ...

(Imenukuliwa kutoka Uhalifu Haulipi na Leo Odera Omolo, uk. 44)

Mstari wa mshazari (/)

Mstari wa mshazari hutumika katika mazingira yafuatayo:

(a) Kuonyesha kumbukumbu au tarehe; kwa mfano:

(i) Kumb. Na. A1/EMS/VU/2

(ii) Kumb. Na AC/KIA/SM/3

(iii) Kumb. Na. BN/KIMC/C2/100

(b) Kuonyesha kuwa maneno fulani yana maana sawa; kwa mfano:

(i) mkato/kipumuo/koma

(ii) kiulizo/kiulizi

(iii) alama za mtajo/kunukuu/usemi

(iv) mtu/binadamu

(v) duniani/ulimwenguni

(i) kondoo/mbuzi (kondoo au mbuzi)

(ii) wavulana/wasichana (wavulana au wasichana)

(iii) Kenya/Uganda/Tanzania (Kenya, Uganda au Tanzania)

(iv) watoto/watu wazima (watoto au watu wazima)

222

223

D. Kusoma

Usomaji wa kina: Riwaya

Katika sura ya kumi na tano, tulijadili maudhui ni nini na yanahusu nini

katika usomaji wa riwaya. Katika sura hii tutaangalia fani.

Fani, kama tulivyoona huko nyuma, ni jumla ya njia na mbinu

zinazotumiwa kuyawasilisha maudhui. Maudhui hayawezi kuwapo bila

ya kuwako kwa fani; fani nayo haiwezi kuwako bila ya kuwako kwa kitu

kinachozungumziwa. Maudhui na fani hutegemeana sana. Je, fani huhusisha

nini? Fani huhusisha vipengele kama muundo, matumizi ya lugha, wahusika,

mtindo na mandhari (wapi na lini). Hapa tutaangalia muundo na matumizi

ya lugha:

(a) Muundo: Riwaya huwa na mpangilio fulani. Kwa mfano, riwaya

yoyote huwa na sura mbalimbali na matukio yanayopatikana kwa

mpangilio au mfuatano maalum. Tukiangalia riwaya kama Mui

huwa Mwema ya A. Jamaadar, tunaona kuwa ina sura mbalimbali.

Matukio yanayopatikana humo yana mpangilio fulani. Kwa mfano,

tabia mbaya ya Kotini, nia ya kuiba, kucheza kamari, kukamatwa

na kutiwa gerezani n.k. Mpangilio huu unajulikana kama muundo.

(b) Matumizi ya lugha: Hatuwezi kuwa na riwaya au kazi ya kifasihi

bila ya kuwako kwa lugha. Fasihi inategemea lugha kwa kiasi

kikubwa, iwe fasihi simulizi au fasihi andishi. Hatuwezi kuyapata

maudhui au hadithi bila kuitumia lugha. Matumizi ya lugha

husimamia vitu kama:

(i) tamathali za usemi.

(ii) msamiati (na jinsi unavyotumiwa).

(iii) methali.

(iv) nahau..

(v) misemo.

(vi) miundo ya sentensi na kadhalika.

E. Kuandika

Utungaji wa kiuamilifu: Maagizo/maelekezo

Katika kidato cha kwanza, tuliona kuwa maagizo na maelekezo yana

nafasi muhimu katika shughuli nyingi tufanyazo. Kwa mfano, mwanafunzi

anayefanya mtihani hupewa maagizo ambayo yanamwongoza na kumwelekeza

jinsi ya kuufanya mtihani huo. Mgonjwa anayepewa dawa na daktari hupewa

maagizo ya jinsi ya kuitumia dawa hiyo. Isitoshe, mtu anayetumwa mahali

fulani hupewa maagizo fulani. Ikiwa watu hao wote watakosa kuyazingatia

maagizo hayo uwezekano wa kufaulu ni mdogo sana; au labda haupo.

224

225

Umuhimu wa maagizo/maelekezo

1. Huwa kielekezi cha kumwongoza mtu kuhusu jinsi ya kufanya jambo.

2. Huitia nidhamu katika shughuli yoyote inayofanywa na kuifanya iwe

na utaratibu fulani.

3. Huhakikisha kuwa mtu hapotezi wakati akiwaza lipi la kufanya na lipi

la kuepuka.

4. Hupunguza uwezekano wa mtu kufanya kosa kwa kufanya jambo lisilofaa

au hatari, kwa mfano, maagizo ya jinsi ya kuitumia dawa.

5. Humwongoza mtu, kwa mfano, maelekezo ya jinsi ya kwenda mahali

fulani au kutumia ramani.

Sifa za maagizo

1. Huwa na maelezo wazi na yasiyotatanisha, yaani yanaeleweka waziwazi.

2. Huweza pia kuambatanishwa na michoro au ramani, kwa mfano, maagizo

ya kwenda mahali fulani.

3. Huweza kuhusisha matumizi pia ya ishara au tarakimu fulani. Kwa

mfano, maagizo ya kutumia dawa 1 x 3 (tembe moja, mara tatu kwa

siku).

4. Huweza kuhusisha matumizi ya heru kubwa ili kutilia jambo fulani

mkazo, kwa mfano, ‘Jibu maswali MATATU pekee katika sehemu hii.’

Zoezi

Umeshuhudia janga fulani likitokea na unatamani kuwasaidia watu

wasikwe na janga kama hilo. Andika mfano wa maagizo kuhusu jinsi ya

kuepuka mkasa kama huo.

224

225

Sura ya Ishirini

A. Ufahamu

Vyombo vya habari na jamii ya leo

Mawasiliano kwa vyombo vya habari yamekia ngazi za juu sana katika

maisha yetu. Vyombo hivi vya habari ni kama magazeti, redio, simu, runinga

na mbinu nyingine ambazo zimevumbuliwa ili kusahilisha mawasiliano kati

ya binadamu. Kwa njia hii udhia wa kuwasilisha habari au taarifa kutoka

sehemu moja hadi nyingine umeondolewa. Siku hizi inawezekana kuwasiliana

na mtu yeyote popote pale alipo ulimwenguni kwa njia nyepesi na haraka

kupindukia.

Je, matumizi haya ya vyombo vya habari yana matokeo ya aina gani

katika jamii yetu? Je, vyombo hivi vinaacha athari na majukumu gani katika

jamii yetu? Kwanza, vyombo vya habari vina jukumu la kujuza au kufahamisha.

Kwa njia hii vyombo vya habari huchochea hamu na ghamu kutokana na kutoa

taarifa za kuwako kwa kitu fulani. Mathalan, tunapofahamishwa juu ya bidhaa

fulani, wasifu wake, tunajiwa na hamu ya kutaka kuinunua bidhaa hiyo ili

tuyakinishe ukweli wa wasifu huo.

Vyombo vya habari huweza pia kutumiwa kama vichocheo vya mabadiliko

au mageuzi katika jamii. Tunaishi katika jamii ambapo tunalalamika kila

uchao kuhusu jinsi wimbi la mabadiliko linavyoipiga jamii yetu. Mitindo ya

uvaaji wa nguo, hata miundo yenyewe ya mavazi hayo huathiriwa kwa kiasi

fulani na vyombo vya habari. Tunasoma magazeti, na hata kuangalia lamu

ambazo zinatuchochea kuiga mienendo fulani. Mienendo hiyo haiishii kwenye

wajihi wa nje. Baadhi yetu tunaathiriwa na jinsi tunavyowasikia wengine

wakiyatamka maneno kwa king’ong’o na kutaka kuwa kama wao labda bila

kutambua hatuwezi kujibagua na asili yetu wenyewe.

Vyombo vya habari huwa vyanzo vya mabadiliko makubwa katika

baadhi ya vipengele vya kiutamaduni hususan lugha. Unapofungua sahifa za

magazeti mbalimbali, utaona makala zinazohusu lugha. Yamkinika baadhi

yao yakawa na chemshabongo ambazo huwasaidia wasomaji wake kuukuza

uwezo wao katika lugha fulani. Katika redio nyingi kuna vipindi vya lugha

ambavyo huukiliwa kuwasaidia wasikilizaji kuupanua ujuzi wao kuhusu

lugha inayohusika. Fauka ya vipindi hivi vya lugha vipo vipindi vingine vingi

vinavyochangia katika kuyaeneza maarifa mbalimbali, kwa mfano, kuhusu

mazingira, utamaduni, siasa n.k.

Vyombo vya habari huweza kuwa vichochezi vya kusambaa na kuenea

kwa uvumi. Wakati mwingine, kutokana na mfumo wa uwasilishaji wa

taarifa mbalimbali katika vyombo vya habari, inawezekana mambo fulani

muhimu yakaachwa. Kuachwa kwa mambo hayo kunaweza kuwafanya watu

wajitose kwenye bahari ya uvumi. Kila mmoja atapiga mbizi katika bahari

hiyo kujaribu kuopoa habari zilizokosekana. Atajitahidi kuijaliza habari

iliyopungua adhaniavyo sawa. Kwa njia hii uvumi unaanza polepole na

226

227

kuishia kusambaa kama moto wa pori.

Isitoshe, vipo vyombo vya habari ambavyo huweza kusambaza habari

zinazochochea uvumi. Vyombo hivi huweza kufanya hivi kimakusudi. Katika

jamii ambapo pesa zimetawala vipengele vyote vya maisha ya binadamu,

si ajabu baadhi ya wanajamii wanaweza kutiwa shemere na tamaa ya pesa

kiasi cha kuamua kusambaza habari au taarifa zisizokuwa za kweli kwa nia

ya kujinufaisha kibinafsi.

Athari nyingine hasi ya vyombo vya habari ni kusambaza na kueneza

maadili mabaya. Kuna methali ya Kiswahili isemayo kuwa mcheza na

tope humrukia. Wanajamii waliojenga kitiba cha kusoma, kutazama au

kujihusisha na vyombo vya habari vinavyosambaza mawazo mabaya

wanaweza kuathirika kwa kiasi kikubwa. Kwa nini? Kwa sababu binadamu

ni kiumbe ambaye anapenda kuiga sana. Uigaji ni sehemu ya maumbile

yetu kama viumbe. Tunajifunza kula, kucheka, kulia, kutabasamu na hata

kutembea kwa kuwaangalia wazazi au wakubwa wetu; yaani tunaviiga au

kuvifuasa vitendo vyao. Uigaji huu ndio unaowafanya baadhi ya wanajamii

kuiga nyendo, mavazi na mitindo wanayoiona katika vyombo vya habari.

Uigaji mmoja mbaya sana ni ule wa vitendo vya kiuhalifu au vya

matumizi ya nguvu. Asilimia kubwa ya vijana wanaojitosa kwenye vitendo

vya matumizi ya nguvu hupata tabia hii kutokana na kuathiriwa na

vyombo vya habari. Vijana hao pia wanaweza kuwa wameiga matendo yao

ya kuonyeshana ubabe au kukomoana wao kwa wao kwenye vyombo hivyo

hasa runinga ambayo ina athari kubwa sana. Vipindi vingi vya runinga

vinaonyesha matumizi ya nguvu, kupigana masumbwi, kufyatuliana risasi

n.k. Si ajabu kwa baadhi ya watazamaji kuathiriwa na matendo hayo na

kupenda kuyaiga japo kwa mzaha. Lakini kama tujuavyo mzaha mzaha

hutumbuka usaha.

Vyombo vya habari huweza kuwa na mnato wa kipekee unaomfanya

anayehusika kuwa amezugwa. Mtu anapozugwa na kitu au jambo huwa

haoni wala kusikia. Akili yake hutekwa na jambo hilo; likamtia shemere na

kumkokota kama fahali asiyekuwa na hiari. Tabia hii ya kuzugwa inatokana

sana na vyombo vya habari kama lamu au video. Jinsi mtu anavyozugwa

na jambo fulani ndivyo ulivyo uwezekano wa mtu huyo kuathiriwa vibaya

na jambo hilo.

Maswali

1. Taja vyombo mbalimbali vya habari unavyovijua.

2. Je, vyombo vya habari vina umuhimu gani katika jamii?

3. Eleza maana ya maneno haya kama yalivyotumika kwenye kifungu

kisha uyatumie kutungia sentensi:

(a) kusahilisha (b) sahifa (c) huukiliwa (d) kuopoa

(e) shemere (f) hasi (g) kitiba (h) ubabe

4. ‘Kwa njia hii uvumi unaanza polepole na kuishia kusambaa kama

moto wa pori’. Maneno yaliyoandikwa kwa heru za mlazo ni mfano wa

tashbiha. Unganisha tashbiha katika jedwali lifuatalo:

226

227

A B

Bahatika kama pamba.

Ana miguu mirefu kama unyoya.

Ana maneno mengi kama mzazi aliyejifungua salama.

Tulikwenda mbio kama kidonda.

Yeye ananuka kama pilipili hoho.

Ana furaha kama korongo.

Kitabu hiki ni chepesi kama mwana aliyezaliwa Ijumaa.

Chakula hiki ni kikali kama umeme.

Nguo yake ni nyeupe kama chiriku.

5. ‘Lakini kama tujuavyo mzaha mzaha hutumbuka usaha’. Huu ni mfano

wa methali. Eleza maana ya methali zifuatazo:

(a) Abadi abadi kamba hukata jiwe.

(b) Abebwaye hujishika.

(d) Kupanda mchongoma kushuka ndio ngoma.

(e) Uzuri wa mkakasi ndani kipande cha mti.

B. Kusikiliza na kuzungumza

Mafumbo/Chemshabongo

Mafumbo ni semi ambazo huwa na maana iliyofumbwa au kuchwa. Kauli

zinazoitwa mafumbo hutumia lugha iliyochwa na hukusudiwa kumkirisha

msikilizaji. Ikiwa anataka kuijua maana yake lazima akiri na kujaribu

kuivuta nadhari yake na labda hata kumbukumbu. Mafumbo ni sehemu ya

utanzu mpana unaojulikana kama semi au tanzu banifu. Ni tanzu banifu kwa

sababu ya ufupi wake. Mafumbo huhusisha vitendawili, mafumbo yenyewe

ni vitendawili. Ni sehemu ya chemshabongo, kwa kuwa inambidi msikilizaji

awaze na kukiri (kuichemsha bongo) kabla ya kutoa jibu lake.

Katika sura ya kumi na saba, tuliona maana ya vitendawili pamoja

na sifa zake. Fumbo ni usemi ambao huuliza swali ambalo linamlazimu

msikilizaji kuwaza au kukiri ili apate jibu. Lengo la mafumbo, kama vilivyo

vitendawili, ni kuuimarisha uwezo wa mtu kukiri haraka. Baada ya kuwaza

msikilizaji huweza kulifumbua fumbo lililoko.

Mifano ya mafumbo

1. Wapo jamaa zangu watatu. Kati ya jamaa hao watatu, wawili ni watoto

na wawili ni kina baba. Je, hao ni akina nani?- Hao ni babu, baba na

mtoto.

228

229

2. Kuna mtoto aliyepata ajali mbaya sana na kupelekwa hospitalini

na babake ambaye alikuwa daktari. Hata hivyo, babake hakuweza

kumfanyia upasuaji uliohitajika. Alipopelekwa kwenye chumba cha

upasuaji, daktari alisema kwa sauti kubwa, “La siwezi ni mwanangu!’

Ni nani huyo? – Mamake.

3. Ninataka kukaanga mayai. Nina mafuta, chumvi, moto, sufuria, kijiko

na hata pahala pa kupikia. Je, nimekosa nini?- Mayai.

4. Mimi ni bingwa katika nchi yangu. Nikipiga ngoma wote hutikisika.

Nikilala wote wanalala. Nikikwama wote wanakwama na nikiharakisha

wote huharakisha. Mimi ni nani?- Moyo.

Zoezi

(i) Kuna tofauti gani kati ya mafumbo na vitendawili?

(ii) Toa mifano minne ya mafumbo unayoyafahamu.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Viwakilishi

Viwakilishi ni maneno yanayosimamia nomino. Nomino husika huwa

haikutajwa katika maongezi au maandishi; kwa mfano:

(a) Yule anatakikana na mwalimu mkuu.

(b) Mimi ni dereva wa lori lile.

(d) Nyinyi mlichelewa kwa nini?

(e) Hawa na wale wanahitaji msaada.

Viwakilishi hugawika katika makundi mbalimbali kama yafuatayo:

(i) Viwakilishi nafsi

(ii) Viwakilishi vya ngeli

(iii) Viwakilishi vya sifa

(iv) Viwakilishi vya idadi

(v) Viwakilishi vya kuuliza (viulizi)

(vi) Viwakilishi vya kumiliki (vimilikishi)

(vii) Viwakilishi vya A-unganifu

(viii) Viwakilishi vya pekee

(ix) Viwakilishi vya ‘o’ ‘rejeshi’

(x) Viwakilishi vya kusisitiza (visisitizi)

Viwakilishi nafsi

Hivi ni viwakilishi vinavyosimamia viumbe vyenye uhai. Kwa mfano:

(a) Mimi ni mwalimu wa Kiswahili.

(b) Yeye ataondoka leo jioni.

228

229

(d) Sisi huwasaidia watu wenye shida.

Kuna aina mbili kuu ya viwakilishi vya nafsi:

1. Viwakilishi nafsi huru

2. Viwakilishi nafsi viambata (vitegemezi)

Viwakilishi nafsi huru

Hivi ni viwakilishi visivyohitaji kuongezewa viambishi vyovyote ili

kujikamilisha. Navyo ni sita:

mimi – nafsi ya kwanza umoja

sisi – nafsi ya kwanza wingi

wewe – nafsi ya pili umoja

nyinyi – nafsi ya pili wingi

yeye – nafsi ya tatu umoja

wao – nafsi ya tatu wingi

Matumizi

(a) Sisi na wao tutashindana kesho uwanjani.

(b) Mimi sikutaki kamwe.

(d) Yeye ni mfugaji.

Viwakilishi nafsi viambata/vitegemezi

Hivi ni viwakilishi vinavyotokea kama viambishi. Si maneno huru. Mifano:

1. Ninakwenda Nairobi leo.

2. Tunashirikiana na polisi.

3. Anawasumbua watu sana.

4. Mnataka nini?

2. Kuakisha

Nukta za dukuduku (…)

Hutumika katika mazingira mbalimbali kama yafuatayo:

(a) Kuonyesha kuwa maelezo yanaendelea ingawa maneno yenyewe

hayajaandikwa; kwa mfano:

(i) Babu aliniambia, “Kesho nataka umwambie mwalimu…”

(ii) Mzee Kenyatta alisema, “Tusahau ya…”

(b) Kuonyesha kuwa maneno yaliyoandikwa yametanguliwa na mengine

ambayo hayakutajwa au kuandikwa; kwa mfano:

(i) “…hata ikiwa mimi ni mwalimu wenu.”

(ii) “…kisha mwende nyumbani mkawapikie watoto.”

(iii) “…na siku hiyo sitaisahau hadi siku yangu ya mauti.”

(iv) “…hadi nilipokutana na raki yangu.”

230

231

MwaliMu

: Jana nilikwambia umalize kazi hii, ulifanya nini?

Mwanafunzi

: Mwalimu jana sikuwa na…

MwaliMu

: Usiniambie hukuwa na nafasi na huku nilikuona

uwanjani ukicheza mpira.

Mwanafunzi

: Ndiyo, lakini…

MwaliMu

: Lakini nini?

Mwanafunzi

: Nilitaka…

Kinyota (*)

Alama hii hutumika kuonyesha jambo kuhusu maandishi. Kwa mfano:

(a) Kuonyesha kuwa neno fulani limeendelezwa kwa njia mbaya; kwa

mfano

1. *Mombassa (Mombasa)

2. *wanani (wanane)

3. *reo (leo)

(b) Kuonyesha kuwa sentensi fulani ina makosa ya kisaru, kwa mfano

1. *Ni nani yule kinachoniangalia?

2. *Ni ngapi wameka?

3. *Wazee hii inataka nini?

4. *Jawabu yako haikuniridhisha.

fulani. Maelezo hayo hutolewa pembeni upande wa chini wa karatasi.

Zoezi

Soma kifungu kifuatacho huku ukiweka alama ya kinyota mahali penye neno

lililoandikwa visivyo.

Siku ilipowadia, majjirani wote, tokea asubuhi, walikuwa katika

pirikapirika - wakiingia na kutoka kwa Bi Tatu, -wakipika na kusasha

na kpanga na kutengeneza kuonyesha furaha yaoo kwa kurejea kwa mtoto

wao. Saa za jioni, baba yake Monika, ambaye alivalia kansu nyeupe na

koa, akichukua koti lake mkononi, aliingia na kusema kuwa amekondi

magari matatu ili kuwachukua watu watakaopenda kwenda kumpokea

Monika kiwanjani. Magari hayo kwa kweli yasingelitosha hata kidogo kwa

wote, lakini ngari moja waliingia wazazi wake monika na ndugu zake, na

mawili yaliyobaki walijipakia majirani najamaa. Wengine walibaki pale pale

nyumbani wakimsubiri. salama alikuwa ni mmoja katika ya waliokweda

kiwanjani kumpokea.

(Imenukuliwa na kuandikwa upya kutoka riwaya ya Mwisho wa Kosa

na Z. Burhani, uk. 3).

230

231

3. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi ‘-enye’

Kivumishi ‘-enye’ huonyesha kitu au mtu anayemiliki kitu fulani. Tazama

jedwali lifuatalo:

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-enye’

a mwizi mwenye Mwizi mwenye bunduki ametoroka.

wa wezi wenye Wezi wenye bunduki wametoroka.

u mnazi wenye Mnazi wenye matawi makubwa

umeanguka.

i minazi yenye Minazi yenye matawi makubwa

imeanguka.

u ulezi wenye Ulezi wenye kufaa utatolewa.

ya malezi yenye Malezi yenye kufaa yatatolewa.

ya mate yenye Mate yenye sumu yametemwa na nyoka.

li yai lenye Yai lenye utamu litaliwa.

ya mayai yenye Mayai yenye utamu yataliwa.

ki chama chenye Chama chenye manufaa kitaundwa.

vi vyama vyenye Vyama vyenye manufaa vitaundwa.

Zoezi

1. Badala ya nomino iliyoandikwa kwa heru nzito tumia ile iliyomo

mabanoni.

(a) Papai lenye utamu limeliwa (mayai).

(b) Visu vyenye makali vimenunuliwa (upanga).

(d) Viatu vyenye bei ya juu vimeuzwa (manukato).

(e) Mwanafunzi mwenye kitabu amekuja (wanafunzi).

2. Rekebisha matumizi ya kivumishi ‘-enye’ katika sentensi zifuatazo:

(a) Mvulana yenye suruali nyekundu ndiye mwanangu.

(b) Ua yenye kupendwa ni hili.

(d) Miji zenye watu wengi ina matatizo mengi.

(e) Mafuta wenye kunukia ni hayo.

D. Kusoma

Mashairi huru

Huko nyuma tuliona kuwa mashairi huru hutofautiana na mashairi ya arudhi

kwa kuwa hayana vina na mizani. Mashairi huru huonyesha matumizi ya

232

233

mistari ambayo haijakamilika kimaana na inabidi msomaji asome mstari

unaofuata ili aweze kuyapata maana kamili. Mistari ya aina hii hujulikana

kama mishata au mistari mishata. Hii hutumiwa kuujenga mwendo wa

shairi. Sifa nyingine inayopatikana sana katika mashairi huru ni urudiaji au

takriri. Inawezekana pakawa na maneno yaliyorudiwa, muundo uliorudiwa,

msamiati uliorudiwa n.k. Hii ni njia ya kuusisitiza ujumbe fulani. Hebu

tuangalie mfano huu:

Lini?

Naikumbuka

Siku nilipoka kijijini

Na kumkuta nyanya kaketi chini ya

Mgunga unaoelekeana na machweo

Akisaga ugoro wake

Kuyaangalia machweo

akiwasikiliza nyuni waliokuwa

Wakiimba kwa msisimko

Kuyaomboleza matanga ya

Magharibi

Naikumbuka kauli yake

‘Itakuwa lini nasi kuomboleza

Kifo cha dhiki?’

Naikumbuka sauti ya

Mama alipokuwa akiwinga

Bundi aliyekuwa akiimba

Mbolezi kuucheka umaskini

Kuudhihaki uwezo duni wa

Wanakijiji

Naikumbuka sauti ya mama

Na swali lake

‘Lini nasi tutawaimbia watutesao

mbolezi za bundi?...’

Msamiati

mbolezi : nyimbo za maafa.

Zoezi

1. Je, unakiri mshairi anazungumzia nini?

2. Onyesha mifano ya takriri au urudiaji katika shairi hili. Je, ni urudiaji

wa aina gani?

3. Toa mifano miwili ya mistari mishata katika shairi hili.

232

233

E. Kuandika

Dayalojia au mazungumzo

Dayalojia ni mazungumzo au majibizano ambayo hutumiwa kuelezea

mawasiliano yanayohusisha watu wawili au zaidi ambao huongea kwa

kujibizana. Ili kuweza kutunga dayolojia nzuri, ni vizuri kujifanya mhusika

wa mazungumzo au dayalojia hiyo. Pili, ni vizuri kuyapanga mawazo

yanayopatikana katika dayalojia kwa mantiki, yaonyeshe mtiririko mzuri,

na wahusika wanaopatikana waonyeshe sifa zinazohusiana na matendo

yao. Pia lugha yao lazima ionyeshe sifa zinazowatambulisha, kwa mfano,

mfanyabiashara awe na lugha inayoonyesha sifa hiyo.

Mambo ya kuzingatia katika mazungumzo

Ili kuandika dayalojia nzuri, lazima uzingatie mambo haya:

1. Lugha inayotumiwa na wahusika ifanane na lugha inayotumiwa katika

mazungumzo ya kawaida.

2. Majina ya wahusika yaandikwe kwanza na kufuatiwa na nukta mbili

au koloni.

3. Tumia alama za hisi (yaani vihisishi) na milio na mishangao mbalimbali

ili kuyafanya mahojiano yapendeze na kusisimua.

4. Wahusika wakatize maneno ya wahusika wengine ili mazungumzo

yafananane na hali ya kawaida.

5. Pawepo na utaratibu mzuri wa mawazo.

6. Pawepo na maelezo ya ufafanuzi katika mabano ili kuwafahamisha

wasomaji na wasikilizaji.

Katika kitabu hiki, kuna mifano mingi ya mazungumzo katika sehemu za

‘Kusikiliza na Kuzungumza’ Huu hapa ni mfano mwingine.

kipruTo

: (Kwa msisimko)Habari za leo Waliaula?

waliaula

: Nzuri ndugu yangu, hali?

kipruTo

: Hamna neno, tunashukuru.

waliaula

: Tumepoteana sana…

kipruTo

: Ndiyo maisha na shughuli zake.

waliaula

: Ehh, ambazo haziishi.

kipruTo

: Hasa! (Mtuo) Vipi sasa, nadhani sasa umekuwa

bingwa wa ukulima.

waliaula

: Wapi wee!

kipruTo

: Mbona?

waliaula

: Ahh, bwana wee. Bei yenyewe ndiyo hiyo tena,

imeshuka ukulima hautegemeki tena!

kipruTo

: Usiseme!

waliaula

: Kweli kabisa! Huu mwezi wa ngapi sijui bado

tunafuatilia malipo ya mwaka jana!

kipruTo

: Kumbe sio sisi tu tunaokumbana na shida hizo?

234

waliaula

: (Akicheka) Nyie tu? Ni habari ya mwamba

ngoma…

kipruTo

: (akicheka pia) Ngozi kuvutia kwake!

waliuala

: Ehhh!

kipruTo

: Sasa tufanyeje?

waliaula

: Siku hizi naona wameanza kuchangamka.

kipruTo

: Afadhali hilo!

waliaula

: Bora hiyo! Hata sisi nasi tulikuwa tumeanza

kuchoka.

kipruTo

: Tunaomba iwe heri tu!

Zoezi

Andika mazungumzo yanayoweza kutokea katika hali mojawapo ya zifuatazo:

(i) Katika kituo cha mabasi kati ya abiria asiyekuwa na nauli ya kutosha

na mwenye matatu.

(ii) Mwanafunzi anayejiunga na kidato cha kwanza na mwanafunzi wa

kidato cha pili.

235

Sura ya Ishirini na Moja

A. Ufahamu

Boramimi na njugu za Ngwenje

Babulao alifahamika na kila mtu katika eneobunge la Mipasho, kwanza

kutokana na mwendo wake wa kuguchia na pili kwa faka yake kubwa ya

kufuatilia masuala ya kisiasa. Tangu zamani alipokuwa mwanafunzi, Babulao

alikuwa na ndoto ya kuwa mwanasiasa mwenye kutajika. Baada ya hatima

ya masomo yake, ndoto yake haikutimia lakini hakukata tamaa kuwa siku

moja ataikata kiu yake ya uanasiasa.

Babulao alikuwa na kiredio chake kidogo alichokitumia kufuatilia

habari muhimu za nchi na matukio ya kutwa kucha. Kila wakati alizunguka

huku na huku amekibeba kiredio chake hicho. Alikuwa na tabia ya kujishaua

kwa kuwauliza wanakijiji maswali mbalimbali ya kisiasa, “Unajua waziri

amesema nini leo?” atamwuliza mmoja wao ambaye atajibu,

“sijui mimi!” Babulao ataangua kicheko na kusema,

“Ahh, bora mimi na kiredio changu! Nafahamu habari zote tangu

mwanzo mpaka aheri!” Atakutana na mwingine na kumwuliza, “Wajua

Bwana DC alikuwa wapi leo?”

“Sijui mimi,” atajibiwa.

Kisha atasema, “Aha, bora mimi na kiredio changu. Najua alipokuwa

Bwana DC leo!” Watu wa eneo hili wakambatiza ‘Boramimi’ na jina lake la

zamani likalia majinani.

Maisha ya Boramimi yalibadilika alipolipwa ridhaa kubwa kutoka

shirika la reli alikoumia mguu wake. Alizisarifu pesa zake vyema; akajenga

bahari ya nyumba kijijini na nyingine akaamua kuziweka akiba kwa nia ya

kujiingiza kwenye siasa. “Ninataka kuingia bungeni, nisikilizwe kwenye redio

mimi mwenyewe!” aliwaambia maraki zake. Muda si muda, habari zenyewe

zikatangaa kijiji kizima kama pepo za chamchela. “Babu wee, Boramimi

anataka kuwa mbunge!” Watu wakawa wanaambizana. Wengine walianza

kudhihaki kuwa hakuweza kumudu kampeni za uchaguzi ambazo zilikuwa

na kukuru kakara nyingi.

Harakati za uchaguzi zilipokaribia, Boramimi alifanya maandalizi yake

ya uchaguzi. Hata hivyo, watu walisema kuwa hakuwa na uwezo wowote kwa

sababu hakuwa na pesa za kutosha. Mpinzani wake, Mzee Ngwenje, alikuwa

ameahidi kufanya kampeni ya mwaka kuhakikisha kuwa ameuhifadhi

ubunge wake. Hata hivyo, licha ya kuwa alikuwa mbunge wa jimbo hilo kwa

takriban miaka kumi, Mzee Ngwenje hakuwa amefanya lolote. Kila mara

baada ya uchaguzi aliyoyomea mjini hadi uchaguzi mwingine ulipokaribia

tena. Hamna aliyemsikia kwa la heri wala kwa shari. “Hata mimi sikumsikia

kwenye kiredio changu! Boramimi aliwaambia watu.

236

237

Lakini Ngwenje naye alikuwa gwiji wa wajanja. Kila uchaguzi

ulipokaribia alinunua magunia ya mahindi na kuyasambaza haraka haraka

kwenye eneobunge lake. Ilitokea sadfa kuwa mara nyingi kulikuwa na njaa

kubwa wakati wa uchaguzi. Watu walipopata mahindi hayo walimpigia

Ngwenje kura naye akajisemea, “wajinga ndio waliwao!”

Lakini mara hii Mzee Ngwenje hakuwa na bahati kwa vile hakukuwa

na njaa hata kidogo. Mvua za masika zilinyesha vyema na watu wakavuna

mazao ya kazole. “Mara hii ataniona, ni mimi na yeye!” alisema Boramimi.

Ingawa watu hawakumpenda sana Boramimi, walimstahabu yeye kuliko

Bwana Ngwenje. Jinsi kampeni zilivyoendelea ndivyo ilivyozidi kuonekana

wazi kuwa huenda Boramimi akaibuka mshindi na Mzee Ngwenje kupoteza

kiti chake cha ubunge. Ngwenje alipotambua kuwa watu walikuwa

wakimshabikia Boramimi, alipigwa na butwaa. Sasa atafanya nini na watu

hawakuwa na njaa? Atatumia ujanja gani tena? Ilibidi atafute mbinu mpya.

Siku mbili kabla ya uchaguzi, Ngwenje alika kutoka jiji kuu na

magunia mawili yenye vifuko vilivyokuwa vimefungwa kama mchele au

sukari. Aliwachukua vijana kadha na kuwakabidhi mifuko hiyo ili kuwagawia

vijana wenzao walioshirikiana nao kumpigia kampeni. Ndani ya vijifuko

hivyo kulikuwa na njugu. Vijana wakashika safari na kutembelea kila kijiji

kusambaza zile njugu. Watu walipogundua mipango yao wakawaambia,

“Sisi si watoto wa kudanganywa kwa njugu; wapelekeeni watoto wa shule.”

“Hizi si njugu za huku mashenzini; hizi huipa miili nguvu mpya

ya kuweza kushiriki katika harakati za kampeni; ni uvumbuzi mpya wa

kisayansi. Ngwenje anataka tumfanyie kampeni kwa nguvu na msisimko ili

akamilishe miradi aliyoianzisha,” walisema. Vijana hawa wenyewe walikuwa

wakizitumia njugu hizo na kusisimkwa ajabu. Waliweza kuuponda wa si

wakiimba nyimbo za kumsifu Ngwenje na kuwahimiza watu wampigie kura.

Uvumi ulienezwa kuwa njugu hizo zilikuwa na uwezo wa kuituliza akili na

kulainisha viungo vya mwili ajabu. Baadhi ya watu waliingiwa na hamu ya

kujaribu njugu hizo za ajabu. “Ahh, si mbaya kama zinawatia watu hamasa

ya kutenda kazi,” wakasema kwa furaha. Hawa waliwashawishi wenzao

wengine na kuunda kundi sawa na la vijana waliompigia Ngwenje debe kwa

msisimko mkubwa.

Boramimi alifanya juu chini akajipatia kijifuko kimoja na kukihifadhi.

Kama kawaida yake hakusombwa na wimbi la kuzijaribu njugu hizo. Siku

ya uchaguzi ilipoka, Ngwenje akashinda kwa mara nyingine. Wakati

huo Boramimi alikuwa kaondoka kuelekea jiji kuu, wengine wakituhumu

kuwa alikwenda kufuatilia matokeo ya uchaguzi akishuku kuwa huenda

walimrubuni. Haukupita muda Boramimi akaka nyumbani akiandamana

na watu kadha aliowakabidhi kile kijifuko cha njugu. Baada ya kuzichunguza

wakathibitisha kuwa zilikuwa dawa za kulevya. Ngwenje akakamatwa mara

moja na kutiwa ndani akingojea mashtaka. Watu walipigwa na butwaa kubwa

kisha kimya kirefu kabla ya kusema, “Ahh Babu wee….Bora alaa!”

236

237

Tangu siku hiyo Babulao akawa shujaa wa eneo bunge zima. Na katika

uchaguzi wa marudio uliofanywa baada ya kisa hicho, Babulao akapata

ushindi mkubwa na kuwa mbunge mpya wa eneo bunge la Mipasho.

Maelezo ya msamiati

kuguchia : chechemea; chechea; tembea kwa njia

ambayo si ya kawaida hasa hatua za

mguu mmoja kutofuatana na za mguu

mwingine.

sarifu : hifadhi; tunza vizuri.

bahari ya nyumba : nyumba kubwa.

pepo za chamchela : kimbunga; pepo zinazozungukazunguka.

gwiji : mtaalamu; shujaa; mwenye ujuzi.

stahabu : pendelea jambo fulani kuliko jingine.

rubuni : changanya; hadaa.

Maswali

1. Kwa nini Babulao akaitwa Boramimi?

2. Alipolipwa ridhaa, Boramimi aliamua kuzitumiaje pesa zake?

3. Kwa nini watu walidhani Boramimi hangeshinda uchaguzi?

4. Bwana Ngwenje alileta maendeleo makubwa katika eneobunge la

Mipasho aliloliwakilisha. Unakubali? Fafanua.

5. Kwa nini Bwana Ngwenje alinunua magunia ya mahindi kila wakati wa

uchaguzi?

6. Kulikuwa na njaa kali wakati wa uchaguzi alioshiriki Babulao. Ni kweli?

Fafanua.

238

239

7. Je, unakiri ni kwa nini watu waliishia kumchagua Ngwenje?

8. Wewe binafsi unachukua hatua gani kuhakikisha kuwa huingii katika

mtego wa matumizi ya dawa za kulevya?

9. Fikiria kuwa raki yako mmoja amenaswa katika matumizi ya dawa za

kulevya. Utamsaidiaje ili kuokoa maisha yake?

10. Methali ‘wajinga ndio waliwao’ inahusianaje na wakazi wa eneo hili?

11. Eleza maana ya maneno na misemo hii kama ilivyotumiwa katika

kifungu ulichosoma:

(a) bahari ya nyumba (b) alizisarifu pesa (c) alikuwa gwiji

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Tanakali za sauti

Tanakali za sauti ni vipengele vya semi ambavyo hupatikana kwa wingi

katika lugha zetu mbalimbali. Tanakali za sauti hutumiwa kuelezea maneno

ambayo huiga sauti za jambo, tendo au tukio fulani. Sauti hiyo huwa inaiga

sauti inayotolewa na kitu fulani katika hali ya kawaida ya maisha.

• Tanakali za sauti zinapotumiwa, msikilizaji anaweza kuiunda picha

fulani katika akili yake.

• Tanakali huweza kuiga mlio wa mnyama, wa kitu kinachoanguka,

majani yanayokanyagwa n.k.

• Tanakali za sauti huweza kutumiwa kuonyesha hisia fulani. Hizi ni

hisia za furaha, huzuni, kilio, majonzi n.k. Kwa njia hii tanakali za

sauti huifanya sanaa ivutie.

• Tanakali husaidia kuufanya ujumbe uliopo katika maneno ya

mzungumzaji kuwa na uzito fulani.

Lugha ya Kiswahili inazo tanakali za sauti. Kwa mfano:

• Anguka kacha! : Enda chini au anguka kama utanzu au tawi

la mti lililokatika.

• Anguka pu! : Anguka mahali pagumu; anguka kutoka juu

kama maji mahali penye mteremko mkubwa.

• Anguka pu pu pu! : Hutumiwa kuigizia mwanguko wa

kimfululizo kama wa nazi au maembe.

• Anguka pukupuku!: Anguka kwa wingi kama vile mvua.

• Anguka pwa! : Anguka mahali penye matope.

• Anguka pwata! : Kuanguka kwa mtu au kitu kinene.

• Anguka tang! : Anguka mahali pagumu kama sarafu sakafuni.

238

239

• Anguka tapwi!: Anguka matopeni.

• Anguka tifu!: Anguka mchangani.

• Anguka tupwi!: Maana na matumizi yake ni sawa na ya anguka

chubwi!.

• Bingirika bingiri bingiri!: Pinduka pinduka hasa katika mahali

penye mteremko.

• Birua biru!:Angusha au hata kupindua; peleka huku na huku.

• Boboka bo bo bo!: Payuka ovyo ovyo; sema maneno yasiyokuwa na

msingi.

• Boboja bo bo bo!: Maana na matumizi yake ni sawa

na tanakali iliyoitangulia.

• Bwakia bwaku: Tia kinywani upesi au akia.

• Bwatika bwata: Enda chini kwa sauti au mshindo.

• Bweka bwe bwe bwe!: Kulia kama mbwa; sema maneno yasiyo na

msingi au sema kwa kelele.

• Bweka woo woo!: Bweka kama mbwa.

• Chaga ngungundu: Kazania jambo fulani au shikilia jambo bila

kuachia.

• Chakua nyaku nyaku: Tafuna au chakua chakula kwa kutoa sauti

ya kukirihi au hata kwa namna ya kuudhi.

Zoezi

Jaza tanakali za sauti zifaazo katika sentensi zinazofuata

1. Hata ukilia sikupi hata peni moja ________.

2. Yule mwanamke alijifunika __________ kwa buibui jeusi.

3. Kiti alichopewa kilikuwa kinalegalega ___________.

4. Alinyeshewa na mvua mpaka akaloa ____________.

5. Alipomsikia mbwa akibweka ______________ , Bosire alitimua mbio.

6. Mlezi alimwongoa mtoto mpaka akalala ___________.

7. Yule polisi alifyatua risasi zikalia _______________.

8. Lile gunia la sukari lilianguka mchangani __________.

9. Ule mti ulipopigwa na ile tufani ulikatika ____________.

10. Yule mpagazi alivishindilia vitu guniani ____________.

240

241

2. Matamshi bora: Vitate k/g

Soma maneno yafuatayo:

k g

koma goma

kamba gamba

konga gonga

koti goti

mfuko mfugo

mkuu mguu

oka oga

pika piga

tekua tegua

ukali ugali

Chagua neno mwafaka kukamilisha sentensi zifuatazo:

1. Tuli_______ (goma, koma) ku_______ (goma, koma) kwa vile tuligundua

kuwa tusipo_______ (koma, goma) ku_______ (koma, goma) tutafutwa

kazi mara moja.

2. Haya ma_______ (gamba, kamba) ya samaki hawa nitayaweka kwenye

gunia kisha nilifunge kwa _______ (kamba, gamba) nikayatupe jalalani.

3. Huyu ajuza ame_______ (gonga, konga) sana hivi kwamba hawezi

ku_______ (konga, gonga) nzi akamuua.

4. Musyoka alivaa _______ (goti, koti) lililomka kwenye_______ (koti, goti)

nikamwambia si vyema kuvaa _______ (koti, goti) kama hilo linaloka

ma_______ (kotini, gotini).

5. Nilitaka kununua ng’ombe, mbuzi, kondoo na mi_______ (fuko, fugo)

wengine, kwa hivyo nikabeba _______ (mfugo, mfuko) wangu uliojaa

ngwenje lakini nilipoka sokoni nikashtuka kugundua kwamba _______

(mfugo, mfuko) wangu umeshatoweka.

6. Tulipiga _______ (mkuu, mguu) hadi kwa _______ (mkuu, mguu) wa

wilaya lakini tulipoka akatuuliza ni kwa nini tumekuja kwa _______

(miguu, mikuu) tukasema ni kwa vile hatukuwa na nauli ikabidi tuje

kwa _______ (mikuu, miguu).

7. Baada ya ku_______ (oga, oka) mikate tuli_______ (oka, oga) mikono

tayari kwa karamu lakini wapishi wengine wakaambiwa waendelee

ku_______ (oga, oka) mikate zaidi.

8. Tulipokuwa tuki_______ (pika, piga) chakula cha jioni tulisikia watu

waki_______ (pika, piga) nduru tukaacha ku______ (piga, pika) kisha

nasi tukaanza ku_______ (piga, pika) nduru.

9. Tulipokuwa tukikimbia kuelekea nyumbani baada ya kuu_______ (tegua,

tekua) ule mtego, Ali alini_______ (tegua, tekua) nikaanguka chini pu!

240

241

10. Paulo alinizomea kwa _______ (ugali, ukali) kwa vile sikumpikia _______

(ukali, ugali) nikashangaa ni kwa nini alitaka nimpikie _______ (ukali,

ugali) hali anajua wazi kuwa kazi ya kupika _______ (ugali, ukali) si

yangu kamwe.

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Viwakilishi

(i) Viwakilishi vya idadi

Haya ni maneno ya idadi yanayotumika kama nomino. Kwa mfano:

(a) Watano wametiwa mbaroni.

(b) Serikali itawasaidia wengi.

(d) Ni wachache tu walioka.

Zoezi

Onyesha viwakilishi vya idadi katika sentensi zifuatazo:

(a) Watatu wameka msikitini.

(b) Wengi waliumia vibaya sana.

(d) Elfu kumi na viwili vimeuzwa.

(e) Waziri atawaajiri kazi maelfu.

(ii) Viwakilishi vya kuuliza (viulizi)

Viwakilishi vya aina hii huwa ni viulizi vinavyotumika kama viwakilishi.

Kwa mfano:

(a) Wangapi wamepita mtihani?

(b) Unataka nini?

(d) Mwalimu alileta kipi?

(e) Ni nani anayeniita?

Zoezi

Onyesha viwakilishi vya kuuliza katika sentensi zifuatazo:

(a) Unataka nini?

(b) Wangapi wameka?

(d) Utachukua vipi?

(e) Unasema nini?

242

243

2. Upatanisho wa kisaru: Kivumishi cha pekee ‘-enye’

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-enye’

i siku yenye Siku yenye baridi imepita.

zi siku zenye Siku zenye baridi zimepita.

i chumvi yenye Chumvi yenye bei ghali ni hii.

u wavu wenye Wavu wenye tundu utashonwa.

zi nyavu zenye Nyavu zenye matundu zitashonwa.

u uzembe wenye Uzembe wenye kuudhi ni huu.

ku kupika kwenye Kupika kwenye manufaa ni kupi?

pa mahali penye Mahali penye wezi hapafai.

ku mahali kwenye Mahali kwenye wezi hakufai.

mu mahali mwenye Mahali mwenye wezi hamfai.

zi fedha zenye Fedha zenye kuibwa zimepatikana.

ki kiwi chenye Kiwi chenye kumkosesha heshima

kimepungua.

Zoezi

1. Tumia vivumishi vya pekee vifuatavyo katika sentensi:

(a) mwenye (b) zenye (c) yenye (d) wenye (e) kwenye

2. Andika sentensi zifuatazo katika hali ya umoja.

(a) Nyumba zenye samani nzuri zimeuzwa.

(b) Sukari yenye bei ya juu ndiyo hii.

(d) Nyembe zenye makali zitatumiwa.

(e) Kulima kwenye manufaa kumeanza.

D. Kusoma

Tamthilia: Fani – kipengele cha mazungumzo

Katika sura ya nane, tuliona kuwa fani katika tamthilia hujengwa kwa

muundo, matumizi ya lugha, wahusika na mtindo. Kuhusu matumizi ya

lugha, tulitaja kuwa tamthilia hutumia mazungumzo kwa kiasi kikubwa

sana. Tofauti kuu kati ya riwaya na tamthilia ni kuwa tamthilia hutegemea

mazungumzo kuwasilisha maudhui kwa kiasi kikubwa sana. Riwaya kwa

242

243

upande mwingine hutumia usimulizi (hali ya kusimulia) wa mwandishi kwa

kiasi kikubwa. Katika sehemu hii, tutachunguza zaidi mazungumzo katika

tamthilia.

Mazungumzo ni yale majibizano yanayotokea kati ya wahusika walioko

jukwaani au katika tamthilia. Mazungumzo ya tamthilia sio majibizano tu

kwa ajili ya kujibizana bali hutumiwa kwa lengo la kuendeleza jambo kuu.

Mazungumzo huwa nguzo ya kukuza dhamira na maudhui.

Sifa za mazungumzo

Mazungumzo mazuri ya tamthilia huwa na sifa kadha nazo ni kama zifuatazo:

(a) Huwa yanakaribiana na hali halisi ya kimaisha; jinsi watu

wanavyotumia lugha maishani.

(b) Huendeleza tendo kuu linalotawala katika tamthilia; yaani

yanatusaidia kuona jinsi hadithi inavyoendelea.

vifungu virefu vya maneno.

(d) Huweza kuendeleza hadithi kwa kuwa mwandishi hana uhuru wa

kutumia usimulizi kama katika riwaya isipokuwa tu kwa maelekezo

ya jukwaa yaliyoko kwenye mabano.

(e) Huwaelekeza wasomaji au watazamaji kwenye tabia za wahusika na

masuala makuu katika tamthilia.

Zoezi

Kwa nini mazungumzo ni muhimu katika tamthilia?

E. Kuandika

Utungaji wa kiuamilifu: Risala

Risala hutumiwa kuelezea taarifa inayotoka kwa mtu au watu na ambayo

hueleza haja fulani. Aidha, hii ni hotuba fupi ambayo husomwa mbele ya

kiongozi au mkuu fulani kwa niaba ya kundi fulani kwa ajili ya kutoa maelezo

au kuuonyesha msimamo wa kikundi hicho kwa anayehusika. Risala huweza

pia kuwa taarifa fupi ya salamu au kutoa pole wakati wa majanga (kwa

mfano risala za rambirambi).

Muundo wa risala

Risala huwa na mwanzo, kati au mwili na mwisho. Mwanzo huwa na

utangulizi, salamu na lengo la risala hiyo. Sehemu ya kati au mwili ndiyo

sehemu kuu kwa kuwa hii ndiyo yenye kiini cha risala hiyo. Katika sehemu

hii risala hiyo huonyesha hali iliyoko, matatizo, mapendekezo na labda hata

maombi kwa wanaohusika. Sehemu ya mwisho huhusisha msisitizo wa hoja

zilizotolewa pamoja na hitimisho.

244

245

Mfano wa Risala

‘Suala la usalama kijijini’

‘Ndugu mkuu wa kituo cha polisi, kwa kipindi cha wiki nne zilizopita,

wanakijiji cha Beluwa, wamekumbwa na shida kubwa. Visa vya wizi

vimeongezeka na kututia sote katika hali ya wasiwasi na hofu kubwa.

Huko nyuma tulishawahi kuwa na tatizo hili miezi kadha iliyopita.

Siku hizo tulipopiga ripoti walitumwa polisi wa kushika doria. Tatizo hilo

lilipungua na hata kupotea na polisi nao wakaondoka hatimaye. Sasa hivi

limechipuka tena na hatuna usalama tena. Nguzo zetu zinaibiwa vivi hivi,

nyumba zinavunjwa, wasichana na wanawake wanabughudhiwa ovyo.

Tunapendekeza serikali ichukue hatua zifaazo kwa kuwatuma polisi sehemu

hiyo.

Sisi wanakijiji tuko tayari kushirikiana na polisi kuhakikisha kuwa

mara hii tatizo hili litapatiwa ufumbuzi wa kudumu. Kuwepo kwake

kunaathiri uhuru wetu kama wananchi wa kuweza kuchangia ipasavyo

katika maendeleo.’

Zoezi

Umeteuliwa na wenzako kwenda kuyazungumzia matatizo ya darasa lenu

mbele ya mwalimu mkuu. Andika risala yako.

244

245

Sura ya Ishirini na Mbili

A. Ufahamu

Pipo Jerevu na moto wa majini

Pipo Jerevu alikuwa Asa Misitu wa msitu uliopakana na kijiji chetu na

uliotapakaa eneo kubwa kuelekea magharibi. Huu ndio msitu wa pekee nchi

nzima uliokuwa na miti ya kila aina; kuanzia ile ya asili hadi ile ya mbao

kama mininga, mifuu, mivule na mingine chungu nzima. Msitu wenyewe

ulivutia sana. Miti ilikuwa imeshikana ajabu kiasi kwamba hata kuingia

ndani ilikuwa shida kutokana na giza lililotokana na miti hiyo. Nyumba ya

Pipo Jerevu ilikuwa karibu sana na msitu wenyewe. Hata hivyo, hakuteuliwa

kuwa Asa Misitu kutokana na ujirani wake na msitu. Aliteuliwa kwa vile

aliaminiwa kuwa mtu mwadilifu na aliyeweza kuitunza rasilimali ya taifa.

Kutokana na hali ya msitu huo, watu wengi waliogopa kuingia kwenye

msitu wenyewe kwa kuchelea wanyama wa kila aina waliojaa pale msituni.

Wengine waliogopa kuingia msituni kutokana na hofu ya majini kwa sababu

ya imani yao ya ushirikina iliyowavaa kama lubega. “Mle mna majini, ukienda

huko lazima yatakukaba koo,” waliambizana watu. Pipo Jerevu ndiye tu

aliyekuwa na ujasiri wa kuingia msituni huku akiwa amebeba bunduki, yake

ya rasharasha aliyopewa na waliohusika. Wengine waliishia kuamini kuwa

majini hayakuweza kumtisha mtu aliyekuwa na bunduki, hasa ya rasharasha.

Kijiji kizima kilipendezwa sana na juhudi kubwa za Pipo Jerevu.

Alikuwa na mazoea ya kuingia msituni na kuzunguka huko tangu asubuhi

hadi jioni akihakikisha kuwa hapakuwa na yeyote aliyeingia humo na kutishia

rasilimali ya taifa. Mara kwa mara hasa msimu wa upanzi, Pipo Jerevu

alitembelewa na jamaa waliotoka mjini. Wengi waliamini hao walikuwa

maasa misitu kama Pipo Jerevu. Yamkini walitaka kumsaidia mwenzao

kwenye shughuli kubwa ya kuulinda msitu wakati kama huu ambapo

mimea ya kila aina ilikua na kuvotana na kuifanya sehemu yenyewe kutisha

ajabu. Wakati mwingine walika jamaa waliokuwa na magari makubwa

hasa usiku usiku kumtembelea Pipo Jerevu. “Hawa ni washirika wangu wa

biashara huko mjini,” Pipo Jerevu aliwahi kuwaambia wanakijiji siku moja.

Ilivyokuwa, watu walimwamini Pipo kiasi kwamba hamna aliyeduhushi zaidi

ya hapo kujua ni biashara ya aina gani hiyo waliyofanya mjini.

Kila wakati watu hao walipoka kutoka mjini, hali ya Pipo Jerevu

ilizidi kubadilika. Alikuwa na furaha ya ajabu hadi ya kuwafanya wanakijiji

waamini kuwa wageni hao walikuwa wakimletea habari nzuri kila walipoka.

Wengine walichukulia ni uchangamfu wake wa kawaida au furaha ya mtu

aliyejua umuhimu wa kujituma kazini. Wageni wa Pipo Jerevu waliendelea

na ziara zao lakini hamna aliyejishughulisha nazo kwani watu waliamini

kuwa kila kitu kilikuwa shwari. Kwao kilichokuwa muhimu ni kuwa msitu

wao, ambao ni sehemu muhimu ya urithi wao ulitunzwa vizuri na bila shaka

wageni hao walikuwa wakija ili kusaidia Pipo katika wajibu huo muhimu.

246

247

Ilivyoelekea, Pipo Jerevu alifanya kazi yake hiyo kwa moyo wake wote na

walimwamini kabisa.

Siku moja mwanakijiji mmoja aliona kitu kilichofanana na moshi

kikitokea msituni. Alichana mbuga kuelekea ilipokuwa nyumba ya Asa

Misitu, Pipo Jerevu.

“Bwa..na… Pipo…” aliita huku akihemahema.

“Kuna nini…?” aliuliza Pipo.

“Moto…” alisema jamaa huyo.

“Wapi?” aliuliza Pipo.

“Msituni!” alisema yule jamaa. Pipo Jerevu aligutuka kidogo lakini

baada ya muda akatulizana. Aliingia ndani na kutoka na bunduki yake ya

rasharasha kisha akatimua mbio kuelekea msituni. Yule jamaa kwa kuogopa

alibaki pale pale hadi Pipo Jerevu alipotokeza tena akihemahema. “Hakuna

chochote kabisa! Hamna hata dalili ya moto!” alisema Pipo Jerevu akiangalia

huku na huku kwa wasiwasi; labda kutokana na mshtuko wa kusikia kuna

moto msituni.

Yule mzee kwa kuona haya alisema, “Labda ni moto wa majini tu!”

Pipo Jerevu alisema kwa msisimko, “Hakika! Lazima ni moto wa majini

ya msituni!” Hali hii ilitokea mara kadha. Kila mara watu waliambizana kwa

sauti ya juu, “Ni moto…ni ule moto wa majini tu!”

Siku moja wanakijiji wanne walipata ujasiri wa kuingia msituni. Wote

waliamua kuibeba mishale yao kwa kuogopa majini ya huko. Walitembea

nyatu nyatu hadi wakaka kwenye kiini cha msitu huo. Walitokeza sehemu

iliyokuwa na shamba kubwa lililokuwa na mimea iliyofanana na mitunguja.

Hapakuwa na miti hata kidogo. Upande wa kulia palikuwa na sehemu

iliyokuwa na magogo ya miti mingi. “Alaa! Hii nayo imekatwa na majini?

Je, moto wa majini ni wa kuchoma miti ili kupandwe mimea hii ya ajabu?”

waliulizana.

Walitoka pale mbio mbio na kwenda kupiga ripoti kwa waliohusika.

Hawakutaka

kumjulisha Pipo Jerevu.

Serikali ilipopata taarifa za

wanakijiji iliwatuma maasa

wa uchunguzi mahali hapo

mara moja. Muda si muda

kila kitu kiliwekwa wazi. Pipo

Jerevu akishirikiana na watu

wengine alikuwa na shughuli

kuu ya kuikata miti na

kuwauzia wafanyabiashara

matajiri, mingine aliichoma

makaa na sehemu hizo

kuchimbwa na kupandwa

bangi. Watu walikasirishwa

sana na vitendo vya mtu

waliyemwamini kiasi kile.

‘Kumbe huo ndio moto wa

246

247

majini?’ waliulizana. Pipo Jerevu alikishwa mahakamani na kufungwa

kifungo cha miaka kumi kwa kuuharibu msitu wa umma. Akawa pipi jerevu

kweli; ama kweli umdhaniaye siye ndiye.

Maswali

1. Ni kwa nini watu wengi walikuwa na imani kuu kwa Pipo Jerevu?

2. Toa sababu tatu zilizowafanya wanakijiji kuogopa kuingia msituni.

3. Unadhani wageni wa Pipo Jerevu walika kwa shughuli ipi?

4. “Kila wakati watu hao walipoka kutoka mjini hali ya Pipo Jerevu

ilibadilika sana.” Unadhani ni kwa nini?

5. Unadhani ule moshi uliotokea msituni ulitokana na nini?

6. Ni nini maana ya maneno haya kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu?

(a) ushirikina (b) kuvotana (c) bunduki ya rasharasha

7. “Walitembea nyatu nyatu hadi wakaka kwenye kiini cha msitu huo.”

Maneno yaliyoandikwa kwa heru za mlazo ni mfano wa tanakali sauti.

Kamilisha tanakali zifuatazo kwa kuchagua majibu sahihi: puku puku,

pepepe, totoro, tititi, chapachapa

(a) Kule msituni kuna giza __________.

(b) Msitu wa kwetu ni mweusi __________.

(d) Nilipoingia msituni nilinyeshewa na mvua nikaloa __________.

(e) Pipo Jerevu alipokamatwa kwa kuiba mali ya umma alikupukutika

machozi __________.

B. Kusikiliza na kuzungumza

Maigizo

Katika sura ya kumi na sita, tuliona maigizo ni nini na vipera vyake

mbalimbali kwa kuanzia na ngonjera. Katika sura hii, tutaangalia vipera

vingine hasa vichekesho na michezo ya kuigiza. Msingi mkuu katika maigizo

ni kule kuwasilishwa mbele ya watu, hadhira au, watazamaji. Maigizo

hayategemei sauti ya anayeigiza bali pia na vitendo vyake.

A. Vichekesho

Hiki ni kipera cha maigizo ambacho huhusisha vifungu vya maneno, aghalabu

vifupi, ambavyo kimsingi hukusudiwa kuichekesha hadhira au walengwa.

Vichekesho hupatikana kwa wingi sana katika jamii zetu mbalimbali.

248

249

Jukumu la vichekesho

Vichekesho kama vipera vingine vya fasihi simulizi hutumiwa kwa lengo

maalum. Baadhi ya majukumu ya vichekesho ni kama ifuatavyo:

• Kuchekesha: Hili ndilo lengo la kimsingi, yaani kuchekesha na

kuburudisha hadhira. Vichekesho huwa njia nzuri ya kuburudisha

baada ya kazi au jambo gumu.

• Kuelimisha: Tunapoangalia vichekesho mbalimbali tunaweza kuhisi

kuwa pana lengo la kuelimisha hasa kwa kuonyesha jambo fulani

la kuchekesha au labda la kijinga alilolifanya mtu fulani.

• Kuongeza utamu wa hadithi: Kuna baadhi ya watambaji wa hadithi

au ngano wanaotumia vichekesho kama njia ya kuifanya hadithi

ipendeze au ivutie.

• Kukejeli: Inawezekana kichekesho kutumiwa kuonyesha ujinga

fulani au kukikejeli kitendo fulani alichokifanya mtu na ambacho

hakifai au hakistahili.

Mifano ya vichekesho

• Jamaa mmoja ambaye kasikia kuwa nazi huliwa, alizichemsha

chunguni mpaka akamaliza kuni.

• Mcheza kamari mmoja alipowaona askari wakimjia kumshika

alizichukua karata zenyewe akazibugia kinywani.

• Mtu mmoja aliagizwa kwenda kuleta kima, ile nyama ya kusaga,

naye akatimua mbio kwenda porini kumtafuta nyani (kima ni nyani).

B. Michezo ya kuigiza au sanaa za maonyesho

Haya ni maigizo ambayo huwasilishwa mbele ya watu (jukwaani) na

watendaji. Michezo ya kuigiza huweza kuhusisha watoto. Katika jamii nyingi

kuna michezo ya kuigiza ambayo huchezwa na watoto.

Sifa za michezo ya kuigiza

• Huwasilishwa mbele ya hadhira au watazamaji.

• Huwa na watendaji ambao wanawasiliana kwa lugha ya

mazungumzo.

• Huhusu jambo fulani, kwa mfano, michezo ya kuigiza ya baba na

mama, inayohusu matukio mbalimbali ya kitamaduni.

• Huweza kuhusisha matumizi ya mavazi fulani au nguo fulani ili

kutia uhai katika maigizo hayo (mavazi haya hujulikana kama

maleba).

Zoezi

1. Je, michezo ya kuigiza huhusishwa na nini?

2. Toa mifano mitano ya vichekesho unavyovifahamu.

248

249

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Viwakilishi

(i) Viwakilishi vya pekee

Haya ni maneno yaliyoundwa kutokana na mizizi ‘-ingine’, ‘-ote’ ‘-o-ote’,

‘-enyewe’, na ‘-enye’ na kutumika kama viwakilishi. Kwa mfano:

(a) Wenyewe wamekubali lawama.

(b) Ameleta kingine.

(d) Amepoteza vyote.

(e) Mwenye maradhi mabaya amepelekwa hospitalini.

(ii)Viwakilishi vya ‘o-rejeshi’ (virejeshi)

Hivi ni viwakilishi vinavyoundwa kutokana na kiambishi ‘o-rejeshi’.

Hutumika kuwakilisha nomino kwa njia ya kurejesha. Kwa mfano:

(a) Wanaokuja ni wezi.

(b) Mimi siwezi kuandamana na wasiofuata sheria.

(d) Aliyeka jana yuko wapi?

(e) Kinachosomwa na mwanangu ni kizuri sana.

(iii) Viwakilishi vya kusisitiza (visisitizi)

Hivi ni viwakilishi vinavyotumika kusisitiza nomino ambayo yenyewe

haitajwi katika maandishi au maongezi. Kwa mfano:

(a) Mama anataka kiki hiki.

(b) Waziri atawasaidia wao hao.

(d) Mchuuzi atatuuzia lilo hilo.

(e) Binamu yako atakwenda papo hapo.

Zoezi

Bainisha viwakilishi katika sentensi zifuatazo:

(a) Yeye anawataka wao kuondoka sasa hivi.

(b) Nyinyi na sisi tutaka mapema.

(d) Waliovunja sheria wametiwa mbaroni.

(e) Kile ni cha nani?

(f) Vibaya vitachomwa.

(g) Wangapi walitibiwa?

(h) Cha Akoth kimeliwa na mbwa.

(i) Mimi ninataka kiki hiki.

(j) Wenyewe wamekataa katakata.

250

251

2. Vielezi

Aina za vielezi

Vielezi hugawika katika makundi manne makuu kama yafuatayo:

a) Vielezi vya namna/jinsi b) Vielezi vya mahali

c) Vielezi vya wakati d) Vielezi vya idadi

(a) Vielezi vya namna/jinsi

Hivi huonyesha namna kitendo kinavyotendeka. Kwa mfano:

(i) Mwizi huyo alinipiga vibaya.

(ii) Hoteli hii inapendwa sana.

(iii) Wakulima wa Kitale wana bidii mno.

(iv) Tulitembea haraka hadi mjini.

(v) Walioba hufanya kazi yake kijinga.

Zoezi

Onyesha kielezi cha namna/jinsi katika sentensi zifuatazo:

(i) Askari amesimama wima.

(ii) Dadangu anafanya kazi kivivu.

(iii) Dereva huyo huendesha gari barabara.

(iv) Fanya upesi.

(v) Maria hula chakula kisisi.

(b) Vielezi vya mahali

Hivi huonyesha mahali kitendo kinapotokea au kutendeka. Kwa mfano,

(i) Kesho nitakwenda shuleni.

(ii) Watoto hao wamekwenda kwao.

(iii) Weka mtungi huo chini.

(iv) Ndege imepaa angani.

(v) Nenda kwenu.

Zoezi

Tumia vielezi vya mahali vifuatavyo kutungia sentensi:

(a) kwako (b) Nairobi (c) juu (d) kondeni (e) humu

Hivi hueleza wakati wa kutendeka kwa kitendo. Kwa mfano:

(i) Alika jana.

(ii) Nitaondoka kesho kutwa.

(iii) Nakata uondoke sasa.

(iv) Leo nitalala mapema.

(v) Babu alikufa mwaka jana.

250

251

Zoezi

Tumia vielezi vya wakati vifuatavyo katika sentensi:

(a) Jumamosi (b) jana usiku (c) kesho alasiri (d) adhuhuri

(d) Vielezi vya idadi

Huonyesha kitendo kimetendeka mara ngapi. Kwa mfano:

(a) Wezi walitushambulia mara mbili.

(b) Alinipiga rungu mara kadha.

(d) Nitakupenda daima.

Zoezi

Onyesha vielezi vya idadi kwenye sentensi zifuatazo:

1. Aghalabu ng’ombe wangu hunywa maji mtoni.

2. Sisi hupata likizo mara tatu kila mwaka.

3. Eneo la Budalang’i hukumbwa na mafuriko mara kwa mara.

4. Ugonjwa wa ukimwi huua mamilioni ya watu kila mwaka.

5. Mtu hufa mara moja tu maishani.

D. Kusoma

Riwaya: Wahusika

Huko nyuma tuliona kuwa wahusika ni kipengele muhimu katika usomaji

wa riwaya. Wahusika ni viumbe wa hadithini ambao huyatenda matendo

mbalimbali. Wahusika ni nguzo muhimu katika kuyawasilisha maudhui.

Hii ina maana kuwa lazima tuweze kuwaelewa na kuwaelezea wahusika

kwa njia ifaayo.

Mambo ya kuzingatia kuwahusu wahusika:

Tunapochunguza wahusika wa riwaya lazima tuyawazie mambo yafuatayo:

Majina ya wahusika: Je, wahusika waliopo wana majina gani? Je, majina

hayo yana maana yoyote? (yaani kama ni majina ya majazi). Je, majina hayo

yanahusiana vipi na mambo yanayozungumziwa?

Lugha ya wahusika: Je, wahusika hao wanaongea lugha ya aina gani? Je,

unajifunza nini kutokana na lugha hiyo? Je, wahusika wanatumia lugha

inayohusiana na ngazi zao za kielimu, kimaisha, kisiasa, kiuchumi n.k.?

Maelezo ya mwandishi kuwahusu: Je, mwandishi anatoa maelezo gani

kuwahusu wahusika hao? Je, unaweza kuwaelezea wahusika hao kwa

kutegemea maelezo ya mwandishi?

Matendo yao: Je, wahusika hao wanafanya mambo gani katika riwaya hiyo?

Je, matendo hayo wayafanyayo yana umuhimu gani? Unakiri kwa nini

wahusika hao wanayatenda matendo hayo?

252

253

Nafasi zao na umuhimu wao: Je, wahusika wanaopatikana katika riwaya

wana nafasi gani katika hadithi? Je, ni nani ambaye anachukua nafasi

muhimu hadithini? Je, ni mhusika yupi anayewakilisha msimamo mzuri na

yupi anayewakilisha ule mbaya? Je, unadhani mwandishi anataka ujifunze

nini kutokana na wahusika hao?

Zoezi

1. Je, ni maswali gani ya kimsingi tunayopaswa kujiuliza kuwahusu

wahusika wa riwaya?

E. Kuandika

Utungaji wa kiuamilifu: Orodha ya mambo

Orodha ni mlolongo wa mpango wa majina ya vitu vilivyoandikwa. Katika

maisha ya kila siku tunalazimika kuandika orodha mbalimbali. Kwa mfano,

orodha ya vitabu vya kusoma, orodha ya maneno, orodha ya mahitaji, kwa

mfano tuendapo sokoni, n.k.

Sifa muhimu za orodha:

• Kutambua unachohitaji kwanza.

• Kupanga ni kitu gani ambacho kinapaswa kupewa umuhimu wa kwanza

au kipaumbele halafu kukiweka hicho mwanzo.

• Kitu ambacho hakina umuhimu mkubwa kinakuwa cha mwisho.

• Ni vizuri kutumia nambari wakati wa kuandika orodha ili upate picha

kamili ya idadi ya mambo yanayohusika.

• Kuandika mambo muhimu katika orodha kwa njia ya muhtasari,

njia unayoweza kuielewa au inayoweza kueleweka ikiwa orodha hiyo

inahitajika na mtu mwingine.

Mfano wa orodha

Vitu vya kuuzwa, mnada wa Tarehe 10- 12- 2002.

1. Meza ya duara

2. Viti:Jumla 10

3. Makochi: Seti 2

4. Mtungi wa gesi:Kilo 15

5. Jiko la gesi:Ariston (1)

6. Magodoro:Vono (6)

7. Vitanda vinne vya mbao

8. Taa za karabai:6

Zoezi

Andika mfano wa orodha ya mahitaji muhimu uendapo sokoni.

252

253

Sura ya Ishirini na Tatu

A. Ufahamu

Pimbi na hidaya ya kijiji

Kijiji cha Mwamana kilisika ghaya katika tarafa nzima ya Ngoa kutokana

na ushirikiano mkubwa kati ya watu. Walikuwa tayari kuchanga bia ili

kufanikiwa katika mambo yote waliyoyafanya. Hali hii iliwaletea baraka

nyingi na kijiji chenyewe kikawa kimepiga hatua nyingi kimaendeleo. Vijiji

vya karibu vilikililia ngoa kijiji kile kutokana na umoja wa wakazi wake. Wao

ulikuwa ushirikiano na utangamano wa kupigiwa mfano na uliwawezesha

kuonyesha ukweli wa methali isemayo, ‘Umoja ni nguvu utengano ni udhaifu’.

Pale kijijini palikuwa na jamaa mmoja aliyejulikana na kila mtu.

Kiumbo hakuwa mnene wala mwembamba; alikuwa na mwili wastani.

Masikio yake yalikuwa madogo na nywele iliyodirwa vyema na ilimfanya awe

na wajihi wa kupendeza. Kila alipotembea hatua zake zilikuwa za haraka na

fupifupi na kumfanya aonekane kama anakimbia. Jamaa huyo alijulikana

kama Pimbi na alikuwa kapera aliyeishi peke yake ingawa alishirikiana

mara kwa mara na wanakijiji.

Pimbi alitambua jinsi wanakijiji wenzake walivyoshirikiana katika

mambo mengi. Basi siku moja alimwendea kiongozi wa kijiji na kumdokezea

haja aliyokuwa nayo. Alisema kuwa alikuwa na jambo lililohitaji pesa nyingi

na hakuwa na uwezo wa kifedha. Alitamani kupata msaada wa wanakijiji

ili kuhakikisha kuwa mipango yake haikupombojea. Kiongozi wa kijiji

alimwuliza, “Sasa ni shida gani hiyo uliyo nayo?” Pimbi alimwangalia, na

baada ya muda akasema,

“Nina nia ya kuoa kutoka kijiji cha mbali na huku kwetu. Wazee wa

mchumba wangu wanataka mahari nyingi takriban shilingi elfu themanini.”

“Ahh! Hilo tu. Ndoa ni heri mwanangu. Tutashirikiana kwa hali na mali

kuhakikisha kuwa umepata kiasi kinachohitajika. Kidole kimoja hakivunji

chawa mwanangu,” alisema kiongozi wa kijiji.

Baada ya muda mfupi, taarifa hiyo ilikuwa imesambazwa kijijini

na ikaenea kama wingu la masika. Kila mwanakijiji alitakiwa kutoa

alichoweza kuhakikisha kuwa wamemsaidia Pimbi. “Huyu ni mwanetu;

lazima tuwaonyeshe hao wanaotaka mahari kubwa hivyo kwamba tuna

uwezo,” waliambiwa wanakijiji. Kutokana na mazoea yao ya kushirikiana,

kila mwanakijiji alikuwa tayari kutoa mchango wake. Waliokuwa na mifugo

walijitolea kuipiga bei ili kumsaidia kijana wao aasi ukapera. Waliokuwa na

mazao waliyauza na kupata pesa za kutoa mchango.

Geza geza ndiyo mji. Hatimaye, kutokana na juhudi zao waliishia

kuchanga pesa nyingi. Kiasi kilichotakiwa kilipatikana pamoja hata na ziada

ya karibu elfu thelathini. Kwa kuwa hawakutaka maandalizi ya ndoa ya

Pimbi yaharibike, waliamua kumpa hata hiyo ziada. “Mwanetu, hii ni akiba

254

255

usije ukadharauliwa kuwa baada ya kupata mke huna chochote kingine,”

alisema kiongozi wa kijiji. Pimbi alichukua bunda kubwa la manoti na

kushukuru ghaya. Wanakijiji walifurahi kuwa walikuwa wameshirikiana

kwa mara nyingine. Wivu wa vijiji vya karibu uliongezeka baada ya kuona

mafanikio mengine makubwa ya kijijini Mwamana.

Siku moja asubuhi Pimbi alirauka mapema na kuchukua bunda lake la

pesa na kuondoka kijijini. Siku iliyotangulia alikuwa amemjulisha kiongozi

wa kijiji kuwa angeondoka siku hiyo. Wanakijiji walimtakia mafanikio

katika shughuli yake hiyo. Kila mmoja alisubiri arejee kijijini na mke wake

atakayekuwa mwanakijiji wao mpya kwa bashasha na matumaini makubwa.

Baada ya wiki moja Pimbi alirudi kijijini bila ya mke. Uso wake

ulikuwa umeiva kwa masikitiko

makubwa. Alipoulizwa kisa na

maana akasema kuwa pesa

walizochanga hazikutosha. “Watu

hawa bwana, wana tamaa ya fisi!

Wanawauza wasichana wao kama

dhahabu!” Alisema kwa masikitiko.

Wanakijiji waliungana tena na

kuamua kuwa kila mmoja wao

atajipigapiga ili angalau wapate pesa

zaidi zilizotakiwa. Waliokuwa na

akiba zao ndogo walizikung’uta zote

na kumkabidhi Pimbi. Sasa walikuwa

wamemchangia takriban shilingi laki

moja u nusu. Pimbi aliondoka huku

uso unachanua kwa furaha nyingi

ajabu.

Kila mtu kijijini alijua kuwa lazima mara hii Pimbi atafanikiwa

kumpata mke wake. Wanakijiji walibaki wakiwa na matumaini makubwa.

Wanawake walianza hata kutunga nyimbo za kumpongeza Pimbi. Wengine

walitunga nyimbo tamu za kumkaribisha mke huyo mpya ambaye angekuwa

kama hidaya ya kijiji. Vijana wenye nguvu walikuwa tayari kuyafyatua

matofali ya kumjengea Pimbi nyumba mpya. Ile alimoishi haikufaa. Kiongozi

wa kijiji alitoa fahali mmoja na mbuguma wa kuchinjwa wakati wa sherehe

hiyo.

Wanakijiji walisubiri kurudi kwa Pimbi. Lakini siku zilizidi kupita na

kuwa majuma na hatimaye hata miezi. Walianza kushikwa na wasiwasi huku

wakiomba kuwa hapakuwa na kizuizi kingine tena. Walisubiri wakijua kuwa

subira huvuta heri. Lakini Pimbi hakutokeza. Baada ya miezi minne, kijana

mmoja wa pale kijijini aliyefanya kazi mjini alirudi na habari za kushangaza.

Pimbi alikuwa amenunua kiwanja huko mjini na alikuwa akijitayarisha

kujenga nyumba ya kufanyia biashara. Aidha, alikuwa akizunguka huko mjini

akipiga raha zake kwa pesa walizochanga wanakijiji. “Huyu Pimbi ametupiga

mafamba kabisa. Atakiona kilichomtoa kanga manyoya, walilaani.” Bila

254

255

kusita mkuu wa kijiji akaita mkutano wa dharura.

Wanakijiji waliokuwa na hasira wakawachagua vijana kumi wa miraba

minne kwenda kumsaka Pimbi huko mjini walikomkuta amezama kwenye

raha na ureda. Keshoye wale vijana wakaondoka na jioni hiyo hiyo wakarejea

nyumbani na Pimbi. Pimbi alikabidhiwa polisi na akakishwa mbele ya

mahakama. Baada ya kesi, mali yake yote aliyokuwa amenunua huko mjini

yaliuzwa na pesa kurudishiwa wanakijiji. Hata hivyo, hakuepuka hukumu.

Alitiwa jela miaka sita.

Maelezo ya msamiati

hidaya : zawadi; tunu.

iliyodirwa : iliyokatwa ikawa ndogo.

wajihi : umbo; sura.

kapera : mwanamme asiye na mke.

haikupombojea : haikuharibika.

walizikung’uta : walizitoa.

Maswali

1. Ni kwa nini kijiji cha Mwamana kilisiwa?

2. Taja sifa za Pimbi kama zinavyoelezwa katika aya ya pili.

3. Je, unadhani ni kwa nini Pimbi aliamua kuwaeleza wanakijiji

aliyowaeleza?

4. Unadhani Pimbi alikuwa na nia ya kuoa akipata pesa? Eleza.

5. Fafanua maana ya methali hizi kulingana na matumizi yake kwenye

kifungu:

(a) Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.

(b) Kidole kimoja hakivunji chawa.

(d) Subira huvuta heri.

6. Eleza maana ya misemo ifuatayo kama ilivyotumika kwenye kifungu.

(a) changa bia (b) piga hatua (c) lilia ngoa

(d) piga mafamba (e) asi ukapera

B. Kusikiliza na kuzungumza

Mjadala

“Maendeleo ya kisayansi yana manufaa makubwa kwa wananchi.”

256

257

C. Saru na matumizi ya lugha

Mnyambuliko wa vitenzi

1. Kauli ya kutendeshana na kutendeshea

Tazama jedwali lifuatalo:

mzizi kauli ya kauli ya kauli

kutenda kutendeshana kutendeshea

pig- pig-a pig-ish-an-a pig-ish-i-a

lim- lim-a lim-ish-an-a lim-ish-ia

ka- ka-a ka-lish-an-a ka-lish-i-a

end- end-a end-esh-an-a end-esh-e-a

kop- kop-a kop-esh-an-a kop-esh-e-a

sem- sem-a sem-esh-an-a sem-esh-e-a

som- som-a som-esh-an-a som-esh-e-a

fany- fany-a fany-iz-an-a fany-iz-i-a

va- va-a va-lish-an-a va-lish-i-a

Zoezi

Kamilisha jedwali lifuatalo:

mzizi kauli ya kutendeshana kauli ya kutendeshea

1. chez- ________________ ________________

2. beb- ________________ ________________

3. nyo- ________________ ________________

4. lim- ________________ ________________

5. pasu- ________________ ________________

6. ng’o- ________________ ________________

7. tambu- ________________ ________________

8. ju- ________________ ________________

9. sem- ________________ ________________

10. chang- ________________ ________________

11. kop- ________________ ________________

2. Viwakilishi

(i) Viwakilishi vya ngeli

Hivi ni viwakilishi vinavyoonyesha kuwa nomino inavyohusika imo katika

ngeli fulani. Kwa mfano:

1. Lililotengenezwa limeharibika tena.

256

257

2. Kinachopikwa ni changu.

3. Kutafunguliwa kesho asubuhi.

4. Alisema yatanunuliwa sokoni kesho.

5. Viko wapi?

Zoezi

Pigia mstari kiwakilishi cha ngeli katika sentensi zifuatazo:

(a) Lililokatwa limemea tena.

(b) Yaliyokatwa yamemea tena.

(d) Vilivyoletwa jana ni vyangu.

(e) Hili linafaa kuliwa na mtoto.

(f) Haya yanafaa kuliwa na mtoto.

(g) Hii ilijengwa jana.

(h) Hizi zilijengwa jana.

(i) Ulionunuliwa leo ni upi?

(j) Zilizonunuliwa leo ni zipi?

(ii) Viwakilishi vya sifa

Haya ni maneno ya sifa yanayosimamia nomino. Kwa mfano:

1. Kizuri chajiuza kibaya chajitembeza.

2. Wakubwa na wadogo wote watasaidiwa.

3. Wanene na wakondefu watapewa nafasi sawa.

4. Hakuna tofauti yoyote kati ya warefu na wafupi.

Zoezi

Onyesha viwakilishi vya sifa katika sentensi zifuatazo:

(a) Wazuri na wabaya, wote ni viumbe vya Mungu.

(b) Chema hakikosi dosari.

(d) Vyeusi havitakikani.

(e) Wazembe wamefutwa kazi.

(iii) Viwakilishi vya A-unganifu

Hivi hujengwa kwa kutumia A-unganifu. Kwa mfano,

1. Wa shamba hawiki mjini.

2. Ya kale hayanuki.

3. La kuvunda halina ubani.

4. Cha kuomba hakishibishi.

5. Ameniletea vya watoto.

258

259

Zoezi

Onyesha kiwakilishi cha A-unganifu katika sentensi zifuatazo:

a) Kwa nini umechukua la mama?

b) Ya mwalimu imeliwa na ng’ombe.

c) Cha mlevi huliwa na mgema.

d) Wa kwanza ameka.

e) La babu limefungwa.

(iv) Viwakilishi vimilikishi

Hivi ni viwakilishi vinavyosimamia nomino. Haviwezi kutumika pamoja na

nomino. Kwa mfano:

1. Wangu ameenda wapi?

2. Amepoteza vyake.

3. Chetu si changu.

4. Pangu pakavu tia mchuzi.

5. Yake imefunguliwa.

Zoezi

Tumia viwakilishi vimilikishi vifuatavyo kutungia sentensi.

(a) yangu (b) yako (c) vyake (d) petu (e) changu

D. Kusoma

Makala

Soma makala ifuatayo halafu ujibu maswali uliyoulizwa

Fasihi simulizi ni sanaa kama zilivyo sanaa nyingine kama vile ifuatayo:

unyanzi, usukaji, uchoraji na upigaji ala za muziki. Ni sanaa ambayo

yatokana na ubunifu na uwezo wa mwanadamu. Katika kubuni huko

hutumika vifaa mbalimbali. Kwa wanyanzi hutumiwa udongo, maji na

nyenzo nyingine. Wachoraji hutumia rangi na burashi. Wasukaji hutumia kili,

rangi, shazia na kadhalika. Hali kadhalika wachongaji wa vinyago hutumia

miti, patasi, msasa na kadhalika.

Msanii wa fasihi simulizi naye ana zana zake azitumiazo. Ni uhodari

wa maneno yaliyopangiliwa kwa utaratibu ambao huleta mguso na mnaso

kwa msikilizaji. Lugha iliyojaa usanifu, urazini na umahiri huwa ndicho

chombo maridhawa cha fasihi simulizi kitumikacho kutoa ujumbe wa fanani.

Fasihi simulizi ni chombo adhimu cha mawasiliano kufuatana na amali,

matakwa na itikadi ya jamii. Hivyo, huhifadhi, hubeba na kurithisha dhuriya

moja hadi nyingine kwa kutumia fanani wake. Fasihi simulizi haimo katika

ombwe, hivyo lazima yafuata mwelekeo wa jamii ikiwa ni sira ya maisha.

Fasihi simulizi hufunza, huadhibu, huonya na hutatua matatizo ya jamii

258

259

kadiri itakavyotumikishwa na jamii yenyewe. Fasihi simulizi ni ya aushi–

humpokea mwana anapozaliwa, ikamwengaenga, kumbebeja na kumkuza

hadi mauti.

Maswali

1. Je, makala haya yanazungumzia nini?

2. Je, nyenzo kuu ya fasihi simulizi ni nini? Je, na ya fasihi iliyoandikwa?

E. Kuandika

Mahojiano

Mahojiano ni mazungumzo kati ya watu wawili au zaidi ambapo mmoja

huwa mhojaji na ndiye anayeuliza maswali na mwingine ambaye ni mhojiwa

hujibu maswali anayoulizwa. Kwa kawaida katika mahojiano, anayeuliza

maswali huwa na jambo analotaka kujua kutoka kwa mhojiwa. Katika

kuandika mahojiano, ni muhimu anayeandika kufikiria kuhusu mada

anayoandikia ili aweze kuyapanga mawazo yake vyema. Ni muhimu pia kujua

jinsi atakavyoyapanga maneno ya wahusika ili mahojiano yenyewe yaweze

kufululika vyema na kuvutia anayesoma. Ufuatao ni mfano wa mahojiano kati

ya mkufunzi wa timu ya Harambee Stars na ripota wa gazeti la Msemakweli.

ripoTa

: Bwana kocha, timu ya Harambee Stars imezidi kuvutia

mashabiki wengi katika siku za hivi karibuni. Ni nini sababu

ya jambo hili?

Mkufunzi

: Sababu ni nyingi. Lakini sababu kuu ni kuwa timu yetu

inaendelea kufanya vyema katika mechi za kufuzu kwa

kinyang’anyiro cha Kombe la Dunia.

ripoTa

: Je, timu hii imecheza na timu zipi kukia sasa?

Mkufunzi

: Timu hii imecheza na timu ya Zimbabwe na ya Jamhuri ya

Kidemokrasia ya Kongo.

ripoTa

: Je, kukia sasa matokeo yamekuwa vipi?

Mkufunzi

: Kwanza, mechi tulizocheza kukia sasa tumezichezea katika

nchi hizo. Lakini licha ya upinzani mkali tuliopata kutoka

kwa timu hizo na hata kutoka kwa mashabiki, tuliweza

kupata ushindi wa bao moja kwa bila katika kila mechi.

Kwa hivyo, katika raundi ya pili tutachezea hapa nchini na

tunatarajia kupata ushindi mkubwa zaidi.

ripoTa

: Je, ni matayarisho yapi umefanya ili kukabiliana na timu

hizo katika raundi ya pili?

Mkufunzi

: Kwanza, vijana wote wamepiga kambi ya mazoezi katika

Uwanja wa Kimataifa wa Kasarani ambapo tunafanya mazoezi

makali kila siku kuanzia saa tatu asubuhi hadi saa kumi na

mbili jioni. Pia tumecheza mechi kadha za kujipima nguvu na

260

261

timu zinazoshiriki katika ligi kuu ya taifa kama vile Tusker,

Gor Mahia na Nzoia. Isitoshe, tunatarajia kucheza mechi za

kiraki na timu za mataifa ya Misri, Ghana na Cameroon.

Hali kadhalika tunapanga kuzuru nchi kadha za ng’ambo

zikiwemo Uhispania, Ugiriki na Ujerumani ili kufanya

mazoezi zaidi na pia kucheza na timu kadha za huko.

ripoTa

: Je, unawashirikisha wachezaji wa kulipwa?

Mkufunzi

: Naam, ninawashirikisha. Wachezaji wa kulipwa wana ujuzi

mwingi na pia wamezoea kucheza mechi kalikali katika ligi

za huko Ulaya.

ripoTa

: Je, kuna wafadhili wowote waliojitolea kusaidia licha ya

udhamini unaotokana na wizara inayohusika na michezo?

Mkufunzi

: Bila shaka. Shughuli hii huhitaji pesa nyingi mno. Kwa

bahati nzuri kampuni kadha zimejitolea kutusaidia.

ripoTa

: Je, kampuni hizi zimetoa misaada ya aina gani?

Mkufunzi

: Zimetoa misaada mbalimbali. Zingine zimesimamia safari

zetu, zingine zimetoa pesa taslimu, zingine zimewanunulia

wachezaji sare za kuchezea na kufanyia mazoezi na kadhalika.

Tunashukuru sana kwa udhamini huu na tunauliza kampuni

zingine au watu binafsi kuzidi kutusaidia kwa njia yoyote ile

ili tuweze kufanikiwa katika jitihada zetu.

ripoTa

: Asante sana kwa kupata nafasi ya kuongea nami. Sisi

wanahabari pia tunaitakia timu yetu mafanikio katika

mechi zote zilizobaki.

Mkufunzi

: Asante.

Zoezi

Andika mahojiano yasiyozidi kurasa mbili kati ya mteja na mhudumu

hotelini.

260

261

Sura ya Ishirini na Nne

A. Ufahamu

Bwana Bafe na maradhi ya walalahoi

Bwana Kitumbo alitema kiburi kama bafe anavyoyarusha mate yake ya

sumu. Kutokana na hulka yake hii ya kukirihi, watu walioingiliana naye

walimpachika lakabu ya Bwana Bafe na jina lake la zamani likazikwa katika

kaburi la sahau; kilichobakia ni kitumbo chake kilichochongoka mbele.

Kiburi cha Bwana Bafe kilitokana na uwezo wake mkubwa wa kiuchumi.

Alikuwa na msururu mrefu wa biashara za kila aina kuanzia maduka ya

kuuzia vipodozi hadi karakana za kutengenezea vifaa vya zaraa. Kila uchao

alipanda ngazi ya kiuchumi na hali yake kuendelea kubaidika na ya wenzake

kama ardhi ya mbingu. Alikuwa na fedha chekwachekwa na uwezo mkubwa

wa kufanya lolote alilotaka.

Watu hawakuichukia tabia yake ya kuongea kwa kiburi tu bali pia

mienendo yake. Alikuwa mpenda raha sana na mlevi aliyekubuhu; akienda

baa hatoki mpaka imefungwa. Isitoshe, Bwana Bafe alikuwa na jicho la nje.

Kila maraki zake walipomkanya dhidi ya tabia hiyo aligomba sana. “Nyie

shida yenu ni ile ile; maradhi ya walalahoi, hamna pesa! Mimi ninazo; sharti

nitafute wa kunisaidia kuzitumia,” alibwata kama kawaida. Licha ya tamko

lake hili, maskini walipomwendea wakiwa na shida aligoma kuwasaidia.

“Acheni uzembe wenu! Hayo ndiyo maradhi ya walalahoi!” Alisema tena kwa

kujishasha kwingi. Bwana Bafe hakupigwa mshipa na maneno ya watu;

hakusikia la mwadhini wala la mteka maji msikitini.

Bwana Bafe aliendelea na raha zake za kila aina. Siku haikupita bila ya

Bwana Bafe kuonekana kwenye mabaa ya mjini aliposhinda akiimba nyimbo

za kilevi huku akisema kwa

sauti ya juu, “Ponda raha kufa

kwaja!”

Siku moja alika

mshauri wa afya pale

mjini. Serikali ilikuwa

imeamua kuwasambaza

washauri wa aina hii ili

kuwatahadharisha wananchi

dhidi ya magonjwa ya kila

aina mengine ambayo

yalikuwa hayaeleweki.

Mshauri huyo alikuwa na

vikao vyake kila siku ya

Ijumaa katika soko kuu

mjini. Siku hiyo watu

walitangamana hapo

262

263

kuusikiliza ushauri wa Bwana Afya kwa hamu na hamumu. Walihudhuria

watu wa kila umri na rika isipokuwa Bwana Bafe peke yake. Wenzake

walipomshauri ajiunge nao alikataa katakata na kuuliza kwa sauti, “Ati

nini”?

“Twende tukamsikilize Bwana Afya yahe; ushauri wake ni muhimu

sana,” walimwambia.

“Huyo ameletwa kuyatibu maradhi ya walalahoi; maradhi ya kutokula

chakula chenye lishe. Hamnioni mimi? Kiangalie kitambi changu; unaona

kimejaa lishe na siha? Nijali nini mimi? Nendeni nyinyi. Anawatafuta watu

kama nyinyi msiojiweza,” alijigamba.

Bwana Bafe aliendelea na maisha yake kama kawaida bila kujali wala

kubali maneno ya maraki zake wala ushauri wa Bwana Afya. Alipohisi kuwa

watu walianza kumbadilikia, Bwana Bafe alipotelea zake kwenye jiji jingine

lililokuwa mbali kidogo na hilo. Alirudi mara kwa mara kufuatilia maendeleo

ya biashara zake mbalimbali. Watu wa sehemu hiyo hawakushughulika

naye kwa sasa. Alishawaonyesha kuwa hakuwa mwenzao kwenye mambo

mengi, nao hawakutaka kujikalifu bure kumtaka ushirika. Hata hivyo, kila

alipotokeza walimsemesha kama kawaida; kwa kuwa hawakuwa na tabia

ya ubaguzi kama yeye.

Mwaka mmoja baada ya Bwana Bafe kuhamia jiji la Buraha alirudi

mjini alikotoka. Waliokumbana naye walimwuliza kwa sauti ya juu, “Bwa’

Bafe vipi; umetambua mwenda tezi na omo marejeo ni ngamani?” Aliangua

kicheko kisha akakohoakohoa kwa muda. Pumzi zilikuwa kama zinampalia.

“Pole Bwa’Bafe, ni vumbi la huku kwetu,wajua ni tofauti sana na huko jijini

ulikokuwa,” walimfariji.

Bwana Bafe aliitikia kwa kichwa kisha akaongeza kwa sauti imara,

“Ni haya maradhi…,” alisema lakini kabla hajamaliza mwanakijiji mmoja

akajaliza, “ya walalahoi!” Kwake hii ilikuwa njia ya kumfanyia stihizai

Bwana Bafe lakini Bafe mwenyewe hakulitambua hilo, aliitikia tu. Huo

ukawa mwisho wa kipindi kile.

Muda mfupi, Bwana Bafe alilazwa hospitalini akiwa na ugonjwa wa

kifua kikuu. Alipotoka hospitalini alikuwa amebadilika kwa kiasi kikubwa

sana. Ngozi ya mwili wake ilikuwa imeanza kupauka kama iliyomwagiwa

unga. Uso wenyewe ulikuwa umefumuka vipele vingi ajabu kama vya mgonjwa

wa upele. Baadhi ya watu waliomjua tangu utotoni walikuja juu, “Mnajua

Bwana Bafe hakuugua surua alipokuwa mtoto mdogo na huku tunaamini

kuwa lazima surua impate mtu hata utu uzimani wake!” Lakini wengine

walisema tu, “Ni maradhi ya walalahoi!” Ukimya mwingine ukafuatia baada

ya Bwana Bafe mwenyewe kupotea kwa muda mrefu.

Alipotokeza tena alikuwa kabadilika zaidi; sasa alikuwa amekondeana

ajabu. Kile kitumbo chake kilichokuwa ishara ya uwezo wake kilikuwa

kimeyeyuka kama umande jua liangazapo. Lakini kilichowashangaza watu

kabisa ni pale tu alipoanza kuzungumza. Kauli zake zilikuwa na utatanishi

mkubwa na ilikuwa vigumu kujua alichokuwa akimaanisha; alikuwa kama

anarogonya maneno tu yasiyoeleweka. Mkewe naye alikuwa ameanza

kuuguaugua. Mambo yalizidi kumharibikia Bwana Bafe na familia yake.

262

263

Ukweli ulibainika siku moja Bwana Bafe alipozimia na kulazimika

kupelekwa kwenye kituo cha afya akiwa hali mahututi. Ukweli ukidhihiri

uwongo hujitenga. Ilichuliwa kuwa Bwana Bafe hakuwa amefanyiwa sihiri

wala nini kama ilivyodhaniwa na wengine. Bwana Bafe alikuwa akiugua

Ukimwi. “Mungu wangu! Haya ndiyo maradhi ya walalahoi?” watu walimaka

kwa sauti ya juu. Hofu kubwa iliyowasambaa waliohusiana na Bwana Bafe

iliwafanya wachue siri walizokuwa wamefutika kwenye nyoyo zao. Muda

mfupi baadaye Bwana Bafe aliaga dunia na mkewe alifuatia baadaye pamoja

na watu wengine kadha waliohusiana nao. Lakini watu walijifunza umuhimu

wa kuuzungumzia ugonjwa huo pamoja na athari zake. “Huu ni ugonjwa wa

kila mtu; tajiri na mlalahoi; kijana na mzee; mwanamke na mwanamume;

haubagui wala hauheshimu umri wala staha,” walisema.

Maelezo ya msamiati

bafe : namna ya nyoka anayerusha mate yenye

sumu.

kukirihi : fanya mambo ya kuchukiza watu; fanya

karaha; udhi.

vipodozi : bidhaa za kujipamba kama vile manukato.

fedha chekwachekwa : fedha chungu nzima.

aliyekubuhu : aliyepita mipaka; aliyezidi.

kujishasha : kuringa; kujitapa.

kujikalifu : kujisumbua; kujitaabisha.

fanyia stihizai : ambia maneno ya dharau; kejeli.

kupauka : rangi kua; papara.

fumuka vipele : tokeza vipele.

anarogonya : anasema maneno yasiyotambulikana

kama mtu aliyepagawa.

sihiri : uganga; uchawi.

Maswali

1. Kwa nini Bwana Kitumbo akabatizwa ‘Bwana Bafe’?

2. Ni nini kilichokuwa chanzo cha kiburi cha Bwana Bafe?

3. Eleza tabia za Bwana Bafe zilizowakirihi watu.

4. Bwana Bafe alijibuje alipoambiwa aende akamsikilize Bwana Afya?

5. Ni kwa nini aliamua kuhamia jiji jingine?

6. Je, unadhani Bwana Bafe aliyapataje maradhi yake? Taja njia tatu

nyingine za kuweza kuyapata maradhi haya.

7. Je, watu walijifunza nini baada ya kifo cha Bwana Bafe?

8. Tumia misemo ifuatayo kwenye sentensi:

(a) haukumpiga mshipa

(b) hamu na hamumu

(d) jicho la nje

264

265

9. Kifungu ulichosoma kinazungumzia ugonjwa wa Ukimwi. Je, haya

yafuatayo ni magonjwa gani?

(a) degedege (b) kisukari (c) kimambe au mkamba

(d) rovu (e) kichomi (f) ukoma

(g) kifaduro

B. Saru na matumizi ya lugha

1. Hali ya ‘-po-’

Kiambishi ‘-po-’ huweza kutumiwa kuonyesha wakati au mahali. Tazama

mifano ifuatayo:

(i) Alalapo hukoroma (wakati).

(ii) Nitakuonyesha Saida aimbiapo (mahali).

(iii) Wakapo waambie waje wanione (wakati).

(iv) Mtu avutapo sigara hudhuru afya yake (wakati).

(v) Mhitajikapo kusimama ni hapa (mahali).

(vi Utakaposhikwa na malaria, ndipo utakapotambua umuhimu

wa kutumia chandarua (wakati).

(vii) Mtu hujikuna ajipatapo (mahali).

(viii) Samaki avuliwapo hufurukuta (wakati).

Kukanusha hali ya ‘-po-’

Tazama mifano kwenye jedwali:

Umoja Wingi

kuyakinisha kukanusha kuyakinisha kukanusha

(i) nilalapo nisipolala tulalapo tusipolala

(ii) niimbiapo nisipoimbia tuimbiapo tusipoimbia

(iii) ulalapo usipolala mlalapo msipolala

(iv) uimbiapo usipoimbia muimbiapo msipoimbia

(v) alalapo asipolala walalapo wasipolala

(vi) aimbiapo asipoimbia waimbiapo wasipoimbia

264

265

Zoezi

1. Taja kama hali ya ‘-po-’ katika sentensi zifuatazo ni ya wakati au mahali:

(i) Anapoongea Kiswahili hunivutia.

(ii) Mamangu anionapo hunikumbatia.

(iii) Nipikiapo sipo niliapo.

(iv) Kila niamkapo hujihisi mchangamfu.

(v) Wazalianapo mbu panasashwa.

2. Kanusha sentensi zifuatazo:

(i) Niishipo ninapafahamu.

(ii) Mtoto achezapo hujifunza mengi.

(iii) Wanafunzi wafanyapo bidii masomoni, hupita mitihani.

(iv) Angurumiapo huyu simba hutetemeka.

(v) Niendeshapo baiskeli hufurahi.

2. Vihisishi (I)

Vihisishi ni maneno yanayotoa hisia fulani za moyoni kama vile huzuni,

furaha, mshangao, masikitiko, kuudhika, na kadhalika. Kwa mfano:

(a) Lo! Lo! Ni nani yule?

(b) Salaala! Mtoto wako anampiga mwanangu.

(d) Aisee Juma, jana ulika nyumbani saa ngapi?

(e) Wanafunzi wetu wote wameanguka mtihani. Ajabu!

(f) Tutaonana Inshallah!

(g) Walahi nikikushika nitakumaliza!

(h) Hoyee! Timu yetu imeshinda.

(i) Laiti ningalijua yule kijana ni mtumizi wa dawa za kulevya!

(j) Nilifurahi sana kwa usaidizi wako. Asante.

Zoezi

1. Onyesha vihisishi katika sentensi zifuatazo:

(a) Gor Mahia hoyee! Aberdare Stars ziii!

(b) Sawa! Siku nyingine sitakusaidia.

(d) Hodi kwa wenyewe!

(e) Ati Hosea amelazwa hospitalini?

2. Tunga sentensi ukitumia vihisishi vifuatavyo:

(i) enhe (ii) astagharuillah (iii) simile (iv) aha

(v) labeka (vi) taibu (vii) sasa (viii) afanalek

(ix) lahaula (x) hamadi

266

267

3. Upatanisho wa kisaru: Vivumishi vya sifa - Ngeli A/

WA - KI/VI

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-zuri’ ‘-baya’

a mchezaji mzuri mbaya Mchezaji mzuri amepigiwa mako.

wa wachezaji wazuri wabaya Wachezaji wazuri wamepigiwa

mako.

u mlango mzuri mbaya Mlango mbaya umeng’olewa.

i milango mizuri mibaya Milango mibaya imeng’olewa.

u ulezi mzuri mbaya Ulezi mzuri ulisaidia.

ya malezi mazuri mabaya Malezi mazuri yalisaidia.

ya manukato mazuri mabaya Manukato mazuri yananukia.

li shamba zuri baya Shamba baya limeuzwa.

ya mashamba mazuri mabaya Mashamba mabaya yameuzwa.

ki kinanda kizuri kibaya Kinanda kizuri kinacheza.

vi vinanda vizuri vibaya Vinanda vizuri vinacheza.

Zoezi

Rekebisha matumizi ya vivumishi vya sifa katika sentensi zifuatazo:

Kwa mfano:

Mfupa migumu umevunjika.

Mfupa mgumu umevunjika.

(a) Msichana warembo wanacheza ngoma.

(b) Kiatu mpya kilinunuliwa jana.

(d) Malezi chema yanafaa sana.

(e) Kikapu nyekundu kiko kule.

(f) Matunda vyororo yanaliwa.

(g) Maji chungu hayanyweki.

(h) Malimau vibichi si mazuri.

(i) Fahali wanono amechinjwa.

(j) Kiti mfupi kimekaliwa.

266

267

Upatanisho wa kisaru: Vivumishi vya sifa

Ngeli I/ZI - PA-KU-MU

Ngeli Nomino Kivumishi Matumizi

‘-ema’ ‘-pya’

i nyumba njema mpya Nyumba mpya imejengwa.

zi nyumba njema mpya Nyumba mpya zimejengwa.

u uzi mwema mpya Uzi mwema utatumiwa.

zi nyuzi njema mpya Nyuzi njema zitatumiwa.

u usaidizi mwema mpya Usaidizi mpya utatolewa.

ku kulima kwema kupya Kulima kupya kumeanzishwa.

pa mahali pema papya Mahali pema ni papi?

ku mahali kwema kupya Mahali kwema ni kupi?

mu mahali mwema mpya Mahali pema ni wapi?

Zoezi

Chagua kivumishi mwafaka kukamilisha sentensi.

(a) Bahasha ____________ (jeupe, nyeupe) imenuliwa.

(b) Uto ________ (pana, mpana) utatumiwa.

(d) Mimi sili wali ________ (kavu, mkavu).

(e) Mahali ________ (ndogo, padogo) pamefungwa.

(f) Mahali ________ (kutupu, tupu) kutawekwa mizigo.

(g) Kutembea ________ (mgeni, kugeni) kumeanza.

(h) Ndoo ________ (fupi, mfupi) imenunuliwa.

(i) Wembe ________ (nyepesi, mwepesi) uko wapi?

(j) Ukali ________ (mingi, mwingi) haufai.

D. Kusoma

1. Riwaya: Wahusika

Katika sura ya ishirini na mbili, tuliona kuwa kuna mambo kadha ya

kuangalia tunapowachunguza wahusika wa riwaya. Je, kuna wahusika

wa aina moja tu? Wahusika wanaopatikana katika riwaya huwa wa aina

mbalimbali. Tunaweza kuwaangalia wahusika kwa kujiuliza jukumu la

wahusika hao? Je, nafasi waliyo nayo wahusika hao ni ndogo au ni kubwa? Je,

maudhui ya riwaya na hadithi inayosimuliwa inawategemea wahusika hao?

Kwa msingi huu tunapata wahusika wakuu (wanaochukua nafasi kubwa) na

wahusika wadogo au wajenzi (wanaochukua nafasi ndogo au wanaowajenga

hao wakubwa).

268

269

Njia ya pili inayoweza kutumiwa kuelezea wahusika ni kuangalia sifa

zao za ndani na kujiuliza kama wanakua au la. Kuna baadhi ya wahusika

ambao hukua na kubadilika kama binadamu wa kawaida. Wahusika hawa

hufanana kwa kiasi kikubwa na sisi. Wahusika hawa hubadilika kiumbo,

kiakili, kimawazo, kimtazamo kadiri ploti ya riwaya inavyosonga. Wahusika

hawa hujulikana kama wahusika duara au wahusika wa miraba minne.

Wapo wengine ambao hawabadiliki bali wanabaki katika hali ile ile moja;

hawabadiliki kabisa. Hawa hujulikana kama wahusika bapa au wahusika

wa mraba mmoja.

Maswali

(a) Eleza njia mbili zinazoweza kutumiwa kuwaelezea wahusika

wanaopatikana katika riwaya.

(b) Je, kuna tofauti gani kati ya wahusika duara na wahusika bapa?

2. Sentensi zenye maana tatanishi

Katika lugha ya Kiswahili, huweza kutukia hali ambapo sentensi moja huweza

kuwa na maana zaidi ya moja. Inapokuwa hivi, sentensi hiyo husemwa kuwa

ina maana tatanishi au inatatanisha kimaana. Maana mbalimbali ya sentensi

yenye maana tatanishi aghalabu hubainishwa kupitia namna mbalimbali za

kuitamka, kuiandika au kuisoma sentensi hiyo. Tazama mifano:

1. Tumetengeneza barabara.

Sentensi hii inapotamkwa kwa kutilia mkazo/shadda kwenye silabi

ya pili kutoka mwisho (ilivyo kawaida katika lugha ya Kiswahili)

itamaanisha kuwa njia imetengenezwa. Lakini tukitia shadda kwenye

‘a’ ya tatu kutoka mwisho, yaani bar’abara, tunamaanisha kuwa kuna

kitu tulichokitengeneza vizuri.

2. Wanawake wengi wamewasili.

Kutegemea tunavyotamka sentensi hii, inaweza kumaanisha kuwa

watoto wengi wa mtu fulani wamewasili au kuwa watu wa kike wengi

wamewasili.

3. Ninataka damu hapa nyumbani.

Sentensi hii, kutegemea matamshi, yaweza kumaanisha kuwa

tunahitaji damu, yaani ngeu, kwenye maskani fulani au kuwa

tunaingia kwenye maskani kwa mara ya kwanza.

4. Sisi tunaondoka walakini wageni wanakuja.

Sentensi hii nayo inaweza kumaanisha kuwa sisi tunaondoka lakini

wageni wanakuja au kwamba sisi tunaondoka nanyi mnahitajika

kuwalaki wageni wanaokuja.

5. Baba, John ameka.

Tukisoma sentensi hii kwa kuzingatia kituo baada ya neno ‘baba’,

268

269

tunamaanisha kuwa tunamwarifu baba kuwa mtu aitwaye John

ameka. Tusipozingatia kituo hicho ifaavyo, itamaanisha kuwa baba

yake John, au mtu aitwaye ‘Baba John’ ndiye aliyeka.

Zoezi

Soma sentensi 1-5 hapo juu ukibainisha maana tofauti tofauti.

E. Kuandika

Resipe

Resipe ni neno linalotumiwa kuelezea mwongozo wa mapishi, yaani maelekezo

ya jinsi ya kutayarisha mapishi fulani; nini kinachohitajika, hatua za kuandaa

chakula hicho n.k. Resipe humsaidia mpishi au anayeandaa chakula awe

na mpangilio maalum katika kazi ya upishi; bila ya kuwa na mpangilio

huu hawezi kuandaa mapishi. Resipe huwa na sehemu tatu kuu: jina la

chakula (au mada) kinachoandaliwa, mahitaji ya kuandaa chakula hicho na

matayarisho au hatua zenyewe za mapishi.

Mfano wa 1

Mada: Upikaji wa uji (wa takriban watu wanne)

Unahitaji nini

1. Kikombe kimoja cha ulezi au unga wa kawaida.

2. Vikombe vitatu na nusu vya maji au maziwa au mchanganyiko wa

maziwa na maji.

3. Kijiko kimoja cha chumvi au viwili vya sukari.

Maandalizi

1. Chemsha maji au maziwa halafu uongezee unga taratibu huku ukikoroga.

2. Koroga ule mchanganyiko hadi uanze kushikamana na kuwa mzito.

3. Acha uchemke pole pole kwa dakika kumi hivi.

4. Andaa uji ukiwa bado u moto.

Mfano wa 2

Mada: Upikaji wa sambusa

Sambusa ni aina ya andazi dogo ambalo aghalabu huwa na nyama, viazi,

kitunguu na viungo vingine mbalimbali. Sambusa huwa tamu sana kama

zimetengenezwa inavyostahili. Ifuatayo ni resipe ya kuandaa sambusa.

Unahitaji nini

1. Nyama ya kusaga au kima ya nusu kilo.

2. Vitunguu mboga vinne ambavyo vimekatwakatwa vizuri.

3. Kijiko cha chai cha tangawizi iliyosagwa.

270

271

4. Nusu kijiko cha chai cha kitunguu saumu.

5. Chumvi ya kipimo cha robo moja ya kijiko cha chai.

6. Pilipili hoho moja, iliyokatwakatwa (si lazima).

7. Vijiko vitatu vya chai vya dania iliyosagwa.

8. Vijiko viwili vya chai vya maji ya ndimu.

9. Kikombe kimoja na nusu cha unga wa ngano.

10. Kikombe kimoja cha maji baridi.

11. Nusu kilo ya mafuta ya kukaangia/kupikia.

Maandalizi

1. Chukua sufuria au kikaangio kikubwa, changanya nyama, kitunguu

saumu, tangawizi, chumvi, maji ya ndimu na pilipili hoho (ikiwa

inahitajika).

2. Pika kwa joto la wastani huku ukitenganisha nyama kwa uma ili

isiungane na kuwa madonge.

3. Funika na upike kwa kati ya dakika 20 na 25 au hadi unyevunyevu uishe

na nyama kuiva.

4. Wakati nyama inaendelea kupikika, chungia unga na chumvi kwenye

bakuli. Ongeza ndimu na mafuta vijiko viwili vya chai pamoja kisha

uchanganye kwa maji hadi upate kinyunya kigumu. Changanya

kinyunya hicho vizuri mpaka kiwe laini na kiweze kuvutika.

5. Baadaye gawa kinyunya hicho katika vipira vyenye ukubwa wa kijiko

kikubwa.

6. Chukua kipira kimoja na ukikande hadi kichukue sura ya kisahani cha

kikombe cha chai. Paka mafuta upande wa ndani. Kata kisahani hicho

kiwe na sura ya pembetatu.

7. Chukua kijiko na uchote ule mchanganyiko wenye nyama na kutia

katikati.

8. Zichukue pembe za ile pembetatu na uzishikanishe. Unaweza kutumia

lahamu (ya kushikanisha) inayotokana na kuchanganya vijiko viwili vya

unga na maji baridi. Hakikisha kuwa pande zote zimeshikana vizuri ili

mafuta yasipenye ndani wakati wa kupika.

9. Rudia hatua hizi (kuanzia ya tano) hadi umalize kile kinyunya

ulichotayarisha.

10. Weka mafuta ya kutosha ndani ya kikaango na yape muda yachemke.

Kaanga sambusa chache kwa muda katika mafuta ya moto hadi ziwe

rangi ya hudhurungi isiyokolea sana. Kausha kwa kutumia karatasi

maalum.

11. Andaa zingali moto. (zaweza andaliwa na kinywaji moto au baridi)

Maswali

1. Je, kwa nini unakiri resipe ni muhimu?

2. Andika resipe ya upikaji wa chakula ambacho unakipenda.

270

271

Mazoezi ya marudio III

A. Ufahamu

Soma shairi lifuatalo halafu ujibu maswali uliyoulizwa

1. Wazalendo himahima, uchumi kuufufua,

Tena tusimame wima, hatua kuzichukua,

Jambo lililo lazima, mbinu bora kutumia,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

2. Uchumi kuufufua, si hotuba ndefu sana,

Moja litosaidia, ni kwa kuhamasishana,

Jengine lafuatia, sote kushirikiana,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

3. Malengo kuyakia, jamani si maongezi,

Hasa litotuinua, ni kuwa wachapa kazi,

Jukumu kutumikia, raia na viongozi,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

4. Kufanya kazi lazima, tuacheni utegezi,

Na jingine la kukoma, kuwepo kwa ubaguzi,

Kutupiana lawama, ni mambo ya kipuuzi,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

5. Uliyepewa dhamana, uache kupora mali,

Acha kutia tina, jungu si kitu amali,

Ni bora kukosoana, uonapo idhilali,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

6. Kile tunokipitisha, mumo mwetu vikaoni,

Isiwe kukikwamisha, tukawa hatukioni,

Au kukikadilisha, tusikione machoni,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

7. Ni lazima tuwe macho, kutekeleza sheria,

Tutumie tulonacho, uchumi kuufufua,

Tumtoe kwenye cho, kila ano mbaya nia,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

8. Tamaa ya utajiri, tuiacheni jamani,

Mbona hii hatari, inatutia shidani,

Mnaacha desturi, tunafata njia gani?

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

272

273

9. Jama zigo la makuti, katu tusijejitwika,

Sijeka katikati, mambo yakaja panguka,

Tukatafuta mauti, ahadi haijaka,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

10. Tuwekeni muongozo, tusijitie vikwazo,

Tupime wetu uwezo, tusibebe matatizo,

Yapokwepo mawazo, sijetokea mzozo,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

11. Ya kupanga yenye kheri, yalo na fanaka njema,

Tusitafute ya shari, ikajazuka zahama,

Mambo yanende vizuri, kama tulivyoyapima,

Tuyazingatie haya, wala tusirudi nyuma.

(‘Tuyazingatie haya’ kutoka Malenga Wapya,

Taasisi ya Kiswahili Zanzibar, uk 27-28)

Maswali

1. Je, shairi hili ni la aina gani? Kwa nini?

2. Je, mshororo mmoja una mizani mingapi?

3. Katika ubeti wa kwanza mtunzi anasema kuwa kuna njia mbili muhimu

za kuufufua uchumi. Ni zipi hizo?

4. Je, ni mambo gani anayokataza mtunzi kuanzia ubeti wa pili hadi wa

sita?

5. Taja mambo sita anayoyasema mtunzi ambayo yatasaidia ili tusirudi

nyuma.

6. Je, ni ushauri gani anaoutoa mshairi kwa viongozi katika ubeti wa tano

na wa nane?

7. Eleza maana ya maneno haya kama yalivyotumiwa:

a) kuhamasishana b) utegezi c) jungu d) idhilali e) tunokipitisha

8. Taja methali moja inayoweza kueleza ujumbe wa shairi hili.

B. Kusikiliza na kuzungumza

1. Chagua jibu sahihi kukamilisha sentensi zifuatazo:

(a) _________ (avya, afya) ya mtoto huyu imezorota sana.

(b) Huko Somalia kumetokea _________ (vita, ta) vikali.

(d) _________ (vaa, faa) nguo twende mjini.

(e) Mbarire ameenda mtoni _________ (kuvua, kufua) samaki.

272

273

2. Tunga sentensi ili kutofautisha maana ya maneno katika jozi zifuatazo:

(a) mkuu mguu

(b) ukali ugali

(d) koti goti

C. Saru na matumizi ya lugha

1. Tenganisha kikundi nomino (KN) na kikundi tenzi (KT) katika sentensi

zifuatazo:

Kwa mfano: Mama yangu ameenda sokoni.

mama yangu - KN

ameenda sokoni - KT

(a) Baba yake anaishi Cherangani.

(b) Ng’ombe wale watauzwa leo.

(d) Watoto wanataka chakula.

(e) Ndoo yangu inavuja.

(f) Gari hili lilianguka lini?

(g) Wanafunzi ishirini wamepita mtihani.

(h) Kitabu cha dadangu kimeibiwa.

(i) Kijiko cha mtoto kina uchafu.

2. Geuza kitenzi kilichomo mabanoni kulingana na kauli uliyopewa.

Kwa mfano: Nyumba hii hai_________. (jenga, tendeka)

Nyumba hii haijengeki.

(a) Kiatu hiki kime_________ . (rarua, tendeka)

(b) Watu wale wali_________ jana jioni. (piga, tendana)

(d) Mlango ule umeanza ku_________. (fungua, tendeka)

(e) Watoto wali_________. kimbia tendeshana)

3. Tambulisha viwakilishi nafsi huru katika sentensi zifuatazo:

(a) Wewe unaitwa nani?

(b) Mimi sitawasaidia wao.

(d) Sisi na wao tutaondoka kesho.

(e) Yeye alimuudhi mwalimu.

4. Kamilisha jedwali lifuatalo kwa kunyambua kitenzi katika kauli

uliyopewa:

274

mzizi wa kitenzi kauli ya kutendeshana kauli ya kutendeshea

kwa mfano:

imba- imb-ish-an-a imb-ish-i-a

toa-

chek-

simam-

sari-

som-

5. Onyesha vihisishi katika sentensi zifuatazo:

(a) Zii! Kwa nini unafanya mambo kama hayo?

(b) Pole! Sikutaka kukuudhi.

(d) Siwezi kukubali jambo kama hilo. La hasha!

(e) Hodi kwa wenyewe!

D. Kuandika

Muhtasari

Andika muhtasari wa kifungu kifuatacho kwa maneno yasiyozidi theluthi

moja:

Nchini Kenya, dhana ya mtoto inatofautiana kutoka jamii moja hadi nyingine.

Katika jamii nyingi, kuna mila na desturi ambazo huashiria kuvuka kutoka

utotoni kuingia utu uzima. Tutaziita mila hizi za upisho kwa sababu

humpitisha mtu kutoka kiwango kimoja hadi kingine. Mtu huwa mzima

punde anapopitia mila na desturi za upisho. Mila na desturi hizo za upisho

huwa muhimu kwa kuwa mtu akitambuliwa kama mtu mzima hupata uhuru

wa kutekeleza mambo fulani kama vile haki ya kuoa au kuolewa. Umri wa

kupitia mila na desturi za upisho hutofautiana kutegemea jamii. Mtu aliye

na umri wa miaka kumi na mitatu anaweza kuwa mtoto katika jamii moja,

na katika jamii nyingine akawa mtu mzima.

Serikali ya Kenya imepitisha sheria ya kusawazisha dhana ya mtoto.

Usawazishaji huo umeakiwa kwa kutumia umri. Kwa mujibu wa Sheria ya

Watoto ya Mwaka 2001, mtoto ni mtu aliye na umri wa chini ya miaka kumi

na minane. Hii ni kuambatana na Makubaliano Kuhuhsu Haki za Watoto

ya mwaka wa 1990.

Kwa kuzingatia kigezo cha umri, mtu anapotimiza umri wa miaka kumi na

minane huwa amepiga hatua muhimu katika ukuaji wa mwanadamu, na

hivyo huwa mzima anapotimiza miaka kumi na minane. Ijapokuwa haya ni

kweli katika ujumla wake, mazingira anamokulia mtu kama vile mazingira

ya kitamaduni, kijamii na kisiasa huchangia pakubwa katika kuamua ni

wakati gani mtu anapokuwa mzima.

(Imenukuliwa kutoka jarida la Watoto na Haki za Kibinadamu Nchini Kenya,

Legal Resources Foundation Trust 2002, uk. 1)