Akili ni Mali

na Hadithi Nyingine

Pauline Kea

Akili ni Mali na Hadithi Nyingine

Kimechapishwa na Queenex Publishers Limited

S.L.P 56049-00200, Nairobi, Kenya.

Simu: 0727 794 498, 0715 808 200

Baruapepe: info@queenexpublishers.co.ke

queenexbooks@gmail.com

Tovuti: www.queenexpublishers.co.ke

Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kuiga, kunakili,

kupigisha chapa, kutafsiri au kutoa kitabu hiki kwa jinsi

yoyote ile bila idhini kwa maandishi ya Queenex Publishers

Limited.

ISBN: 978-9966-141-96-5

Chapa ya kwanza 2022

Mganga Sungura

Hapo zamani za kale Sungura alikuwa mganga tajika. Sungura

alisiﬁka kwa ujuzi wake wa tiba za kiasili. Kila uchao wanyama

walifurika kwake ili kupimwa na kupewa dawa za kienyeji. Sifa

sufufu za Sungura zilienea kama moto wa kichaka kikavu.

Alifanya utaﬁti wa kina maabarani mwake ili kuvumbua dawa

mpya na faafu zaidi.Alichanganya dawa kutokana na majani,

mabaka na mizizi ya miti na kupata dawa zenye nguvu za

ajabu. Magonjwa yaliyowashinda madaktari na waganga

wenzake yeye aliyatibu mara moja. Huduma za mtandao

zilimfaa sana Sungura. Mara nyingi angesakura mtandaoni ili

kupata maarifa zaidi kuhusu tiba hizo za kiasili.

Sungura aliheshimiwa sana na wanyama wenzake. Mfalme

Simba pia alizitambua jitihada za Sungura na kumpa madaraka

katika utawala wake. Sungura alipewa wadhifa wa Waziri

wa Afya. Cheo hiki kilimwaﬁki Sungura. Alizidi kuwatumikia

wanyama wenzake kwa moyo mkunjufu.

Sungura alizidisha bidii ya kazi akazidi kufanikiwa.Wasemao

husema, ukijitahidi utafaidi.Aliamua kupanua mawanda yake

ya tiba kwa kufungua hospitali zaidi.Alichukua mkopo mkubwa

wa benki ili kuitimiza ndoto hii yake.

“Nimemaliza kujenga hospitali zangu. Najua wateja watafurika,”

Sungura alimwambia Mfalme Simba siku moja.

“Ombi letu ni kuwa kusiwe na wagonjwa.Tumefanya kampeni

nyingi kuhusu namna ya kuzuia magonjwa na pia wanyama

wengi wamepokea chanjo. Ninaﬁkiri hospitali zako zitapata

mgonjwa mmoja mmoja tu,” Mfalme Simba alimwambia

Sungura.

Sungura alishtuka alipokumbushwa ukweli huo. Baada ya

kutafakari kauli za Simba, aligundua kuwa zilikuwa na ukweli

mwingi. Sungura aliwaza na kuwazua, “Nahitaji kufanya

mikakati ili hospitali zangu zipate wateja. Nahitaji hela za

kulipia mikopo yangu,” Sungura alijisemea.

Sungura aliamua kutumia mbinu yoyote ile ili apate wateja.

“Nitatengeneza mabango ili kutangaza biashara zangu,”

Sungura alijisemea huku akitengeneza mabango ya kuvutia.

Mabango yake yalionyesha wanyama wanaotoka kwenye

hospitali zake wakiwa wenye tabasamu.

Jitihada hizi za Sungura hazikufua dafu.Wanyama walipendezwa

na mabango yake lakini hawakuenda hospitalini.

“Kwa nini wanyama hawaendi hospitalini kwangu hata baada

ya kuwawekea mabango?” Sungura alimuuliza Waziri wa

Sheria, Bwana Kobe.

“Mabango yanayozitangaza hospitali zako yanavutia kweli.

Wanyama wanayasifu, ila hawawezi kwenda hospitali kama

hawajaugua,” Kobe alimjibu Sungura kwa tabasamu.

“Asante sana, Bwana Kobe. Umenikumbusha kitu,” alisema

Sungura kwa furaha.

“Nimekukumbusha nini, mwenzangu?” Kobe alimuuliza Sungura.

“Kuwa katika utamaduni wetu tiba na imani hazifai

kutenganishwa,” alisema Sungura kisha akaangua kicheko.

“Maana yake?” aliuliza Kobe.

“Ina maana kuwa nitapata wateja,” Sungura alisema na

kumuaga Kobe harakaharaka.

Sungura alikwenda kutengeneza mabango tofauti. Mabango

yake yalilenga imani za wanyama zaidi kuliko magonjwa.

Alilipamba jiji lao kwa mabango yake. Siku iliyofuata wagonjwa

walianza kumiminika kwenye hospitali zake.

Sungura aliwahudumia wagonjwa wake halahala kwa kuwa

walikuwa wengi kupita kiasi. Aliwahadaa kuwa matatizo

yao yangekoma baada ya muda. Aliwatoza ada kubwa na

kuwaitisha vitu vya aina aina. Sungura alikwenda kwenye benki

na kulipa mkopo wake.Alibaki na pesa nyingi zisizohesabika.

Namna alivyozidi kupata pesa ndivyo alivyozidisha tamaa.

Sungura alibuni mbinu nyingine nyingi za kujipatia pesa.Alipanua

shamba lake na kuwa mkulima aliyesiﬁka. Alipanda mboga

na matunda. Aliyauza mazao yake sokoni na kujipatia pesa

zaidi.Wanyama walioshindwa kulipa ada baada ya kugangwa

walimfanyia Sungura kazi shambani mwake. Sungura alianza

kuwatumikisha wanyama wenzake.

Sungura aliona kuwa bado alihitaji wateja zaidi.Alimtafuta Fisi

ili amsaidie kwenye njama nyingine ya kuongezea wanunuzi

wa huduma zake.

“Fisi, naomba msaada wako. Nitakulipa. Unahitaji tu kufuata

maelekezo ambayo nitakupa,” Sungura alimwambia Fisi.

Fisi alishawishika haraka. Sungura alimpaka Fisi asali mwili

wote. Kisha alifungulia nyuki waliokuwa kwenye mzinga. Nyuki

hao walimganda Fisi mwilini.

“Haya, shika pikipiki hii. Nenda nayo sokoni. Wanyama

wakikuuliza sema uliiba pikipiki na nyuki wakakuganda. Nataka

ukiﬁka ulie kwa sauti ili wanyama waje kushuhudia uganga

wangu. Nimesema na Ngiri ili aje kudai kuwa ulimwibia pikipiki

akaja kwangu nimgange. Mimi nitakuja baadaye kidogo ili

nikutoe nyuki mwilini na nimpe Ngiri pikipiki.Tutateka imani

ya wanyama wengi na watazidi kuja kwangu ili niwagange.

Wajinga ndio waliwao eti!” Sungura aliifafanua njama yake.

Sungura alipoﬁka sokoni alipokelewa kama mfalme.Wanahabari

walikuwa wamekongamana tayari kumhoji. Fisi naye alilia

kama mtoto mdogo.Alijidai kuwa nyuki walikuwa wamemvamia.

Aliendelea kushikilia pikipiki ambayo ilikuwa inang’ong’wa

na nyuki. Alijidai kuwa alikuwa ameganda kwenye pikipiki.

Wanyama waliziajabikia sarakasi hizi.Wengi walipiga picha

tukio hili na kuliweka mitandaoni.

Fisi alianza kumwomba Sungura msamaha.

“Mganga Sungura, ninakuomba unisamehe. Nakuomba

uniondolee dhiki hii. Sitaiba tena,” Fisi alisema huku akibubujikwa

na machozi.

“Nimekusamehe. Nitakutoa nyuki hawa. Nataka uwe funzo kwa

wezi wote. Nataka pia watu wafahamu kuwa mimi si daktari

tu, bali pia mganga wa waganga anayeweza kuagua kila kitu!”

alisema Sungura kwa ukakamavu.Wanyama walishangilia na

kumpigia Sungura makoﬁ.

Ngiri aliﬁka akihema kama alivyokubaliana na Sungura.

“Sijui nikulipe nini, Mganga Sungura.Asante kwa ajili ya dawa

uliyonipa. Mwizi amepatikana.Ama kweli, hakuna mfano wako.

Wewe ni zaidi ya mganga. Ni mganguzi hasa!” alisema Ngiri

huku akimpigia Sungura magoti.

Sungura alifurahi sana kwa kuwa mipango yake ilikuwa

imeenda kama alivyopanga.Alijua kuwa wateja wake wangezidi

kuongezeka kwa kuwa alikuwa amewadhihirishia kuwa

angeweza kuwafanyia hata miujiza.

Sungura aliendelea kuwatapeli wanyama hata zaidi.Alicheza na

imani na itikadi za wanyama.Wakati mwingine alitumia vitisho

ili wanyama wamtafute na kumwomba awape huduma. Siku

moja Sungura alitangaza kuwa ugonjwa mbaya ungewavamia

wanyama.Aliwataka wanyama wote waende kwake kupata

chanjo. Aliwatoza ada kubwa kwa kuwadunga sindano za

maji ya chumvi. Nyani alishindwa kulipia huduma za Sungura.

Alipewa adhabu ya kifungo na kulima shamba la Sungura.

Nyani alishindwa kuvumilia akatoroka na kwenda kwa mfalme

kushtaki.

“Mfalme, nimekuja kwako kulalamikia dhuluma za Sungura.

Anatutoza ada kubwa kupita kiasi.Anatutapeli.”

“Tunahitaji ushahidi wa kutosha ili tumpeleke Sungura

mahakamani.Wanyama wengi wamelalamika lakini hawana

ushahidi,” Simba alijibu kwa huzuni.

Sungura aliitwa na Mfalme Simba ili kuulizwa kuhusu madai

ya Nyani. Alimtupia Mfalme Simba mikono kwa kiburi huku

akisema,“Kama umeshindwa kutawala, sema. Mimi ninaweza

kuongoza wanyama. Sasa nina wafuasi wa kutosha. Nikiomba

kura nitapata.Tena nina pesa za kutosha za kufanya kampeni.”

“Ama kweli kikulacho ki nguoni mwako.Wewe waziri wangu

unataka kuipindua serikali yangu? Naona unatangaza vita.

Uko tayari kupambana?”

“Aliye na macho haambiwi tazama. Nimekuwa nikiweka

mikakati yangu. Naendelea kuiboresha tu,” Sungura alijibu

kwa ukakamavu.

Sungura alitoka kwa Mfalme Simba na kuelekea moja kwa

hadi kwenye oﬁsi za wasajili wa vituo vya habari.Alisajili kituo

chake cha habari kilichoitwa Imani TV. Kituo chake kilianza

matangazo mara moja. Alitangaza dawa na hospitali zake.

Alionyesha pia miujiza yake ya uongo akiponya wanyama

kwenye kituo hicho.Alipata wafuasi wengi mno.Aliwahimiza

wafuasi wake wamtumie maombi yao pamoja na pesa ili

awaombee wapone. Wafuasi wake walitii kikondoo. Aliuza

pia maji ya baraka kwenye chupa ya nusu lita kwa bei ghali

sana. Wafuasi wake walinunua maji hayo kwa wingi. Utajiri

wa Sungura haukuwa na mfano.Alikuwa amefanikiwa kutumia

imani na itikadi za wanyama kujipatia chochote alichotaka.

Sungura aliwafanya wanyama kuamini kuwa wangepona kwa

kugusa gauni lake tu! Sungura alijihisi kama mungu mdogo.

Siku moja Sungura alitangaza janga la njaa kupitia kwenye

kituo chake cha televisheni.Aliwaambia wanyama kuwa kama

wangetaka kunyeshe, basi hawakuwa na budi kumwabudu yeye.

Simba aliposikia tangazo hili alifadhaika sana.Aliita mkutano

wa dharura wa mawaziri wake. Hakumwalika Sungura.

“Ndugu zangu, Sungura anataka kuipindua serikali yetu.

Amewahadaa wanyama na kuwateka ﬁkra. Amewafanya

kuamini kuwa mimi ni adui yao.Amewadanganya kuwa mimi ni

mchawi wa kupindukia.Wanyama hawataki tena niwe mfalme

wao. Sijui nifanyeje,” Simba aliwaelezea wenzake kwa huzuni.

“Nina wazo. Nataka tumwekee Sungura mtego ili tuthibitishe

kuwa ni mwongo. NamwombaWaziri Nyati atangaze kwenye

kituo cha televisheni ya kitaifa kuwa amempoteza mwanawe.

Kisha aende kwa Sungura kuomba huduma. Nitatangulia

kwenda pangoni kwa Sungura ili nijiﬁche na kuchukua video

wakati wa mazungumzo yao. Nitajifanya kuwa jiwe kubwa.

Nitakaa kando ya mawe ambayo Sungura hukalia akifanya

uganga wake,” Kobe alieleza kwa utaratibu.

“Hilo ni wazo zuri, Bwana Kobe. Naipenda hekima yako.

Nataka tuiweke rekodi hiyo kwenye mitandao ili tumuumbue

Sungura akome tabia yake ya kuwahangaisha wanyama.

Lazima tumkomeshe tapeli huyu,” Nyati alisema.

Nyati alitoka mkutanoni na kwenda moja kwa moja hadi

kwenye kituo cha televisheni. Huko alitangaza kupotea kwa

mwanawe kitindamimba. Sungura alipozipata habari hizi

alifurahi sana.Alitaka kuitumia fursa hiyo kumkosanisha Nyati

na Simba.Alimpigia Nyati simu mara moja.Alimwalika Nyati

kwake ili amgangue. Nyati naye alijidai kuwa alihitaji msaada

wa Sungura kwa dharura.Alikwenda mara moja alipoalikwa.

Aliandamana na mkewe. Kobe naye alitangulia kwa Sungura

kama walivyokuwa wamepanga. Alijibanza kando ya mawe

ambayo Sungura alipenda kukalia akifanya uganga wake.

Alitayarisha simu yake ili arekodi video ya yote ambayo

yangejiri kati ya Sungura na Nyati.

Nyati alipowasili alimpata Sungura tayari amevalia maleba

yake ya uganga. Alitisha kuliko ibilisi. Usoni alivaa barakoa

yenye meno na macho ya kutisha kwelikweli. Mwilini alivaa

kabuti iliyoshonwa kwa vipande vya ngozi za chui, chatu na

twiga. Kabuti lake alilipamba kwa mabawa makubwa ya ndege.

Kichwani alivaa taji la dhahabu ambalo lilikuwa limerembeshwa

kwa manyoya ya tausi.

Kobe alianza kazi yake ya kurekodi video punde tu Nyati

na mkewe walipowasili. Nyati na mke wake walipokelewa

na Sungura, kwa kishindo. Hawakutarajia mambo yawe

yalivyokuwa kwa hivyo walijawa na hofu. Hawakuamini kuona

Sungura akiwa mkali kama simba na mchafu kama fuko.

“We’! Hapa hapana haraka! Vulia viatu huko nje!” alisema

Mganga Sungura kwa sauti ya juu na ya kutisha.

Nyati na mke wake waligeuka na kutoka pangoni.

“We! We! Mtaikasirisha mizimu. Rudini kinyumenyume.Vile

mlivyoingia. Hakuna cha kugeuka. Mizimu haionyeshwi mgongo.

Naona hamzifahamu itikadi zetu. Leo nitawafunza!”

Nyati na mkewe walivua viatu na kuingia pangoni polepole

kama konokono. Humo ndani, Sungura aliwavisha magauni

meusi kama makaa na kuwafunga viunoni mishipi miekundu

kama damu.

“Haya, semeni shida zenu.Wewe! Wewe! Ni nani aliyekuambia

kuwa hapa wanawake wana ruhusa ya kuvaa suruali ndefu?

Nenda!Tokomea kabisa!” Sungura alimkaripia na kumfukuza

mkewe Nyati.

Mke wa Nyati alitoka nje na kujikunyatia kando ya mlango

wa pango kama kifaranga aliyenyeshewa. Kobe aliendelea

kurekodi mazungumzo ya Sungura na Nyati kwa rununu yake

huku akifungia kicheko.

“Nawe, mbona una wasiwasi kama kuku mgeni? Ni yepi

yaliyokuleta hapa?” Sungura alimuuliza Nyati kwa bezo.

“Nimepata msiba, yaani tumepata msiba, mimi na mke wangu.

Tumempoteza kitindamimba wetu.Tunaﬁkiri kuna mnyama…”

Hakumaliza maelezo Sungura akarukia, “Bila shaka yupo

mnyama na ndio maana mko hapa.”

“Ndio, daktari,” alisema Nyati.

“Daktari ni nani? Eeh! Tangu lini nikawa daktari? Naitwa

mganguzi. Nyumba hii ina masharti eti! Usinibandike majina

ovyoovyo. Wewe uliye huko nje ninakuona. Ingia!” Sungura

alimwita mke wa Nyati.

Mkewe Nyati aliingia pangoni kwa woga kama kunguru.

“Shika leso. Jifunge.Tamaduni zetu lazima ziheshimiwe hapa.

Mwanamke ni gauni, si hivi viguo vyenu vya kuwabana

mnavyovaa siku hizi. Mwawatatiza mafundi wa nguo nyie,”

alisema Sungura kisha akaangua kicheko kikubwa.

Ganga ganga za mganga ziliendelea huku Kobe akiendelea

kunasa sauti na kuchukua video kisirisiri. Sungura aliwazunguka

Nyati na mke wake huku akirukaruka kama kiroboto na

kuropokwa na maneno mengi kama chiriku.

Hatimaye alisema haya huku akichungulia nyungu, “Kuna

mnyama. Nimemwona. Huyu hapa. Mnyama mwenyewe si mrefu

kama twiga, si mwembamba kama sindano lakini ni mnaﬁki

kama panya.Anawawinda.Anataka kuwaangamiza ninyi na

kizazi chenu.Adui ni Mfalme Simba, lakini amedunda. Mganguzi

atamfunza adabu. Nitamkomesha! Nitaipindua serikali yake!”

Sungura aliwapatia Nyati na mke wake orodha ya vitu

ambavyo alitaka wamletee kama ada yake ili awatibu.

“Nataka kuku mweusi kama mpingo, jogoo mweupe kama

pamba na tausi maridadi kama kipepeo. Leteni vitu hivi baada

ya siku mbili niwatolee kisirani hiki. Niwape mtoto wenu.

Mkoba wangu nao mjue hautabaki bure, wataka pesa.Wewe!

Usije tena na hivyo viguo vyako.Wazee wamekasirika. Haya,

nendeni!” Sungura alisema huku akiwafukuza Nyati na mke

wake.

“Asante sana, mganguzi,” Nyati na mkewe walisema kwa

pamoja. Walichomoka kama risasi na kwenda zao huku

wakicheka kama ﬁsi. Kobe naye alitoka maﬁchoni taratibu kama

kinyonga na kuwafuata Nyati na mkewe.Wote waliandamana

hadi kwa Mfalme Simba.Walipoﬁka walimchezea Simba video

ambayo Kobe alikuwa amerekodi. Simba alighadhibika ﬁka.

“Sasa mmejionea wenyewe unaﬁki wa Sungura?” Mfalme

Simba aliuliza.

Kobe alimwomba Mfalme Simba awe na subira ili waweze

kumkamata Sungura.Waliamua kuandamana wanyama wengi

kwenda kwa Sungura baada ya siku mbili. Simba, kitindamimba

wa Nyati na wanyama wengine wangejibanza pembeni.

Siku hiyo ya siku, Nyati, mkewe, mtoto wao kitindamimba, Kobe,

Simba na wanyama wengine walikwenda kwa Sungura. Nyati

na mke wake walibeba ada waliyotakiwa kupeleka. Simba na

kitindamimba wa Nyati na wanyama wengine walijiﬁcha karibu

na pango la Sungura. Kobe alinyatianyatia na kujiﬁcha mahali

pake pa kawaida, huku akirekodi vituko hivyo vya Sungura.

“Haya. Karibuni. Nilijua mtarudi. Mtoto wenu huyu hapa.

Nipatieni vitu vyangu kwanza kisha niwape mwana wenu.

Mtieni kamba mguuni. Akipotea tena itawagharimu zaidi,”

Sungura alisema kwa ukali.

Nyati na mkewe walimpatia Sungura vitu vyote alivyowatuma

kumletea. Sungura aliwakabidhi Nyati na mkewe mtoto bandia.

Kwa mbali alionekana mtoto wa Nyati lakini hakuwa na

kwato.Alikuwa na kucha ndefu badala yake.

Ghaﬂa bin vuu, Simba, kitindamimba wa Nyati na wanyama

wengine walilizingira pango. Sungura alianza kubabaika.

Alitafuta mbinu za kutoroka akakosa. Chui alisimama tisti

kwenye mlango wa pango la Sungura.

Simba alinguruma hadi pango la Sungura likatetemeka. Sungura

alianza kulia kwa woga. Nyani alivua haraka ngozi na pembe

za Nyati ambazo alikuwa amevishwa na Sungura na kupiga

magoti aombe msamaha. Sungura kuona hivyo pia naye alipiga

magoti kuomba msamaha.

“Natubu. Naomba radhi kwenu na wanyama wote niliowakosea.

Tamaa ilinitawala. Msinidhuru,” Sunguru alibubujikwa na

maneno na machozi kwa wakati mmoja.

“Una tamaa kama ﬁsi wewe! Leo ulimwengu utazigundua

hadaa zako. Tutakuanika mtandaoni. Mrongo wewe. Mtoto

wetu kitindamimba huyu hapa,” Nyati alimwambia Sungura.

“Hatuwezi kuchukua sheria mikononi. Tutafuata sheria.

Tutakufungulia mashtaka ili uﬁkishwe mahakamani. Chui, mtie

mhalifu pingu,” Mfalme Simba alisema kwa hasira.

Nyani kuona hivyo alirukia tawi la mti na kutoweka.Tangu siku

hiyo Nyani alianza kuishi juu ya miti akichelea kukamatwa.

Hiyo ikawa adhabu tosha kwa Nyani. Sungura naye alitiwa

mbaroni. Alishtakiwa kwa makosa mengi lakini la kwanza

lilikuwa la jinai. Sungura alitakiwa kueleza kwa kina namna

alivyoweza kupata ngozi za wanyama ili atengenezee kabuti

lake.

“Sheria za nchi hii haziruhusu kamwe matumizi ya ngozi za

wanyama. Ili kupata ngozi ya mnyama yeyote lazima umuue.

Wewe ni muuaji!” Kobe alisema siku ya hukumu ya Sungura.

Sungura alitaka kukana makosa yake lakini akachezewa

video iliyorekodiwa.Wanyama wengi pia walijitokeza kutoa

ushuhuda wa namna walitapeliwa na Sungura. Fisi alijitokeza

na kuomba msamaha kwa kukubali kutumiwa vibaya na

Sungura.Wanyama walimsamehe alipoahidi kuwa angebadili

mienendo yake.

“Umeshtakiwa kwa kosa la kuwadhuru ndege na kutumia

manyoya yao bila idhini,” Mfalme Simba aliongezea.

“Makosa yote hayo, pamoja na kosa la kuwahadaa wanyama

wenzako yanakupatia kifungo cha miaka mingi na kazi ngumu

gerezani,” Kobe alitoa hukumu.

Siku hiyo, Mfalme Simba alitangaza sheria mpya zilizonuia

kuwakinga wanyama dhidi ya matapeli wa tiba,“Natangaza

kuwa kuanzia leo, daktari, mganga, muuguzi na yeyote yule

anayetaka kutoa huduma za tiba lazima apewe kibali maalum

na serikali.Tumeweka viwango thabiti ambavyo sharti vifuatwe

na wanyama wote kwenye tasnia ya uuguzi.Afya bora ni haki

ya kila mnyama na kuanzia leo serikali yangu itawapatia bima

kwa bei nafuu ili gharama ya matibabu ipungue.”

Wanyama waliokuwa kortini siku hiyo walifurahi sana.Walijua

kuwa walikuwa wamefunguliwa pingu za itikadi za kidini na

za kijamii walizotiwa na Sungura. Kituo cha televisheni cha

Imani TV na Chama cha Imani vilifungwa mara moja.Wanyama

walirejelea maisha yao ya kawaida chini ya uongozi wa Mfalme

Simba.Waliishi kwa raha mustarehe.

Kamusi Yangu

akichelea akisita kufanya jambo fulani kwa

kuogopa matokeo mabaya

alifadhaika alibabaika

alijibanza alijiﬁcha nyuma au kando ya kitu

alimkaripia alimkemea

bezo dharau

bubujikwa tokwa na machozi au maneno kwa wingi

au ghaﬂa

ghadhabika alikasirika sana

itikadi mkusanyiko wa imani zinashikiliwa na

watu fulani

maleba mavazi maalum yanayovaliwa na msanii

anapokuwa anafanya maonyesho

mizimu roho za wale waliofariki

sufufu nyingi mno au tele sana

tisti kusimama imara bila kuyumbayumba

Maswali

1. Sungura alitoa wapi maarifa kuhusu tiba za kiasili?

2. Kwa nini Sungura aliteuliwa kuwa Waziri wa Afya?

3. Toa sababu ambayo ilifanya hospitali za Sungura zisipate

wateja hapo mwanzoni.

4. Sungura alitumia ujanja gani kuhakikisha kuwa alipata

wateja katika hospitali zake?

5. Je, ni kwa nini Fisi hakuumwa na nyuki waliomnata mwilini?

6. Sungura alikuwa ameweka mikakati gani ili kupindua serikali

ya Simba?

7. Wanyama waliweza kudhihirisha vipi kuwa Sungura ni

tapeli?

8. Eleza namna ambavyo Sungura alipanga kumtapeli Nyati.

9. Umejifunza nini kutokana na hadithi hii?

10.Je, unaﬁkiri sheria ya kutoa kibali maalum kwa wahudumu

wote wa tiba ingesaidia wanyama vipi?

Mazoezi

Sehemu ya A

Kusikiliza na Kuzungumza

a. Ukiwa na raﬁki yako, zungumzeni kuhusu namna ya kudhibiti

itikadi za dini na za kijamii katika mazingira yenu. Maswali

haya yatakuongoza:

i. Je, ni itikadi gani za dini zinazopatikana katika mazingira

yenu?

ii. Ni itikadi gani katika utamaduni wenu zenye faida kwa

wanajamii?

iii. Ni mila gani katika mazingira yenu ambazo husababisha

hasara kwa wanajamii?

iv. Serikali hutumia mbinu gani kubadilisha mila na desturi

duni katika jamii?

b. Mwombe raﬁki yako akusomee kurasa zozote tatu za hadithi

hii. Mwambie akuulize maswali yoyote manne kutokana na

kurasa hizo.

c. Msomee raﬁki yako ukurasa mmoja wa hadithi hii. Mwombe

akuhesabie idadi ya maneno ambayo unaweza kusoma kwa

ufasaha kwa dakika moja. Raﬁki anaweza kuwa mwanafunzi

mwenzako darasani.

Sehemu B

Ufahamu wa Kusoma

Jibu maswali haya.

1. Eleza jinsi ambavyo Mganga Sungura alibadilika na kuwa

tapeli.

2. Ni nini maana ya ‘kikulacho ki nguoni mwako’ kwa mujibu

wa hadithi hii?

3. Je, unaﬁkiri Sungura alifanya kazi gani gerezani?

4. Taja tashbihi nne za tabia zilizotumika katika hadithi hii.

Sehemu C

Matumizi ya Lugha

Soma kifungu kinachofuata. Kina nafasi 1 hadi 5.

Umepewa majibu hapo. Chagua jibu lifaalo zaidi kati

ya yale uliyopewa ili kujaza nafasi.

Ni marufuku ___1___ maleba kwa kutumia ngozi ___2___

wanyama pori wakati wa sherehe za kitamaduni. Mtu yeyote

ambaye ___3___ na ngozi ya mnyama wa pori hana budi

kushtakiwa. Wanyamapori ___4___ haki ya kuishi huru. Ni

kinyume na sheria za nchi ___5__ pia kufuga mnyamapori

pasipo na kibali maalum. Ni muhimu tuwalinde na kuwahifadhi

wanyamapori ili tufaidike.

1. a. kutengenezana b. kutengenezeka

c. kutengeza d. kutengezwa

2. a. ya b. za

c. la d. wa

3. a. anayepatwa b. anayepatiwa

c. hupatiana d. hupatikana

4. a. yana b. ana c. wana d. una

5. a. chetu b. yetu c. letu d. wetu

Sehemu ya D

Kuandika

Umegundua kuwa kuna watoto katika mazingira yako

wanaofanya kazi ngumu kwa sababu ya mila zao.Andika insha

ya masimulizi isiyopungua maneno 150 kuonyesha hasara ya

kuwafanyisha watoto kazi ngumu. Msomee raﬁki yako insha

yako ili akupe maoni yake.

Akili ni Mali

Bi. Faraja aliingia darasani akiwa amevaa tabasamu usoni.

Wanafunzi walijua kuwa kuna jambo zuri alilotaka kuwajuza.

“Nimewaletea habari njema,” alisema na kutabasamu zaidi.

“Wizara ya viwanda imetangaza shindano. Wizara hiyo

inawataka wanafunzi wote wa Gredi ya Tano katika kaunti hii

kushiriki. Shindano hili ni la kipekee. Kila mwanafunzi atakuwa

mshindi iwapo atashiriki.Wizara imewaomba walimu wa Gredi

ya Tano kuwahimiza wanafunzi kushiriki katika shindano hili

kwa kikoa,” Bi. Faraja alitua.

“Shindano ni la nini, mwalimu?” Gelo aliuliza akiwa ameinua

mkono.

“Kaunti inataka kuwekeza kwenye sekta ya viwanda. Imeamua

kutumia wanafunzi kupata pendekezo la mradi ambao

wanaweza kuuwekezea. Jukumu lako kama mwanafunzi ni

kuungana na wenzako wasiozidi wanne na kuandaa pendekezo

la mradi wenu. Pendekezo lenu litahitaji kielelezo kidogo.

Utahitaji pia maelezo ya kuonyesha jinsi ambavyo mradi wenu

utaweza kuwafaidi vijana iwapo utatekelezwa katika kaunti

yetu,” Bi. Faraja aliendelea kufafanua.

“Kielelezo kinahitaji malighaﬁ. Je, tutatoa wapi vitu vya

kutumia ili kutayarisha vielelezo vyetu?” Sela aliuliza.

“Hilo ni swali zuri sana na pia suala nyeti katika mfumo huu

wetu wa elimu. Wizara ya viwanda imehimiza na kusisitiza

kuwa malighaﬁ ya kutayarisha kielelezo cha miradi yenu

yatoke katika mazingira yenu.Yaani, vitu mtakavyotumia viwe

ni vile vinavyopatikana katika mazingira yenu bila kununua.

Mfano mzuri ni karatasi ambazo zimekwisha kutumiwa ambazo

zinaweza kurudishwa tena mitamboni na kuunda bidhaa

mpya tofauti tofauti. Wizara imetoa onyo kali kwa yeyote

atakayetumia shindano hili kumgharimu mzazi. Sitaki kusikia

kuwa mmewaambia wazazi wenu wawanunulie vitu vya kutumia

katika mradi wenu.Akili ni mali.Tumieni akili na ubunifu wenu.

Wizara inataka kulea kizazi cha watu ambao watajitegemea

kiuchumi katika siku za usoni. Inataka muanze kuﬁkiria namna

ya kuanzisha viwanda na kuviendeleza mkiwa wadogo. Mazoea

ni tabia. Tunasema ‘samaki hukunjwa akiwa mbichi’ eti!” Bi.

Faraja alielezea zaidi.

“Asante mwalimu kwa maelezo hayo. Mimi naﬁkiria

kupendekeza mradi wa kutumia mabaki ya maganda ya

matunda ili kutengeneza mbolea. Maganda hayo yanapatikana

katika soko letu bila malipo.Tukitumia maganda hayo tutakuwa

tunatengeneza mbolea na kusaﬁsha soko kwa wakati mmoja,”

Sela alisema kwa bashasha.

“Hilo ni wazo zuri, Sela. Najua mtaliboresha wazo hilo katika

kikundi chenu ili kielelezo chenu kifane. Narudia kuwa kila

mwanafunzi atakayeshiriki katika shindano hili ni mshindi na

atatuzwa kwa kushiriki.Wizara imesema kuwa itatuza jitihada.

Nawaomba mshirikiane katika makundi yenu ili kila mtu atoe

mchango wake,” Bi. Faraja alisema.

“Je, tumepewa muda gani wa kutayarisha kielelezo hicho?”

Gelo aliuliza.

“Mwezi mzima. Maelezo zaidi yako kwenye tovuti ya wizara

hiyo mtandaoni. Nitawapeleka kwenye maabara yetu ya

tarakilishi ili mjisomee maelezo wenyewe. Haya, mnaweza

kujadiliana kuhusu mapendekezo ya miradi yenu,” Bi. Faraja

aliwaambia wanafunzi.

Wanafunzi walijigawa katika makundi na kuanza majadialiano

mara moja. Kila mwanafunzi alipata kundi isipokuwa Fadhila,

aliyeishia kuzunguka na kitimaguru chake darasani. Kila

kundi lilimkataa.

“Kwa nini huna kundi, Fadhila? Si ujiunge na kundi la kina Sela.

Naona ni watatu,” alipendekeza Bi. Faraja.

Fadhila alipokaribia kundi la Sela hakuamini aliyoambiwa,

“Tumetosha. Hatutaki mtu mwingine. Mradi wetu utahitaji

matumizi ya viungo vya mwili. Hatutaki usumbuke, tafuta kundi

jingine,” alisema Sela huku akimtupia Fadhila mkono.

“Lakini nitawafaa kwa mawazo. Naomba nijiunge nanyi.

Nitafanya kazi yoyote mtakayonipatia. Mwalimu amesema…”

Fadhila alijaribu kujieleza kwa unyenyekevu.

“Amesema nini? Huwezi kujilazimisha katika kundi letu. Mwalimu

mwenyewe alisema kuwa tujichagulie makundi wenyewe.

Acha kudanganya.Tutakuhitaji wakati wa kundi la Hisabati

na Kiswahili kwa kuwa wewe ni gwiji, lakini hapa hutatufaa.

Tafadhali tuelewe,” Sela alimwambia Fadhila kwa ukakamavu.

Wakati wa mapumziko ya mchana Fadhila alikaa pembeni peke

yake.Aliwaza kuhusu matukio ya darasani siku hiyo. Hakuamini

namna ambavyo wanafunzi wenzake walivyomtema

alipowahitaji.

“Hata Gelo hakutaka nijiunge na kundi lao! Ama kweli maraﬁki

wanaﬁki ni hatari sana,” Fadhila alijisemea huku akidondokwa

na machozi.

Bi. Faraja aligundua kuwa Fadhila alikuwa akilia. Alikwenda

mara moja kumdadisi,“Una nini Fadhila? Unaumwa?”

“Sina neno. Siumwi, mwalimu,” Fadhila alisema huku akifuta

machozi haraka.

“Kama kuna jambo linalokusumbua usisite kuniambia,” Bi.

Faraja alisema.

“Sina kundi. Wenzangu darasani hawanitaki. Wanasema

sitaweza kuwafaa kwenye mradi,” Fadhila alisema huku akilia

kwikwikwi.

“Usitie shaka, Fadhila. Pangusa machozi. Kama nilivyosema

akili ni mali. Mradi huu unahitaji akili zaidi ya nguvu za mwili.

Wazia mradi wako peke yako. Nitakuelekeza ili nawe uweze

kushiriki,” Bi. Faraja alimwelezea Fadhilla kwa makini.

Kuanzia siku hiyo, Fadhila alipata nguvu mpya. Hakikisho la

Bi. Faraja kuwa angemwelekeza lilimtia moyo. Hakujihusisha

tena na miradi ya wenzake darasani bali aliwazia mradi wake.

“Mwalimu, nimepata wazo la mradi wangu. Naﬁkiria kuwa

matumizi ya magamba na matawi ya ndizi kutengenezea

vikapu, magunia na karatasi ni wazo zuri,” alisema Fadhila

kwa ujasiri.

“Hilo ni wazo zito sana. Manufaa ya mradi huo ni makubwa na

mengi.Tukipata malighaﬁ mbadala ya kutengenezea karatasi

tutaokoa miti na kuimarisha mazingira yetu. Naona uanze mara

moja kufanya utaﬁti zaidi na kutayarisha kielelezo chako,” Bi.

Faraja alisema kwa furaha.

“Naomba uniruhusu kutumia tarakilishi kwenye maabara

kufanya utaﬁti zaidi,” Fadhila alimsihi Bi. Faraja.

“Bila shaka una ruhusa. Wakati wa jioni nitakuwa huko

maabarani. Njoo usakure na kupata maarifa zaidi. Naipenda

hekima yako ya kuutumia mtandao ili kujinufaisha. Inasikitisha

jinsi ambavyo watoto wengi wanavyotumia mtandao

kujizubaisha tu. Tunahitaji pia wavumbuzi si tu watumizi wa

huduma za mtandaoni,” Bi. Faraja alisema.

Kauli za Bi. Faraja zilimpa Fadhila matumaini. Alianza mradi

wake mara moja. Aliandika yote aliyotaka kuwasilisha kwa

kuyapiga chapa kwenye tarakilishi.Wasilisho lake lilipendeza

ajabu baada ya kulitia picha.

“Sasa kazi iliyobaki ni ya kuandaa kielelezo halisi. Nahitaji

kinu na mchi, magamba na matawi ya ndizi, gundi, mti wa

kukandia chapati,” Fadhila alijisemea.

Alasiri ya siku hiyo mwanafunzi mpya aliwasili hapo darasani.

“Tumepata mgeni ambaye kuanzia leo atakuwa mwenzetu.

Nawaomba tumkaribishe kwa makoﬁ kisha aseme jina lake.

Baadaye tumwelezee kuhusu yale tuliyojifunza darasani

na tumwalike kwenye mradi wetu unaoendelea,” Bi.Faraja

alitangaza.

“Asante mwalimu kwa makaribisho. Ninaitwa Bela,” Bela

alijitambulisha kwa ukakamavu.Alipewa muda wa kuangalia

miradi ya makundi tofauti na kuchagua kundi la kujiunga nalo.

Baada ya siku mbili, Bela alimsalimu Fadhila na kumwomba

ajiunge naye kwenye mradi. Fadhila hakuamini.Alishtuka sana.

“Makundi yote yalinikataa ndio maana nafanya mradi peke

yangu. Siamini kuwa unataka kujiunga nami,” Fadhila alisema

kwa mshangao.

“Kwanza nimeipenda tabia yako. Una uvumilivu, umakinifu na

ujasiri. Pili, katika shule niliyotoka wanafunzi hawabaguani kwa

misingi yoyote ile. Mwalimu wetu alituambia kuwa ulemavu

wa mwili si hoja. Alisema kuwa yule ambaye anawabagua

walemavu wa mwili yeye mwenyewe ni mlemavu wa akili,”

Bela alisema na kucheka.

“Kweli kabisa!” Fadhila alisema na kuangua kicheko.

“Mwalimu wetu wa darasa huko alitufunza kuwa kila mtu

ana haki ya kuhusiana na wengine.Tatu, nimeupenda mradi

wako. Ni mradi ambao unaweza kufanywa katika mazingira

yetu bila gharama yoyote. Mradi wenyewe uliupata vipi?” Bela

alimuuliza fadhila.

“Bi. Faraja alituambia kuwa akili ni mali. Ni kweli kabisa.

Nilijiuliza ni kwa nini tutumie ukonge kutengeneza magunia,

vikapu na nyuzi za kujengea na tusiweze kutumia migomba?

Kisha niliingia mtandaoni na kugundua kuwa pia kwa kutumia

magamba na matawi ya ndizi tunaweza hata kutengeneza

karatasi,” Fadhila alisema kwa tabasamu.

“Tutafanya nini hasa ili tuweze kutengeneza bidhaa zetu za

kielelezo cha mradi?” Bela aliuliza.

“Kwa ajili ya mahitaji ya kielelezo chetu tutatumia magamba

ya ndizi. Baada ya ndizi kuvunwa, yaani kukatwa, mti wa ndizi

hubakia ukiwa mzima. Magamba yake huwa bado ni mabichi.

Tutakata magamba hayo katika vipande tunavyotaka kisha

tuyatie ndani ya kinu. Tutayaponda magamba hayo kwa

mchi. Tunaweza kuongezea gundi aina yoyote ile tukitaka.

Magamba yakilainika tutayaweka kwenye meza. Hapo mezani

tutatandaza kwa kutumia mti wa kukandia chapati ili yanyooke.

Yakikauka tayari tutakuwa na malighaﬁ ya kutengenezea

bidhaa mbalimbali kwa magamba ya ndizi. Mradi huu ukiwa

kiwandani haya yote yatafanyika kwa urahisi zaidi kwa kutumia

mitambo,” Fadhila alijieleza kwa ufasaha.

Wanafunzi walifanya kazi zao kwa bidii. Kila kikundi kilionekana

kufanikiwa katika mradi wake. Bi. Faraja alipendezwa sana

na jitihada za wanafunzi wake.Aliwaambia,“Jitihada huvuta

heri. Nawahongera kwa hatua ambazo tayari mmepiga katika

miradi yenu.”

Fadhila na Bela walipata kile walichohitaji bila usumbufu

wowote. Migomba ilikuwa imetapakaa kila mahali katika

kaunti yao. Ndizi zilikuwa ndicho chakula chao cha kila siku.

Hawakwenda mbali kutafuta magamba ya ndizi. Hapo shuleni

palikuwa na ndizi za kutosha na zilipokomaa na kukatwa tu,

walipata malighaﬁ ya mradi wao.

Siku ya vielelezo vya miradi kukaguliwa ilikuwa imekaribia.

Kila kundi lilikuwa na matumaini makubwa kupata tuzo yao.

Wanafunzi walisikika wakibashiri tuzo yenyewe.

“Pengine tutapewa vitabu vya hadithi,” alisema Gelo.

“Hata pengine tutaletewa sare za michezo,” alisema Sela.

“Naﬁkiri tupewa vipakatalishi,” Bela alisema.

“Nilisema kila mtu ni mshindi na atapata kitu. Chochote

utakachopewa pokea kwa moyo mkunjufu. Jambo muhimu ni

kuwa mtajifunza jambo kutokana na mradi huu,” Bi. Faraja

aliwakumbusha wanafunzi wake.

Siku hiyo ya siku ilisubiriwa na wanafunzi kwa hamu na ghamu.

Kila kikundi kilikuwa kimekamilisha kielelezo cha mradi wao.

Wanafunzi wote walivaa sare saﬁ. Walionekana nadhifu

kweli. Kila kikundi kilitakiwa kuwasilisha maelezo ya mradi

mbele ya wakaguzi. Baadaye wangewaonyesha wakaguzi

hao kielelezo chenyewe.Vikundi tofauti vilichagua njia tofauti

za kuwasilisha maelezo yao. Sela na kikundi chake walichora

chati kuelezea hatua za kutengeneza mbolea kwa kutumia

maganda ya matunda. Gelo na kikundi chake waliigiza namna

ya kutumia chupa za plastiki kujengea kuta za nyumba. Fadhila

ana Bela walitumia projekta kuelezea mradi ambao walikuwa

wanapendekeza. Walionyesha picha na video walizochukua

kwa ruhusa ya mwalimu wao kuanzia mwanzo wa mradi

hadi mwisho.Wakaguzi walipendezwa sana na wasilisho lao.

Wanafunzi wa Gredi ya Tano waliongozwa na Bi. Faraja na

kuandamana hadi kwenye vielelezo vya miradi yao. Kila kundi

lilisimama kando ya mradi wao.Waliwaelezea wakaguzi wazo

la mradi wao hatua kwa hatua.

Wakati wa maswali uliﬁka na kila mtu akawa huru kuuliza.

“Nimeupenda mradi wenu wa kutengeneza karatasi na bidhaa

nyingine kwa kutumia magamba ya ndizi. Je, iwapo wizara yetu

itateua mradi wenu na kuwekeza mnaﬁkiri vijana wa kaunti

hii watanufaika vipi?” aliuliza mkaguzi mmoja.

Fadhila aliinua mkono mara moja na kujibu.

“Asante sana kwa swali hilo. Kwanza kabisa vijana watapata

ajira. Pili, mradi huu utawahimiza vijana kurudi mashambani

ili walime na kupanda ndizi zaida. Mwalimu wetu alituambia

kuwa mtu akionja asali hutaka kuchonga mzinga. Bora tu

vijana waonje faida za mradi wenyewe.”

Fadhila alipigiwa makoﬁ na kila mtu.

“Mwalimu wenu amewafunza mambo mazuri. Je, mwenzako

naye analo la kusema?” aliuliza mkaguzi mwingine.

“Asante sana. Mradi wetu utafanya chakula kuongezeka katika

kaunti yetu. Kama tunavyojua kaunti yetu tayari inaongoza

kwa ukulima wa ndizi. Huwezi kupata magamba ya ndizi kabla

ya kukata mkungu uliokomaa. Bila shaka mauzo ya ndizi katika

kaunti yetu yataongezeka na kuimarisha uchumi wetu,” Bela

alielezea kwa utaratibu.

Bela pia naye alipigiwa makoﬁ na kushangiliwa na wakaguzi,

walimu na wanafunzi wenzake.

Zamu ya kikundi cha Sela ya kuulizwa maswali iliﬁka.

“Mradi wenu wavutia ili nina swali moja tu. Je, mnaﬁkiri tutapata

wapi chupa za kutosha za kujengea nyumba zote katika kaunti

yetu?” mkaguzi mmoja aliwauliza kina Sela.

Sela na kundi lake walinyamaza kimya kama maji mtungini.

“Pia nami nina swali.Tunanuia kupiga marufuku matumizi ya

chupa za plastiki katika kaunti yetu. Je, mradi wenu utaweza

kuendelea baada ya hapo?” mkaguzi mwingine aliuliza. Kundi

zima lilinyamaza.

Kundi la Gelo liliulizwa swali moja. Gelo alilijibu bila kumakinika.

“Je, unaﬁkiri maganda ya matunda yanaweza kutengeneza

mbolea ya kutosha ya kukidhi mahitaji ya wakulima katika

kaunti hii?”

“Sina hakika. Lakini naﬁkiri kila mtu akiongeza idadi ya

matunda anayokula kila siku tutaweza,” Gelo alipojibu kila

mtu aliangua kicheko.

Wakaguzi waliondoka na kuahidi kuwasiliana na mwalimu

kuhusu zawadi za makundi yote. Bi. Faraja aliwapongeza

Fadhila na Bela kwa ukakamavu wao wa kujibu maswali.

Alisema, “Nawaonea fahari kubwa, Fadhila na Bela. Heko!

Mmedhihirisha kuwa mlikuwa mmefanya utaﬁti wa kutosha

kuhusu mradi wenu.”

Siku moja asubuhi, kabla ya masomo kuanza, Bi. Faraja aliwaita

Fadhila na Bela oﬁsini mwake. Bela alimsaidia Fadhila kusukuma

kitimaguru chake hadi huko oﬁsini. Walipoﬁka walipewa

habari njema, “Nina furaha isiyo na kifani. Hongera kwenu.

Mradi wenu umechaguliwa na mwekezaji mmoja wa kaunti

yetu. Kwa usaidizi wa wizara ya viwanda atafungua kiwanda

cha kutengeneza karatasi na bidhaa nyinginezo kwa kutumia

magamba na matawi ya ndizi.Ameomba tumtumie wasilisho

lenu kwa njia ya kidijitali ili alidadisi zaidi. Ameomba pia

mkikubaliwa na wazazi au walezi wenu wakiridhia, niwapeleke

mkahojiwe kwenye kituo cha televisheni ya kitaifa.”

Habari za kuteuliwa kwa mradi wa Fadhila ana Bela zilisambaa

haraka shuleni na kwingineko. Baada ya siku chache watoto

hawa pia walianza kuzungumziwa kwenye mitandao ya kijamii.

Ijapokuwa picha zao hazikuwepo tayari watu wengi walikuwa

wamefahamishwa kuwa Fadhila alikuwa na ulemavu wa miguu.

Baadhi ya kauli mitandaoni zilikuwa hivi;

‘Ulemavu si hoja. Mungu ambariki mtoto huyo azidi kuifaa

jamii yetu’

‘Mtoto huyu anahitaji kufanyiwa uchunguzi. Pengine miguu

yake bado inaweza kutembea. Wadau, tumeni picha tuzione.

Teknolojia ya tiba imepiga hatua. Palipo na nia pana njia.

Madaktari mko wapi?’

Siku ya kwenda kwenye kituo cha habari ilisubiriwa na wengi

kwa hisia mseto. Kuna wale waliofurahia kuwa wangewaona

Fadhila na Bela. Kuna wengine waliotaka kujigamba kwamba

wanawafahamu Fadhila na Bela.Wanafunzi wa Gredi yaTano

waliona fahari kubwa kwamba wenzao wangeonekana kwenye

runinga.Almradi kila mmoja wao angefurahi kuwaona watoto

hao kwenye kiwambo cha runinga.

Hayawi hayawi huwa. Siku iliﬁka. Fadhila na Bela waliﬁka

studioni na kuhojiwa. Bi. Faraja pia alihojiwa. Mahojiano

yalipokamilika mwekezaji aliyependezwa na mradi wa Fadhila

na Bela naye alikaribishwa studioni.Aliwapongeza wanafunzi

hao na kuwahimiza kuendelea na bidii katika kubuni na

kuvumbua maarifa ambayo yataifaidi jamii yao.

“Nawapa hongera zangu, Fadhila na Bela. Mradi mliowasilisha

utawezesha maendeleo endelevu. Utafaidi vizazi vingi

vijavyo katika jimbo letu. Nimemletea Fadhila zawadi ya kiti

cha kisasa cha kutembelea. Kiti hiki ni cha kieletroniki na

hatahitaji kutumia nguvu kujisukuma au kusukumwa na mtu

mwingine. Kiti hiki pia kinakuja na kipakatalishi chake ambacho

unaweza kukitenganisha ukitaka. Nawe Bela nimekuletea

kipakatalishi. Sasa mnataweza kufanya utaﬁti mtandaoni kwa

wepesi. Tafadhali tumieni vifaa hivi kwa njia nzuri ili viwape

faida. Tumieni vifaa hivi wakati ufaao kwa mwongozo wa

mwalimu au wazazi na walezi wenu. Kampuni yangu imejitolea

pia kugharamia uchunguzi wa hali ya Fadhila. Iwapo Fadhila

anaweza kupata matibabu na kurudia hali ya kawaida itakuwa

fahari yangu kugharamia kila kitu,” alitangaza mwekezaji

akiwa kwenye runinga.

Fadhila na Bela walibubujikwa na machozi ya furaha. Hata

mwanahabari alikuwa akiwahoji macho yake yalitona mchozi

akayapangusa.

Wakaguzi wa miradi walirudi shuleni baada ya wiki moja

kuwapelekea watoto zawadi zao.Walileta vitabu vya hadithi,

tarakilishi, mipira ya kuchezea na miche ya kupanda.Wanafunzi

walifurahia zawadi zao na kuwashukuru wageni wao.Walikariri

mashairi waliyokuwa wametayarisha kwa msaada wa Bi.

Faraja.

“Nimefurahishwa na mashairi yenu kuhusu uwekezaji na utunzaji

wa mazingira. Huwezi kutenganisha masuala haya mawili. Ili

jimbo letu lipate ufanisi tunahitaji kuhakikisha kuwa uwekezaji

hasa kwa njia ya viwanda huyachafui mazingira yetu. Upanzi

wa miti, utunzaji wa vianzo vya mito ni jukumu la kila mmoja

wetu. Napendekeza kuwa ule mradi wa kufanya maganda

ya matunda mbolea utiliwe mkazo kama njia mojawapo ya

utunzaji wa mazingira. Mradi wa kutumia chupa za plastiki

kujengea pia ni mbinu nyingine ya kuhakikisha kuwa chupa

hizi hazitupwi ovyoovyo na kuharibu mazingira. Napendekeza

ufundi huo utumike hasa kwenye majengo kama vile ya vibanda

vya kuku na sungura. Ikumbukeni kauli ya mwalimu wenu kuwa

akili ni mali,” alihutubia mmoja wa wakaguzi.Watu walimpigia

makoﬁ kama ishara ya kukubaliana naye.

Hotuba ilipokwisha, Gelo na Sela walimwita Fadhila kando.

Fadhila alikwenda mara moja kwa msaada wa kiti chake kipya.

“Tunaomba utusamehe, Fadhila. Tulikubagua,” alisema Gelo

kwa upole.

“Tusamehe, hatutarudia.Ahadi ni deni, tumekuahidi.Tunaomba

tuwe maraﬁki zako tena.Tufanye miradi pamoja na tucheze

nawe,” Sela alisema huku akilengwalengwa na machozi.

“Niliwasamehe zamani. Bi. Faraja alisema kosa ni kurudia

kosa,” alisema Fadhila.

“Asante!” Gelo na Sela walisema kwa pamoja huku wakimpa

Fadhila mkono kama ishara ya mapatano.

Kamusi Yangu

kikoa kufanya kazi au mambo kwa pamoja

sekta sehemu ya kitu kilichogawanywa

malighaﬁ kitu chochote ambacho kinatumika

katika utengezaji wa bidhaa

kielelezo mfano

kumgharimu kumfanya mtu atoe pesa fulani za

kununua kitu

tovuti mkusanyiko wa kurasa zilizoandikwa

kwa lugha mbalimbali za tarakilishi

ambazo kwa pamoja hujumuika katika

kutoa habari au maelezo kuhusu jambo

fulani

gwiji mtu hodari katika kufanya jambo fulani

walivyomtema walivyomkana

wanaﬁki watu ambao si wakweli; wasioaminika

alimsihi alimwomba

kinu na mchi ni vifaa vya kiasili vinavyotumiwa kwa

pamoja kupondea nafaka kama vile

mahindi

wakibashiri wakisema kitakachofanyika katika siku

za usoni

wakiridhia wakikubali

wadau wahusika katika shughuli fulani

maendeleo

endelevu ni ukuaji wa viwango vya ufanisi wa

binadamu na uboreshaji wa maisha bila

kuathiri mazingira

Maswali

1. Bi. Faraja aliwaletea wanafunzi habari gani?

2. Wanafunzi walipaswa kupata malighaﬁ ya kielelezo cha

mradi wao wapi?

3. Toa sababu ambazo ziliwafanya wanafunzi kutomkaribisha

Fadhila kwenye vikundi vyao.

4. Mradi wa Sela ulikuwa na upungufu upi?

5. Je, ni kwa nini mradi wa Gelo haungeweza kuwasaidia

vijana kuwa na maendeleo endelevu?

6. Mradi wa Fadhila na Bela ungesaidia vipi uchumi wa jimbo

lao?

7. Zawadi ambazo wanafunzi walipewa zilikuwa na manufaa

gani kwao?

8. Je, kwa nini ni muhimu kwa wawekezaji kuwazia suala la

usaﬁ wa mazingira kila wanapoanzisha miradi kwenye

viwanda?

9. Umejifunza nini kutokana na hadithi hii?

10.Je, msamaha una umuhimu gani kwa wanajamii?

Mazoezi

Sehemu ya A

Kusikiliza na Kuzungumza

a. Ukiwa na raﬁki yako, zungumzeni kuhusu namna ambavyo

mnaweza kuwekeza. Maswali haya yatawaongoza:

i. Je, ni mradi gani ambao mnaweza kuanzisha ili

kuwekeza?

ii. Mnaweza kupanua mradi huo wenu kwa njia gani?

iii. Mnaweza kutumia mbinu gani kuwaalika wawekezaji

kujiunga nanyi katika mradi wenu?

b. Uwekezaji wenu utaifaidi vipi jamii yenu?

c. Mwombe raﬁki yako akusomee kurasa zozote tatu za hadithi

hii. Mwambie akuulize maswali yoyote manne kutokana na

kurasa hizo.

d. Msomee raﬁki yako ukurasa mmoja wa hadithi hii. Mwombe

akuhesabie idadi ya maneno ambayo unaweza kusoma kwa

ufasaha kwa dakika moja. Raﬁki anaweza kuwa mwenzako

darasani.

Sehemu B

Ufahamu wa Kusoma

Jibu maswali haya.

1. Eleza jinsi ambavyo unaweza kutengeneza karatasi kwa

magamba ya ndizi kwa mujibu wa hadithi.

2. Kwa nini Bela alipendelea kufanya kazi na Fadhila?

3. Pendekeza mambo ambayo Bi. Faraja anaweza kufanya ili

kukomesha ubaguzi miongoni mwa wanafunzi wake.

4. Eleza maana ya methali zote zilizotumiwa kwenye hadithi.

Sehemu C

Matumizi ya Lugha

Ni jambo __1__ busara kuwekeza. Mtu anaweza kuwekeza

akiwa peke yake au __2__ na wenzake katika __3__cha watu.

Watu wengine huwekeza kwa kuanzisha miradi ya kibiashara

ambayo huwaletea faida. Ijapokuwa panda __4__ za dunia ni

nyingi ni vyema kutafuta mtaji na kuwekeza. __5__. Ni muhimu

kuhangaika tukitafuata riziki.

1. a. ya b. wa

c. la d. za

2. a. akaunga b. akaungisha

c. akaungika d. akaungana

3. a. kikosi b. kikundi

c. kilinge d. kikoa

4. a. shuka b. nenda

c. rudi d. kwea

5. a. Mgaagaa na upwa hali wali mkavu

b.Aliye juu mngoje chini

c. Mwenye shibe hamjui mwenye njaa

d. Ukiona vyaelea jua vimeundwa

Sehemu ya D

Kuandika

Unataka kuanzisha mradi wa kufuga sungura ili ujipatie

mapato.Andika baruapepe kwa raﬁki yako isiyozidi maneno

150 ukimwomba ajiunge nawe kwenye mradi huo. Msomee

raﬁki yako insha yako ili akupe maoni yake.

Tamara Tamashani

Tamara alijitayarisha vilivyo kwa ajili ya tamasha ya muziki.

Kila siku alifanya mazoezi akiwa nyumbani na pia shuleni.

“Jitihada huvuta heri. Shairi lako litafana bila shaka. Nimekusikia

ukilikariri kutoka huko nje. Umelishika kweli,” mama yake

Tamara alimwambia kwa furaha.

“Hata nami nimeisikia sauti iliyo kama ya ninga nikiwa huko

barazani. Shairi lenyewe ni zuri na mwenye kulikariri naye

amelimudu kweli. Naﬁkiri unaweza kulikariri hata ndotoni.

Bila shaka utanyakua ushindi. Nakutakia kila la heri siku hiyo

ya tamasha,” alisema baba yake Tamara kwa tabasamu kuu.

“Asanteni sana. Najitahidi ili nifaidi. Ijapokuwa mwalimu wetu

alituambia kuwa kila mshiriki ni mshindi kwenye tamasha

hiyo, nataka niwe bora zaidi. Nataka kuikuza talanta yangu

ya usanii wa jukwaani,” alisema Tamara kwa bashasha.

Shuleni, mwalimu wake, Bwana Jasiri, alimwelekeza na

kumhimiza Tamara kila uchao.

“Kombe la ushindi kwenye kitengo hiki cha shairi la kujitungia

ni lako. Unakariri shairi hili kwa kuzingatia ishara mwafaka za

mwili na uso. Umekuwa malenga haswa. Kinolewacho kumbe

hupata,” Bwana Jasiri alimwambia Tamara siku moja baada

ya mazoezi yake ya kukariri shairi.

“Nikipata kombe halitakuwa langu bali letu. Ushindi utakuwa

wetu sote. Mimi, nyinyi walimu na wanafunzi wenzangu.

Nyote mmenishika mkono na kunitia shime tangu tamasha

hii kutangazwa.Asanteni sana,” Tamara alisema kwa upole.

“Ushindi ni wetu sote kwa hakika ila umetuwakilisha vilivyo

kuanzia mwanzo wa tamasha hii.Tia bidii zaidi ili uchaguliwe

kuipeperusha bendera yetu kwenye kiwango cha Jumuiya ya

Afrika Mashariki,” alisema Bwana Jasiri.

Tamara aliufuata ushauri wa wote waliomwelekeza.Alilikariri

shairi lake kwa ufundi mkubwa. Kila aliyemsikiliza alimwambia

kuwa angefanikiwa.

“Asiyekubali kushindwa si mshindani. Hata nisiposhinda kombe

hili, bado nitakuwa nimeaﬁkia lengo langu.Azma yangu hasa

ilikuwa ni kuunoa uwezo wangu wa kutunga na kulikariri,”

Tamara angesema.

Siku iliyosubiriwa na wengi iliﬁka.Tamara na wenzake waliﬁka

mapema ili kushiriki kwenye tamasha hilo.Walisaﬁri kwa basi

la shule yao. Shule yao ilikuwa imewasajili washiriki katika

vitengo tofauti vya tamasha hiyo.

Zamu ya Tamara kupanda jukwaani iliwadia. Alipanda kwa

kishindo.Alisindikizwa na wenzake kwa vigelegele na nderemo.

Alianza wasilisho lake,“Wakaguzi, wageni waalikwa, walimu

na wanafunzi wenzangu. Mbele yenu ni mwanafunzi wa shule

ya msingi ya …”Tamara alisita ghaﬂa.Alikauka kama sanamu.

Watu walishangaa.Wanafunzi wenzake walimaka. Hawakuamini

kuwa Tamara alikuwa amenyamaza kama ambaye alikuwa

amezimwa kwa swichi. Mwalimu wake, Bwana Jasiri, alitingisha

kichwa kwa masikitiko.

Tamara alianza kububujikwa na machozi. Baadhi ya wanafunzi

wa shule yake pia walianza kulia kilio cha chini kwa chini.

Tamara alijaribu kufungua kinywa lakini hakuweza kusema

lolote la maana. Aligugumiza tu.

“Sa…sama…ha…” alisema huku akilia jukwaani.

Mwalimu wake, Bwana Jasiri, alisimama na kumwangalia

Tamara na kumpa ishara ambayo alizoea kumpa wakati wa

mazoezi. Tamara aligutuka kama ambaye ametoka kwenye

ruya mbaya. Alipangusa machozi na kuanza kutokwa na

maneno kama chiriku.

“Samahani sana kwa hilo. Samahani sana kwa kuwapotezea

muda. Najua ratiba yenu imepangwa kwa kuhesabiwa dakika.

Nawaomba niwaelezee sababu za kusita kwangu. Nawaomba

niseme ukweli. Nimemwona mwalimu wangu wa utotoni

kwenye hadhira hii. Bi.Azuri alinifunza kuanzia Gredi ya Kwanza

hadi Gredi ya Tatu kabla wazazi wangu kupata uhamisho nami

nikabadilisha shule. Nimekumbuka kauli zake ‘sema ukweli

ukuweke huru’.Asante sana, Bi.Azuri. Kauli zako hizo zimenilea

na kuniokoa kila mara ninapokumbana na hali hii. Mwalimu

wangu, Bwana Jasiri, asante. Mafunzo yako wakati wa mazoezi

yangu ya kukariri shairi hili yananiwezesha sasa kuikabili

hadhira hii. Uliniambia nisiangalie watu nyusoni mwao iwapo

naﬁkiri woga umeniingia. Nilipopanda jukwaani sikuwa na

woga wowote.Aliye na kovu usidhani kapona.Woga umeniingia

nilipomwona mwanafunzi mwenzangu aliyenitesa sana kwa

ajili ya hali yangu ya kimaumbile. Kesi Mtoro, nisamehe kwa

kuyazungumzia haya hapa hadharani.

Nilizaliwa na mdomo uliopinda. Huo haukuwa ugonjwa wa

kunywewa dawa lakini ni hali iliyohitaji tiba kwa njia ya

upasuaji.Watoto na wanafunzi wengine walinicheka kwa kuwa

nilisema vibaya. Walimu walijaribu wawezavyo kuwakanya

na hata wakati mwingine kuwaadhibu ili wasinitese.Walimu

wangu waliweza tu kunilinda nikiwa darasani au karibu nao.

Nikiwa uwanjani watoto wangenichokoza ili niseme wacheke.

Kwa sababu ya hilo niliishia kubaki kivyangu ili nisisumbuliwe.

Nakumbuka kwa uzito wa moyo kisa kimoja kilichotokea

siku moja. Kisa hicho kilinitisha sana. Sikumwambia mtu

yeyote siku hiyo. Nimeamua kukisema ili nijiweke huru. Mtoro

alinitesa sana siku hiyo.Tulikuwa wa kwanza kuingia darasani.

Tulimwona jongoo akitambalia ukutani. Lazima aliingia kupitia

kwenye dirisha. Mtoro alimchukua jongoo huyo kwa rula yake.

Alifungua begi langu na kumtia jongoo huyo humo ndani huku

akicheka. Nilishtuka kama ambaye nilikuwa nimekutana na

ibilisi mwenyewe. Nilitamani kumwomba asiniadhibu bila ya

kosa lakini kinywa kilinisaliti. Nilishinda nimejikunyata siku

nzima. Bi.Azuri aliponidadisi sikusema kitu.

Tangu siku hiyo nilishikwa na kigugumizi nisichokilalia wala

kukiamkia. Tuseme nilikumbwa na ugonjwa wa kisaikolojia.

Sikufungua begi langu la shule siku hiyo. Sikulibeba begi langu

la shule siku hiyo saa za kwenda nyumbani. Sijaliona tangu

siku hiyo. Je, Mtoro, ulilichukua begi langu? Nilipoﬁka nyumbani

singeweza kusema kitu. Mama na baba walipogundua kuwa

sina begi langu waliniuliza. Nilisema baadaye kuwa lilikuwa

limepotea. Naﬁkiri hawakutaka kunisumbua. Walitambua

kuwa tayari hali yangu ilikuwa imeyafanya maisha yangu

kuwa magumu.Walininunulia tena kila kitu. Leo nilipomwona

Mtoro moyo wangu umeshtuka. Wazazi wangu na walimu

wangu, akiwemo Bi. Azuri walifanya mipango nikafanyiwa

upasuaji na kurekebishwa mdomo wangu wa juu. Leo nasema

vizuri bila tatizo. Asante tena, Bi. Azuri. Una moyo mzuri

ajabu. Wewe kwangu ni zaidi ya mwalimu, ni mlezi haswa.

Nilipomwona Mtoro leo kwenye hadhira moyo umenipapa.

Kumbe ijapokuwa tatizo la kimaumbile lilipona, bado naugua

kisaikolojia. Kama Bwana Jasiri hangesimama na kunipa ishara

singeweza kuendelea.Asante sana, Bwana Jasiri.

Leo nimesema ukweli. Nimejiweka huru. Natumai kuwa

nitapona ugonjwa huo wa kisaikolojia. Mtoro nimekusamehe

hata kama hujaniomba msamaha.Asanteni kwa kunisikiliza,”

Tamara alimaliza kusema na kupangusa machozi ambayo

yalikuwa yanabubujika kama maji kwenye mfereji. Alishuka

kutoka kwenye jukwaani na kuelekea walikokuwa wameketi

wanafunzi wenzake. Huko walimkaribisha kama shujaa.

Masimulizi ya Tamara yaligusa nyoyo za wengi. Wakaguzi

walikubaliana kwa kauli moja kuwa Tamara alikariri shairi

alilokuwa ametunga kwa ajili ya tamasha hiyo.Tamara alirudi

tena jukwaani akishangiliwa na kila mtu, hata wakaguzi.

Alilikariri shairi lake kwa ujasiri mkubwa.Alitamka kila neno

kwa ufasaha. Mahadhi yake yalipendeza.

Kumbukumbu naandika, uwele nahadithia,

Miaka hadi mikaka, itasomwa historia,

Korona ililipuka, ikatingika dunia,

Makubwa yalituﬁka, hivi nayasimulia.

Korona ni jinamizi, janga lisilo mithili,

Halisikii mizizi, dawa na kinga ya mwili,

Huingia kama mwizi, kwa fujo bila kibali,

Kisha hukita mizizi, na kuzidisha makali.

Ilianza na uvumi, fununu na vijineno,

Watu walichonga ndimi, kueneza minong’ono,

Sikuyaamini mimi, yaliposemwa maneno,

Visa viliﬁka kumi, tukaonyeshwa mifano.

Walifunga mipakani, viwanja na bandarini,

Tulisalia nyumbani, hakuna kwenda shuleni,

Masomo mtandaoni, kazi ni mtandaoni,

Jirani hawaonani, hujambo hawapeani.

Tulivaa barakoa, kwa tabu tulipumua,

Ikawa kubwa hatia, kieuzi kususia,

Mikono tulisugua, sabuni tulitumia,

Virusi tuliviua, korona ilipungua.

Ukishikwa shikamana, mbinu nyingi tulibuni,

Tukawa twagoteana, mikono na miguuni,

Hatungekaribiana, tuingiapo garini,

Umbali kuwekeana, ikawa ndiyo kanuni.

Halafu madaktari, walifanya uvumbuzi,

Tulisikia habari, wamepata utatuzi,

Chanjo ilileta heri, kudhibiti jinamizi,

Walituepusha shari, asante kwa wauguzi.

Tamara alipomaliza kulikariri shairi watu wote walisimama.

Alipigiwa makoﬁ na kushangiliwa kwa ajili ya uzuri wa wasilisho

lake. Mtoro alitoka mbio alikokuwa ameketi na kwenda

jukwaani. Alimpigia Tamara magoti na kumlilia kama mtoto

mdogo. Hakusema kitu.

“Nimekusamehe, Mtoro,” alisema Tamara kwa tabasamu.

“Asante. Naomba tena na tena msamaha. Kosa nililokufanyia

ni kubwa sana. Halistahili msamaha. Limenikosesha amani

kwa muda mrefu. Begi lako bado ningali nalo kwetu. Naomba

kutafuta mbinu za kukurudishia. Kuanzia leo nitawaelimisha

wenzangu wasifanye kosa kama nililofanya. Mtu hachagui kuwa

kilema wala mgonjwa. Ni vibaya kuwatesa au kuwatenga watu

ambao tayari wanapambana na hali ngumu za kimaumbile au

wanaougua,” alisema Mtoro kwa unyenyekevu.

Tamara alitangazwa mshindi miongoni mwa washindi wengine

mwishoni mwa tamasha hiyo. Kila mtu aliridhika na matokeo

hayo. Mmoja wa wakaguzi alikuwa na haya ya kusema kuhusu

kisa cha Tamara,“Nafurahi kuwa Tamara ametangazwa moja

wa washindi wa tamasha hii. Akiwa na wenzake nina imani

kuwa atatuwakilisha vyema katika kiwango cha jumuiya.

Tamara ni mfano mzuri wa watu ambao wameweza kujitolea

na kuzungumzia hali zao za kisaikolojia, na kujikomboa.Watu

wengine hufundika hali na magonjwa ya kisaikolojia nyoyoni

na kuishia kuathirika bila mtu yeyote kujua. Natoa wito kwa

watu wote hapa ambao wanahisi wana matatizo yoyote ya

kisaikolojia wajitokeze ili wasaidiwe. Magonjwa ya kisaikolojia

wakati mwingi hayana dalili zinazobainika wazi. Mgonjwa

huweza kupata msaada pale tu anapojitolea kuelezea hali

yake bila woga. Semeni ukweli ili muwe huru.”

Watu wote walisimama na kumpigia makoﬁ.

Siku ya washindi kwenda kwenye tamasha ya jumuiya iliﬁka.

Tamara alisindikizwa hadi shuleni na wazazi wake.Waliagana

na safari ikaanza.Waliﬁka kwenye uwanja wa ndege mapema

ili wakutane na wanafunzi kutoka shule nyingine. Tamara

alifurahi sana kuona ndege zikipaa na kutua kwa karibu sana.

Hakuamini kuwa siku hiyo pia naye angeabiri ndege.Alikuwa

amezoea tu kuimbia ndege zikipita angani akiwa na wenzake

walipokuwa wakicheza katika uwanja wa shule.

Tamara alikuwa na mchanganyiko wa hisia walipoitwa ili

kuingia kwenye ndege. Alitamani sana kuabiri ndege, lakini

ndani kwa ndani alikuwa na woga. Alijipiga moyo konde na

kujiambia,“Sema ukweli utakuweka huru.”

Mara hiyo hiyo alimkaribia mwalimu wake na kumwambia,

“Mwalimu, ninaogopa kupaa angani kwa ndege. Sijui nifanyeje.”

“Mara yangu ya kwanza kupaa kwa ndege niliogopa sana.

Nilikuwa kama wewe tu, lakini usitie shaka.Tutakapoingia ndani

ya ndege tutapewa maelezo kuhusu safari yetu. Maelezo hayo

yatapunguza idadi ya maswali mengi ambayo yanaisumbua

akili yako. Maelezo hayo ambayo yanahusu usalama wetu

tukiwa safarini, yatapunguza taharuki na woga. Kama una

swali unaweza kuuliza na utajibiwa mara moja. Usikubali woga

ukuhini raha inayokungojea ya kusaﬁri kwa ndege. Nina hakika

utaipenda safari hii na kuikumbuka siku zote za maisha yako,”

Bwana Jasiri alimweleza Tamara.

“Asante, mwalimu.Woga wangu umenitoka,” alisema Tamara

kwa tabasamu.

Kamusi Yangu

aligugumiza alisema kwa kukatakata maneno.

barakoa kitambaa cha nguo ambacho watu

hujifunika mdomoni na puani ili kuzuia

kuambukizwa ugonjwa kupitia kwenye

hewa wanayopumua

chanjo dawa inayotolewa kwa ajili ya

kukinga watu kutokana na magonjwa ya

kuambukiza

hufundika huweka moyoni bila kuzungumzia

imewasajili imewaandikisha

jinamizi ndoto ya kutisha

kanuni sheria ambazo zimewekwa ili watu

wafuate

kieuzi dawa ya kunawia mkono ili kuangamiza

virusi

kilimsaliti kilikataa kumtii

kugoteana kusalimiana kwa kukutanisha mikono

ikiwa imekunja ngumi

kumbukumbu maandishi yanayoelezea mambo

ambayo yalitokea zamani

kususia kukataa kufanya jambo

malenga mtu ambaye ni hodari wa kutunga na

kuimba mashairi

mikaka miaka mingi iliyopita

minong’ono habari ambazo hazina uhakika

mithili mfano

ninga ndege mwenye kuimba kwa sauti ya

kuvutia

ruya ndoto

taharuki hali ya kutojua kitakachotokea baadaye

Maswali

1. Mshairi anaandika kumbukumbu kuhusu nini?

2. Kwa nini korona inafananishwa na jinamizi katika ubeti

wa pili wa shairi?

3. Unaﬁkiri ni kwa nini mshairi hakuamini aliposikia korona

ikizungumziwa?

4. Taja mambo ambayo yalitendeka baada ya korona

kuvamia kwa mujibu wa ubeti wa nne.

5. Watu walijikinga vipi dhidi ya korona kwa mujibu wa ubeti

wa tano?

6. Eleza jinsi ambavyo watu walisalimiana wakati wa korona.

7. Ni uvumbuzi gani ambao ulisaidia kudhibiti korona?

8. Je, kwa nini ni hatari kwa watoto kutumia vieuzi bila

kuelekezwa na watu wazima?

9. Unaﬁkiri korona ilikuwa na athari gani kwa wanajamii?

10.Taja njia ambazo unaﬁkiri zilitumiwa kufunza mtandaoni

wakati wa korona?

Mazoezi

Sehemu ya A

Kusikiliza na Kuzungumza

1. a. Ukiwa na raﬁki yako zungumzeni kuhusu ugonjwa wa

korona. Maswali haya yatawaongoza:

i. Dalili za korona ni zipi?

ii. Watu wanaweza kujikinga vipi wasiambukizwe korona?

iii. Chanjo ina umuhimu gani kwa wanajamii?

iv. Ugonjwa kama korona unaweza kuathiri vipi uchumi

wa nchi?

b. Ugonjwa wa kisaikolojia una athari gani za kiafya

kwa wanajamii?

2. Mkaririe raﬁki yako shairi hili. Mwombe akurekodi

kwenye kifaa cha kidijitali. Sikilizeni shairi ulilokariri huku

mkitathmini matamshi yako ya sauti na maneno katika

shairi. Unaweza kumtumia mwalimu wako rekodi hiyo,

akusikilize na kuyatathimini matamshi yako.

3. Ukiwa na raﬁki yako tungeni ubeti mmoja wa shairi.

Msomee mzazi au mlezi wako ubeti huo ili akupe maoni

yake.

Sehemu B

Ufahamu wa Kusoma

Jibu maswali haya.

1. Eleza jinsi ambavyo kusema ukweli kulimwokoa Tamara.

2. Bi.Azuri ana moyo wa utu. Eleza.

3. Pendekeza mambo ambayo walimu na wanafunzi wanaweza

kufanya ili kuwalinda kisaikolojia wanafunzi wenye dosari

za kimaumbile wakiwa shuleni.

4. Eleza maana za methali zote zilizotumiwa kwenye kisa.

Sehemu C

Matumizi ya Lugha

Ugonjwa __1__ kisaikolojia ni hatari sana kwa kuwa dalili

zake __2__ wazi.Wagonjwa wengine mara nyingi hawaonyeshi

ishara zozote za ugonjwa __3__ hadi pale wanapozidiwa.

Wengine huonyesha dalili ambazo zinahusiana na magonjwa

mengine ya kuambukiza. Mgonjwa __4__ sana na kufanyiwa

uchunguzi ndipo tatizo linapoweza kugunduliwa. Ni muhimu

kutafuta huduma za tiba kila tunapougua ili tupate suluhisho

ya maradhi. ___5___.

1. a. ya b. wa

c. la d. za

2. a. haionekani b. halionekani

c. hazionekani d. havionekani

3. a. huo b. hiyo

c. hizo d. hizi

4. a. anapozidia b. anapozidi

c. anapozidisha d. anapozidiwa

5. a. Ganga ganga za mganga huleta matumaini

b.Atafutaye hachoki, akichoka keshapata

c. Jitihada huvuta heri

d. Penye nia pana njia

Sehemu ya D

Kuandika

Darasani mwenu kuna mwanafunzi ambaye hapendi kucheza

na wenzake. Umegundua kuwa ana tatizo la kisaikolojia.

Andika insha ya maelezo isiyopungua maneno 150 kuhusu

jinsi ambavyo unaweza kumsaidia. Msomee raﬁki yako insha

yako ili akupe maoni yake.