Ahaa! Roda
Tom Nyambeka
Ahaa! Roda
Kimechapishwa na:
Queenex Publishers Ltd.
S.L.P 56049-00200, Nairobi, Kenya.
Simu: 0727 794 498, 0715 808 200
Barua pepe: info@queenexpublishers.co.ke
queenexbooks@gmail.com
Tovu: www.queenexpublishers.co.ke
©Queenex Publishers Ltd.
Haki zote zimehifadhiwa. Hairuhusiwi kuiga, kunakili,
kupigisha chapa kutafsiri au kukitoa kitabu hiki kwa
jinsi yoyote ile bila idhini, kwa maandishi ya Queenex
Publishers Limited.
Chapa ya kwanza 2017
ISBN: 978-9966-075-62-8
1
Sura Ya Kwanza
Kijiji chetu kilipakana na kijiji cha Tupe
kwenye upande wa ng’ambo ya pili. Vijiji hivyo
viligawanywa na mto wa Nena. Vyote hivyo
viliyaunda mazingira na mandhari ya vijiji
vyetu.
Bibi Fatu na msichana wake wa kipekee Roda
waliishi katika kijiji cha Tupe. Bibi Fatu alikuwa
raki na mshirika mkubwa wa wazazi wangu.
Mimi na Roda tulisoma katika darasa moja.
Baba yake Roda alifariki kitambo kutokana na
maradhi ya saratani. Mimi na Roda licha ya
kuwa katika darasa moja, tulikuwa maraki wa
kinu na mchi.
Kila mmoja katika familia yetu alimpenda
Bibi Fatu na msichana wake Roda kwa dhati
ya moyo wake kutokana na tabia zake njema.
2
Alikuwa mama mmoja aliyekuwa na mkono
wazi na utajiri mwingi wa ukarimu. Alikuwa na
moyo wazi na sa. Alipokasirika hakuzionesha
hasira zake. Alijua kumrekebisha mtu kwa
insafu. Mwenye njaa asingepita kwa Bibi Fatu
bila kukaribishwa. Nani kama yeye? Alikuwa
tajiri wa utu.
Roda alikuwa wembe masomoni fauka ya
kuwa msichana. Kila mara alishikilia nambari
ya kwanza katika darasa letu. Nilijaribu
kujifunga masombo kumtoa katika nambari ya
kwanza lakini wapi? Alinishinda na kunipiku
ijapo pia nilikuwa nikishikilia ama nambari ya
pili au tatu katika mitihani mingi. Upo wakati
Roda alinidokezea kuwa alikuwa na lengo
la kuwa jaji katika siku za usoni, nami kila
siku nilimkumbusha kuwa nilitamani kuwa
mhandisi.
Bibi Fatu alikuwa na bahari ya shamba
ambalo alikuwa akilitumia katika shughuli ya
kizaraa. Bibi Fatu alikuwa mfugaji mashuhuri
wa mifugo. Aliwafuga ng’ombe, mbuzi, kondoo,
3
ngamia, farasi, kuku na mabata miongoni mwa
wengine wengi. Kila mwishoni mwa wiki, Roda
alijizatiti kumsaidia mama yake kuwalisha
mifugo hao.
Aidha, angalimsaidia kuokota na kukusanya
mabaki ya nyasi walizokuwa wakila howa hao
na kuzitupa kwenye majaa ili kudumisha usa
katika mazingira ya boma lao. Baada ya majalala
kujaa, angezibeba na kuzipeleka shambani kwa
ajili za kuzitumia kama mbolea ili kustawisha
na kunawirisha mimea.
Wazazi wangu na mama yake Roda
walishirikiana katika shughuli za shambani.
Siku moja wangalikuwa katika shamba la
Bibi Fatu wakimsaidia, kesho yake kwetu
na kuendelea vivyo hivyo kizamu hadi pale
shughuli zao zingalikamilika. Mimi na Roda
pia hatukubaki nyuma. Tuliwasaidia katika
shughuli ndogo ndogo kama vile kuwalisha
maksai waliowafuga na ambao waliwatumia
kwenye shughuli za kuyalima mashamba.
4
Tuliwasaidia katika shughuli ndogondogo kama vile kuwalisha
maksai...
5
Mara nyingi, Bibi Fatu na Roda wangalikula
kwetu nasi vivyo hivyo tukala kwao. Kwao
Roda kulikuwa sawa na kwetu, nako kwetu
kulikuwa sawa na kwao. Ama kweli familia hizi
mbili zilikuwa na ujirani mwema na uliokuwa
imara. Fatu kwangu alikuwa sawa na mama
yangu mlezi sawa na wazazi wangu kwake
raki yangu Roda. Ni kweli, titi la mama li tamu
hata kama ni la mbwa.
Siku zote wazazi wetu walituusia na
kutushauri jinsi ya kuishi na kuhusiana vyema
na wenzetu. Ushauri wao ulihusu kuyatumia
maarifa katika kuzitekeleza kazi nyepesi katika
mazingira yetu na umuhimu wa kuwa waadilifu
na wenye bidii masomoni. Nasi tuliyazingatia
kikamilifu maanake mwana wa mhunzi
asiposana huvukuta naye mtoto akibebwa
hutazama kisogo cha mama yake.
Tulipowaomba walezi wetu samaki
walitupatia wala si nyoka. Tulipowaomba
mkate walitupatia wala si jiwe na tulipowabishia
6
mlango walitufungulia. Kwa hakika mifano
yao sijaiona popote maishani. Hasa katika
ulimwengu huu wa sasa ambao binadamu
wamezongwa na chuki, mabezo, gere na migao
katika misingi ya kikabila.
Ushirika huu baina ya wazazi wetu katika
shughuli zao za kilimo, haukuwapendeza
wanakijiji wengine hasa, waliokuwa wamejawa
na chonda. Baba yake Roda alikuwa na
ndugu wawili – Sumu na Kilemba. Wote hao
walikuwa wanuna wake baba yake Roda.
Sumu alikuwa mlevi hodari. Ghalibu kila
siku alikuwa akiyapiga machozi ya nduli.
Alikuwa mwanamume aliyebarikiwa kwa
jicho la husuda. Alikuwa ameliuza shamba
lake lote na kubakisha boma lake pekee! Sumu
hakuthubutu kuoa maishani! Wengi walisikika
wakisema kwamba pombe ilikuwa sawa na
mke wake! Alikuwa miongoni mwa wanakijiji
waliokuwa wakimlilia ngoa Bibi Fatu kutokana
na maendeleo yake.
7
Upo wakati Sumu na maraki zake
walikuwa wamekula njama ya kumsarisha
jongomeo Bibi Fatu ili waweze kuyarithi mali
yake lakini njama zao zikatibuliwa na mkono
mrefu wa sheria.
Kilemba alikuwa mwanamume aliyejaaliwa
moyo sa. Alikuwa na mke mmoja na watoto.
Mke wake aliitwa Bibi Mnuna. Alikuwa na
shamba kubwa sawa na lao Roda. Alikuwa
miongoni mwa wanakijiji waliomlinda na
kumtetea Bibi Fatu mara Sumu na kundi lake
walipojaribu kumdhulumu.
8
Sura Ya Pili
Muda wa siku mbili hivi ulikuwa umepita
kabla ya Roda na mama yake kuonekana
nyumbani mwetu! Muda huo kwetu ulikuwa
sawa na mwaka mzima. Tulikuwa tumewazoea
nao pia wakatuzoea. Tulizoeana mithili ya
mtungi na kata. Matumbo ya wazazi wangu
yalikuwa yamejaa maji pia. Walijawa na
wasiwasi wa mwasi wasijue la kufanya!
Alfajiri ya siku ya tatu, mzee wa kijiji
Bwana Mkongojo alika nyumbani mwetu.
Haikuwa kawaida maanake, haikuwa rahisi
wazee wa vijiji kuacha makani yao ya kazi na
kuwatembelea wanakijiji kwenye makazi yao.
Daawa zote na zozote zingalitanzuliwa kwenye
makao ya wazee hao. Vilevile, iliaminika kuwa
9
wazee hao wangalionekana kwenye boma
la mtu basi huenda kulitokea uhalifu ama
suala fulani la dharura. Sikushtuka maanake
nyumbani mwetu hamkuwa na mhalifu wala
uhalifu wowote ambao uliwahi kushuhudiwa.
Wakati wote huo nilikuwa tu nikimchungulia
mzee Mkongojo kutoka chumbani mwangu.
Ni nafsi tu ambazo zilikuwa zikiniongoza.
Nilizivalia nguo zangu kisha nikatoka nje kujua
na kushuhudia kilichokuwa kimejiri. Duh!
Sikuyaamini macho yangu. Bibi Fatu alikuwa
ameketi katikati ya mzee Mkongojo na Bwana
Kilemba huku wazazi wangu pia wakiwa
wameketi na kutulia sawa na maziwa kitomani.
Lililoniatua moyo zaidi, ni kukosa kumwona
Roda ambaye siku zote asingaliachana na mama
yake! Niliwajongea kisha nikawasalimu kwa
heshima kuu.
Katika tathmini zangu za hapa na pale,
niligundua kuwa hali yake Fatu haikuwa
ya kawaida! Alionekana mnyonge na
10
mchafumchafu. Macho yake yalijaa matongo
na wekundu wa kutisha. Hii ilikuwa ishara
tosha kwamba hakuupata usingizi kwa siku
kadhaa. Alikuwa hana furaha wala ucheshi
nilivyomzoea. Nilimhurumia sana raki yangu
wa tangu hapo. ‘Kuna shida gani? Mbona Fatu
kuwa katika hali hii?’ Nilijisaili ndani kwa
ndani.
Nilipomwona Bibi Fatu akiwa katika hali hiyo,
machozi yalikuwa tayari yashanilengalenga.
Niliivuta subira huku nikilitega sikio langu
kuyasikia aliyokuwa nayo mzee Mkongojo.
“Wenzangu, nimejuzika kuwatembelea asubuhi
hii kwa sababu ya janga ambalo limeika familia
ya Bibi Fatu tangu juzi! Sijui iwapo mmezipata
ripoti hizo? Bwana Kilemba alikuja kwangu juzi
na kuniletea ripoti ya kutekwa nyara kwa Roda
na Bibi Fatu! Katika pitapita zao, walifanikiwa
kumpata mama yake lakini wasifaulu kumpata
Roda!
Bibi Fatu ashafanyiwa uchunguzi na
11
kubainika kuwa hakutendewa tendo lolote la
kinyama! Hiyo ndiyo bahati. Bibi Fatu alitupatia
ripoti kamili kuhusu vitisho walivyokuwa
wakimpa watekajinyara hao. Kabla ya
kuponyoka kwake kutoka kwenye kucha za
wahalifu hao, walikuwa washamtajia kwamba
wangalimwua na kulirithi shamba lake! Lengo
lao kuu lilikuwa kuuchukua moyo wa Bibi
Fatu naye Mungu akamsaidia kutoroka. Taibu,
Mungu si mtovu.
Tuliamua kuja kwenu katika shughuli hii
ya kumtafuta Roda kwa kuwa tunajua Fatu
ni raki na msiri wenu mkubwa.” Kila mmoja
wetu aliachama asiwe na la kusema. Wazazi
wangu walieleza jinsi ambavyo pia walikuwa
washaingiwa na wasiwasi kwa kukosa
kumwona Fatu kwa muda wa siku tatu.
Ripoti za kutekwa nyara kwa Roda zilikuwa
zimekishwa katika kila osi za kiserikali,
shuleni na hata kwenye vyombo vya habari.
Hatua hizo zote zilikuwa mikakati ya kumtafuta
12
Roda. Ripoti hizo zilimkia kila mtu wa karibu
na wa mbali. Vipindi vingi vya masomo vilikuwa
vimempitia Roda kule shuleni! Kwa wakati huo
nilikumbuka maneno yake Roda tukiwa pale
shuleni… “Ninataka kuwa jaji…” .
Niliiona ndoto yake ya maisha ikimpita
kando ila nikajipa moyo. Nilijua ka kuwa
kuvunjika kwa mwiko sio mwisho wa upishi.
Nilimweka kwenye maombi ya kuweza
kupatikana. Kutokuwapo kwake shuleni kwa
muda wa siku mbili hizo kuliwafanya walimu
na wanafunzi katika darasa letu kugubikwa na
majonzi.
Roda alikuwa mchangamfu darasani.
Alichangia katika kuwauliza na kuwajibu
walimu wetu maswali. Alilifanya darasa kuwa
na uhai. Tabia hizo ziliondokea kumfanya kuwa
kipenzi cha kila mtu shuleni. Tuliketi naye
kwenye dawati moja. Tulisoma na kuyajadili
masomo yetu kwa pamoja.
Baada ya muda wa siku moja hivi, kelele za
13
“Roda ndiye huyu! Huyuuu! Huyuuu! Yumo
shimoni!” Zilivitawala vijiji vya Mabatini na
Tupe. Kila mmoja alikuwa mbioni kuelekea
zilikokuwa zikitokea kelele hizo. Nilikuwa wa
kwanza kuka huko. Umayamaya wa wanakijiji
ulikongamana pahali pale kukishuhudia
kioja na kituko hicho. Kila mmoja alionekana
kutiririkwa tiriri na machozi bila hiari.
Kitendo hicho kilikuwa kimewatonesha
wanakijiji kidonda ambacho kilikuwa bado
kupona. Ni miezi michache tu iliyopita baada
ya baba yake Roda kufa! “Iweje mtu mwenye
akili razini kumtesa kiokote kama huyu?” Sauti
za vilio zilisikika zikiuliza. Katika harakati hizo
zote, ami yake Roda Bwana Sumu hakuonekana
popote kwenye mazingira ya tukio hilo! Tukio
hilo kwa kweli liliniathiri kiakili si haba.
Nilijihisi kana kwamba tukio lenyewe lilikuwa
limenipata mimi mwenyewe.
Baba na mama yangu walikuwa katika mstari
wa mbele kuutoa usaidizi wowote uliohitajika
14
ili kumtoa na kumnusuru Roda kutoka mle
shimoni. Ngazi iliundwa chapuchapu na
wanakijiji na kuteremshwa taratibu katika lile
pango. Roda alikuwa amekaa kwenye pango lile
kwa muda wa zaidi ya siku tatu! Alikuwa bado
hai. Sauti dhaifu ya kilio chake ilikuwa ikiyakia
masikio yetu kwa tabu. Wanakijiji waliingiza
ngazi ndefu katika lile pango na kumtaka Roda
kuitumia ili kutoka nje.
Wanakijiji walipaza sauti wakimhimiza
Roda kujikaza atoke mle shimoni. Alijaribu
tena na tena lakini akashindwa. Alikuwa dhaifu
mno. Ilibidi wanaume wawili kushuka shimoni
wakitumia ile ngazi. Walipomtoa kila mmoja
alishangilia Hoyee! Hoyee! Roda wetu! Roda
wetu!
Roda alionekana kutindikiwa nguvu.
Alikuwa amenyongonyea na kutepetea kabisa.
Njaa ilikuwa imelifanya tumbo lake kuwa
makazi yake. Kabla ya Roda kuitua miguu
yake kwenye ardhi kutoka shimoni, nilikuwa
15
nimemshikilia mikononi kikiki. Aliniangalia
nami nikamwangalia tukatazamana ana kwa
ana. Kila mmoja alijihisi mzima kama ngarange
za mivule. Mama yake Roda alikuwa amerudiwa
na uraufu upya. Alitaka kulia akacheka na
alipotaka kucheka alilia.
Roda alibebwa hobelahobela na kukalishwa
kwenye kivuli cha mbambako kilichokuwa
karibu. Roda alionekana dhaifu sana akiwa
pale chini ya mti. Nilipomtazama nilifumwa
na mshale wa masikitiko nikalia kama mtoto
mdogo. Uso wake ulitawaliwa na huzuni.
Nywele zake za kipilipili zilikuwa zimetimka
na kuvurugika vibayavibaya. Nguo zake zilijaa
vumbi kwelikweli. Alikuwa kayafumba macho,
hajijui hajitambui si wa maji si wa chakula.
Mama yangu alikuwa mmoja kati ya
wale walioka pale kushuhudia tukio hilo.
Alipoona jinsi Roda alivyokuwa, alitoka pale
wanguwangu na kuelekea madukani. Baada
ya muda mfupi alirejea akibeba pakiti tatu za
16
maziwa. Alimwinamia na kuwaomba watu
kadhaa kumsaidia kumnywesha maziwa. Kila
mtu aliogopa. Hatimaye niliamua kumsaidia
mama.
Tulimnywesha maziwa kidogokidogo ijapo
aliyameza kwa shida. Alipoimaliza pakiti moja
tuliingiwa na tumaini lakini ghaa, akateuka
kwa nguvu na kutapika maziwa yote! Mama
hakukata tamaa. Tulimpa Roda muda wa
dakika kadhaa kisha tukaanza kumnywesha
tena. Wakati huo aliyameza maziwa vizuri.
Wakati tulipokuwa tukimpeleka Roda
nyumbani kwao, ami yake Kilemba alipiga
simu na kuagizia daktari ake nyumbani kwa
akina Roda. Shughuli zote hizo zikiendelea, Bibi
Fatu alikuwa kachanganyikiwa akiranda huku
na kule kama kuku aliyemeza gololi moto.
Pindi tulipomkisha Roda nyumbani, mama
yangu alichukua jukumu jingine. Alimwogesha
Roda, akambadilishia nguo kisha akamlaza
kitandani pake ili kumsubiri daktari. Haukupita
17
muda mrefu kabla ya daktari Utapona
kuwasili. Alikuwa amevalia kaputi refu jeupe,
kipimamwili shingoni na kijisanduku chenye
vifaa mbalimbali vya kufanikisha huduma ya
kwanza.
Alimpimapima Roda na kusema kwamba
hakuwa katika hali ya hatari na angepata nafuu
baada ya muda usio mrefu. Baada ya gangaganga
za mganga ambazo zilimwacha mgonjwa na
matumaini, aliacha vidonge kadhaa na kushauri
Roda apatiwe ameze kila baada ya muda fulani.
Baada ya Roda kurejelewa na fahamu,
wanakijiji walianza kumdadisi na kumsaili jinsi
hali ilivyokuwa wakati ule wa kutekwa nyara.
Roda alielezea kwa ufasaha jinsi alivyotekwa
nyara. Kumbukizi zake zilikuwa nzuri. Sote
tulishangaa alipomtaja ami yake Sumu kuwa
mmoja kati ya wale waliotaka kumsha.
Machozi yalimdondoka ndondondo
aliposimulia jinsi ami yake alivyokuwa
akimtolea vitisho vya kumwua. Jambo lililonitia
18
matumaini ni wakati alipoeleza kwamba katili
hao hawakumnajisi. Licha ya majeraha ambayo
yalikuwa yameanza kugeuka vidonda vilivyotoa
usaha, Roda alizungumza kwa ujasiri mwingi
kuhusiana na ndoto yake ya kuwa jaji. Kila mmoja
aliyekuwa mahali pale alishangazwa na moyo
wa simba aliojaaliwa msichana yule. Wanakijiji
walipothibitisha Roda akiwa amerudiwa na hali
ya kawaida, walianza kufumukana kuelekea
makwao. Mwalimu mkuu wa shule yetu pia
alikuwa ashaka hapo. Alikuwa miongoni mwa
waliokuwa wakimhoji Roda.
Baadaye kila mmoja alipoondoka nilibaki
na Roda hadi jioni. Nilimwelezea tulikokia
masomoni. Aliniahidi kuwa siku iliyofuata
wangaliandamana na mama yake hadi shuleni ili
kuwajulisha walimu wote masaibu yaliyomsibu.
Licha ya kukatiziwa masomo na watu katili,
Roda alikuwa na maono yasiyoyumbishwa na
chochote kile, maono ya kufaulu maishani.
19
Sura Ya Tatu
Bwana Sumu hakuonekana tena katika
kijiji cha Mabatini. Alitoroka na kuvogomea
kabisa kutoka kijijini. Alikuwa ametoroka asije
akanaswa na mkono wa sheria dhidi ya kitendo
hicho alichokifanyia mwanawe! Alijua ka
kuwa mkono wa serikali ungalimwandama
kumbanduka ingalikuwa kazi.
Ripoti kuhusu sura na sifa zao za kimaumbile
zilikuwa zimetolewa kotekote ili yeyote ambaye
angaliwaona aweze kupiga ripoti kwenye
vituo vya polisi. Kiasi fulani cha hela kilikuwa
kimetolewa kama ahadi na vituo vya polisi kwa
yeyote ambaye angalisaidia kutiwa mbaroni
kwa watu hao.
Siku ziliendelea kusonga huku maisha
20
yakiendelea kuchukua mikondo tofauti. Miezi
ilipita na kuunda miaka pasipo ripoti yoyote ya
kupatikana kwa Sumu. Ni tetesi tu zilizokuwa
zikika kijijini kwamba upo wakati alionekana
kwenye maeneo ya Kayaba. Hilo lilikuwa eneo
lililojulikana na kusika kutokana na upanzi wa
michai.
Ilisemekana kwamba alionekana na mama
mmoja kutoka kijijini mwetu aliyekwenda
kwenye eneo hilo kujitafutia ajira ya kuchuma
chai. Mama huyo alieleza kuwa walipoonana
naye nusura ajizike pamoja na kivuli chake!
Mama huyo alifanya kazi huko kwa miaka na
vikaka asipate kumwona Sumu tena! Alipotea
kabisa kama kwamba aliyeyukia hewani.
Aliadimika kama barafu ya kukaangwa.
Visa vya mauaji, utekaji nyara na utapeli
vilikuwa vimeongezeka mno katika vijiji vyetu
vya Mabatini na Tupe. Isingepita hata siku moja
bila kusikia kamsa! Kila tulipozisikia kamsa
hata kama zingalikuwa si za kuashiria maafa,
21
tungalikata kauli mara moja kuwa huenda
mwanakijiji mmoja angalikuwa amesalimu
amri ya kutengana na dunia, kutekwa nyara
au kuporwa! Wapo waliofariki kutokana na
maradhi ya kawaida na wapo wengine ambao
vifo vyao vilikosa chanzo wala fasili.
Kisa cha kutekwa nyara kwa Roda kilikuwa
tu marudio ya visa kama hivyo ambavyo
vilikuwa vimevifanya vijiji vyetu kuwa
makazi yao ya kudumu. Wanakijiji walikuwa
taabani wasijue iwapo wangeiona siku ambayo
ingalifuata au la! Hali ya usalama ilikuwa
imedorora na kusambaratika kabisa. Laiti hali
ya usalama ingalikuwa imeimarishwa, Sumu na
wenzake wangalikuwa wametiwa mbaroni na
kuhukumiwa.
Kila mwanakijiji aliogopa kwa sababu Sumu
na wenzake wangaliweza kusababisha maafa
au hata kusababisha tukio jingine kama lile
alilomtendea Roda na mama yake. Aliyekuwa
hatarini zaidi ni Roda na mama yake maanake
22
kisasi cha Sumu dhidi ya Bibi Fatu kutokana
na shamba lake kubwa bado kilikuwa.
Tayari alikuwa ashaonesha dalili ya kutaka
kumwangamiza Fatu hapo awali kama si mtoto
wake Roda! Kauli za dalili ya mvua ni mawingu
na akumulikaye mchana usiku atakuchoma
zilikuwa bayana maishani mwa Roda.
Hali hii ilikuwa imemwathiri Roda sana.
Tulipokuwa skulini kila wakati angalionekana
amejikunyata na kushika tama huku msongo
ukiivamia na kuidunga nafsi yake. Kitumbua
cha masomo yake kilikuwa kimeanza kuingia
mchanga! Kwenye mitihani alikuwa ameanza
kushikilia nambari ya pili au tatu kinyume na
ilivyokuwa hapo awali! Nilikuwa simbandui
masomoni lakini kwa sababu ya hali na majanga
aliyokuwa akiyapitia nilikuwa nimeanza
kumshinda.
Siku zote nilikaa naye karibukaribu kama
pua na mdomo angaa kumshauri na kumtuliza.
Alikuwa ameupoteza udamisi kabisa kinyume
23
na alivyokuwa awali. Roda alikuwa mcheshi
wa wacheshi shuleni. Kila wakati alitabasamu.
Hali hiyo ilikuwa imejitanibu naye sawa na
mbingu ilivyojitanibu na ardhi. “Mbona maisha
kumwonea raki yangu Roda kiasi hiki? Baada
ya kifo kumchukua baba yake akiwa na umri
mdogo bado hayakumhurumia? Aliyakosea
nini maisha?” Hayo ni baadhi ya maswali
yaliyonisumbua akilini mara tukiwa na Roda.
Walimu walizidi kumnasihi Roda siku baada
ya siku. Roda angalirudiwa na hali njema baada
ya siku chache tena akajipata akiwa katika hali
hiyo. Hii labda ingalitokana na kumbukumbu
za hali ile ile aliyoipitia yeye na mzazi wake
kujirudia kwenye kra zake.
Tulikuwa tumeka katika darasa la
nane. Hali yake Roda ilikuwa si mbaya tena!
Mashallah! Bidii zangu na za walimu kumnasihi
na kumshauri zilikuwa zimezalisha matunda.
Roda alikuwa amerudi kwenye nambari yake
ya kwanza. Tuliuma uzi kwa pamoja masomoni
24
huku tukishindania nambari ya kwanza.
Tuliwapiku wanafunzi wote darasani katika
mitihani.
Tulipoufanya mtihani wa mwisho, Roda
aliongoza huku nikimfuata unyounyo. Matokeo
haya yalipokelewa kwa fahari kubwa na
wazazi wetu na wanakijiji kwa jumla. Misingi
na mistakabali ya maisha yetu ilikuwa dhahiri.
Ndoto zetu za kuweza kufaulu maishani
na kuangukia taaluma na tasnia zilizosika
ulimwenguni ndizo tulizozipatia kipaumbele.
Tulielewa ka kuwa ukipanda pantosha,
utavuna pankwisha
Kufaulu kwake Roda masomoni kulimpa
mama yake matumaini na kumfungulia
ukurasa mpya usiokuwa na kra hasihasi
katika maisha. Ninakumbuka vizuri Bibi Fatu
akitutembelea kwetu pamoja na Roda na Bwana
Kilemba kuja kuyashangilia matokeo yetu kwa
pamoja. Mapochopocho yaliandaliwa huku kila
mwanakijiji akila kwa tani yake. Ilikuwa ishara
25
tosha kwamba imani ya mzazi hujivumbika
katika kufaulu kwa mwanawe masomoni.
Walitupa matumaini na moyo wa kuendelea
kujikaza kisabuni masomoni katika madarasa
yaliyofuata.
Wembe wetu ulikuwa uo huo katika shule ya
upili. Tulijiunga kwenye shule moja ya sekondari
na Roda – Shule ya upili ya Mkazo. Katika vijiji
vyetu mimi na Roda tu ndisi tuliokataa katakata
kujiunga na shule ya bweni.
Nyumbani kwetu kila mmoja alikuwa
amepitia na kusomea katika shule za mabweni.
Ndimi peke yangu niliyekuwa wa kwanza
kusomea katika shule ya kutwa. Kwa kiwango
fulani ulikuwa ni uamuzi mzuri kwani
wazazi wangu pia walimhitaji mmoja wetu
kuweza kukaa karibu nao, awasaidie na hata
kuwaondolea upweke kwani fahari ya mzazi ni
mwanao.
Fauka ya hilo, umri wao pia ulikuwa umeanza
kuwazonga na kuanza kuzifyonza nguvu zao
26
kwa mafunda mazito mazito. Walinihitaji kweli.
Niwe masomoni nisiwe!
Hali ilikuwa iyo hiyo kwa Roda. Akiwa
msichana wa pekee katika familia yao iliyokwa
na uyatima na ufaruku kwa wakati mmoja, mama
yake alimhitaji awe karibu naye. Yeye ndiye
aliyekuwa pumzi za uhai wake. Walipokuwa
katika kilele cha matatizo walifarijiana na
kuondoleana majonzi.
Roda alikuwa sawa na mboni ya jicho kwa
mama yake. Kila mara aliichochea ndoto yake ya
kudhamiria kuwa hakimu. Alimwelekeza kuwa
ili kuweza kuwa hakimu ni faradhi angalifanya
bidii za kazole. Alimwamini Roda maanake
tayari alikuwa ashathibitisha masomoni kuwa
angaliweza. Nyota ya jaha ilikuwa imeanza
kumwangazia kwa mbali.
Kaka zangu wakubwa, Emali na Etale
walikuwa washajiondokea katika boma letu na
kujijengea makao yao. Walikuwa washafunga
nikaha na hata kubarikiwa na wana. Ilivyokuwa
27
desturi katika kijiji chetu cha Mabatini, pindi tu
mtu alipobaleghe, angeondoka katika boma la
wazazi wake na kujijengea makao yake chini ya
idhini na mashauriano ya wazazi wake. Sherehe
fulani fulani zingeandamana na hatua hizo
baada ya ndoa. Wazee wa kijiji wangeitwa na
mapochopocho yangeandaliwa na kubugiwa
na kila mwanajamii. Kisha kijana wa kiume
angeviviziwa masimbi na milaso kuruhusiwa
kuanza kujipikia na wazazi wake – mama na
baba.
Ni wakati tu wa sherehe, ugonjwa au
mahitaji ya dharura kama vile ukosefu wa karo
na chakula ambapo wakazawana pamoja na
waume zao wangeauniwa na wazazi wao.
Mzazi alikuwa na haki ya kupata auni yoyote
ile kutoka kwa mwanawe wakati wowote
kwa sababu yeye keshamtimizia mwanawe
au wanawe – kuwaelimisha, kuwavisha na
kuwakidhia mahitaji kadha wa kadha tangu
utotoni. Waliobaki na wazazi ni wale ambao
28
bado walikuwa skulini ambao walikuwa
hawajavunja ungo na kuweza kujisimamia au
kuziendeleza familia zao.
Mzazi aliyejitahidi kuwaelimisha watoto
wake – wasichana kwa wavulana, alipoukia
umri wa uzeeni, ingalikuwa awamu yake kuketi
na kutulia – alishwe, avalishwe, aendeshwe na
kuletewa mali na mahari. Hii ndiyo fahari na
hazina ambayo mwana angalimtunukia mzazi
na mlezi wake.
29
Sura Ya Nne
Ninakumbuka vizuri kama kwamba tukio
lenyewe limetendeka dakika chache zilizopita.
Ilikuwa siku ya Jumatatu tukiwa kwenye
mapumziko mafupi ya muhula. Nilikuwa
nimejihimu alfajiri mbichi ili kuelekea shambani
kuwakatia ng’ombe wetu mabingobingo.
Kwanja langu lilikuwa limenolewa na kutiwa
makali wembe kando. Nzi angalitua kwenye
ncha zake zilizokuwa kali angalijipata akiwa
vipandevipande.
Kwenye mkono wangu wa kulia
nilikishikilia kikiki kijiredio cha betri moja na
tena ya kuumwaumwa. Nilikuwa nimekiazima
kutoka kwa raki yangu Roda angaa niweze
kukisikiliza kwa muda kisha nimrejeshee. Kipo
kipindi kimoja kilichoitwa – UFASAHA WA
30
LUGHA kilichokuwa kikiwajia wasikilizaji kila
Jumatatu ambacho nilikipenda na kukishabikia
sana. Ilikuwa afadhali nikose hata chakula
mradi tu kipindi chenyewe kisinipite. Huo ndio
wakati ambao sikutaka mtu yeyote anitume
ama labda kujaribu kunibandua palipo na redio.
Kilikuwa kipindi chenye mafunzo na makuzi
mazuri ya lugha ya Kiswahili. Kipindi chenyewe
kiliwasilishwa na wataalam waliojulikana
ndani na nje ya taifa letu – Bwana Mzima na Bibi
Mtatago. Hao walikuwa waandishi wa matopa
kwa matopa ya vitabu vya hadithi na vya kiada
shuleni.
Juma hilo nilikuwa nimezitumia shilingi
zangu kumi kukinunulia kijiredio hicho jiwe
jipya. Siku hiyo angalau nilikuwa nimekipachua
kutoka sikioni pangu maanake jiwe hilo lilikuwa
jipya. Nilikuwa na matumaini makubwa
kwamba betri hiyo ingalidumu kwa takribani
majuma mawili. Kijiredio hicho kilipoishiwa
na betri kingalianza kuitoa sauti fulani ya
kukirizakiriza hadi pale ambapo ningelazimika
31
kuipunguza sauti ili kuziakisi nguvu za betri
zilizosalia. Ningalizidi kuimauma betri yenyewe
hadi pale ambapo isingaliweza kutumika
zaidi. Kadri betri ilivyozidi kuishiwa nguvu,
ningalijuzika tena kukikaribisha kijiredio hicho
kwenye ndewe za sikio langu ili matangazo
yasije yakanipita!
Si kwamba ununuzi wa betri katika familia
yetu ulikuwa ni kitendawili ila baba yangu
na sheria zake zilizokuwa kali kuliko pilipili
zisingaliweza kuepukika katu! Hata siku hizo
za kujibebea kijiredio hicho ilikuwa sawa na
kuchezea kigumba cha mkuki ama niseme
ilikuwa sawa na kuichezea sarafu kwenye lindi
msalani. Laiti baba yangu angalikutana nami
nikiwa nacho! Wallahi ningalijua kilichomnyima
paka pembe.
Je, huenda hakutaka au hakujua umuhimu
na mafunzo ya baadhi ya vipindi kama hicho cha
lugha nilichokienzi au ni imani tu za kitamaduni
zilizokuwa zimemfunga na kumtawala baba
yangu?
32
Siku hiyo nilikuwa na malengo ya
kuzikamilisha shughuli za kuwalisha ng’ombe
wetu mapema hata kabla ya jua la mtikati.
Nilipania baada ya shughuli hizo nioge, nishiriki
kwenye baadhi ya mazoezi ya kuipasha misuli
moto kisha nimtembelee raki na mwenzangu
wa karibu Roda ili tuweze kuvikalia vitabu
vyetu na kuvidurusu barabara.
Sisi sote tulikuwa na ratiba maalum
tulizojiandikia ili kutuongoza siku baada ya
siku. Shughuli kama hizo za kucheza kidogo
tusingalizifanya bila kupata idhini ya wazazi
wetu.
Punde tu baada ya kuondoka bomani
petu kuelekea shambani palipopandwa
mabingobingo, masikio yangu yalipigwa na
mrimbiko mkali wa kamsa na kungu. Kelele
hizo zilitoka kwenye kijiji cha Tupe.
Mto wa Nena uliuweka mpaka baina ya kijiji
chetu cha Mabatini na kile cha Tupe. Hasira
za maji ya mto huo hazikuwa kali msimu wa
kiangazi bali katika msimu wa kifuku. Maji yake
33
yangefura na kuanza kupiga mafamba kiasi
cha kupwa na kuzagaa hadi kwenye makonde
yaliyokuwa karibu.
Ninakumbuka siku moja mvua iliponyesha
kidindia, mto huo ulizivunja kingo zake na
wakati uo huo ukamsomba Roda akitoka
shuleni! Kwa bahati ya mtende aliparamia
mizizi ya majiti yaliyotanda na kuzagaza mizizi
yake kwenye kingo za mto wenyewe na baadaye
akaokolewa na wasamaria wema waliokuwa
wakipita kutoka cheteni baada ya mvua kupusa.
Mkoba wake uliojaa vitabu na madaftari
ulisombwa na maji na zaidi ya hayo akavipoteza
viatu vyake vya mtarawanda. Mkasa na mkosi
ulioje! Roda kukumbwa na majanga juu ya
majanga jamani!
Kamsa zile ziliungana na kutangaa kote katika
pembe zote za kijiji chetu cha Mabatini na kupaa
hadi kwenye anga za vijiji vingine jirani. Mimi
sawa na mwanakijiji mwingine nilizingirwa na
hali ya suitofahamu! Nilipoyaangaza macho
yangu kwenye kijiji cha Tupe, niliwaona
34
watu wakiwa mbioni. Walikuwa wakikimbia
kuelekea upande mmoja. Niliwaona vizuri zaidi
maanake kwetu kulikuwa mlimani.
Mwenye macho haambiwi tazama. Nilijipata
nikiwa mbioni pia kuelekea ng’ambo ile ya
pili. Niliongozwa na hisia pamoja na tamaa ya
kutaka kujua kilichokuwa kimejiri asubuhi ile.
Kelele na kamsa zile zilikuwa zikiashiria tukio
lisilo la kawaidi. Ama kifo au uhalifu mwingine
ule! Damu tayari ilikuwa imeanza kuninyenza.
Nilijua ka aliyeumwa na nyoka akiuona
ung’ong’o hushtuka na dalili ya mvua bila shaka
ni mawingu.
Ni siku mbili tu zilizokuwa zimepita
baada ya binamu yangu kuzikwa alipokula
mihogomwitu iliyokuwa na sumu. Alivimbiwa
kwa muda wa siku tatu huku shughuli zote
za kujaribu kuyaokoa maisha yake katika
hospitali zote zikigonga mwamba! Alizidiwa na
kulemewa kisha akafariki! Kufa kwake kulikuwa
kumetanguliwa na vifo vya zaidi ya wanakijiji
kumi palepale tu kijijini ambao waliaga dunia
35
kutokana na visababishi mbalimbali.
Vijiji vyetu vilikuwa vimegeuka kuwa kaburi
wazi lililowameza wanakijiji bila kuwatafuna!
Hali hii ya maangamizi ilimwogofya kila
mja. Hakitamaniki wala hakikaliki! Kifo
kilikuwa kimezoeleka hadi wengine wakaanza
kukichukulia kuwa sehemu ya maisha yao.
Kamsa zile zisingemruhusu yeyote kuketi
na kusubiri! Zilikuwa za mshindo mkuu kuliko
zilizala. Zilikuwa na mpigo mzito kuliko radi
elfu moja. Kamsa za kumwamsha pono!
Nilipozidi kulikaribia eneo la kamsa, ndipo
nilipomaizi kuwa zilikuwa zikitokea kwenye
boma lao Roda! Mnh! Ama kweli hisia za
ndani kwa ndani zilikuwa zimeniongoza na
kunitanguliza vivyo hivyo mwanzomwanzo
nilipounyanyua mguu wangu kwa mara ya
kwanza kutoka nyumbani ijapo nilizimeza na
kuzipuuza. “Ninakuomba kwa hisani Mungu
wetu Mkawini wa mbingu na ardhi tafadhali
kelele hizi zisitoke kwenye boma la Bibi Fatu
wala zisiwe za kumdhuru yeyote kwenye
36
ufungu wake! Ninakuomba Mungu uyapishe
hayo!,” Nilizidi kuishawishi nafsi yangu na
kumwomba Mungu.
Nafsi yangu ilikuwa radhi kukiomba kifo
kile kumpata au kumka mwingine ila asiwe
Bibi Fatu au Roda! Maswali kadha wa kadha
yalizunguka kama gurudumu akilini mwangu,
Mbona kifo kuwaonea walo wema? Ama
ulikuwa mko wa ukweli wa kitemi kuwa
wema hawadumu?
Punde tu niliukia umati ule. Mwanzo
sikujua chanzo cha umati wenyewe na sababu
ya asili yake kuwa kwenye boma lake Fatu!
Simile simile zangu ziliniruhusu kupenyapenya
kwenye ule umati hadi nikashuhudia na kubaini
bayana kilichokuwa kimetukia!
Mama wee! Kwenye ardhi alikuwa Bibi
Fatu. Sikujua iwapo alikuwa hai au mfu.
37
Mama wee! Kwenye ardhi alikuwa Bibi Fatu. Sikujua iwapo
alikuwa hai au mfu...
38
Hisia zangu zilikataa kabisa kabisa huku
ganzi zikinizunguka kote mwilini. Vilio na kelele
za “Fatu! Fatuuuu! Fatu heeeheee!” Zilizagaa na
kutamalaki kote kote. Zilinifanya kuyakinisha
ka kuwa Bibi Fatu alikuwa ametutangulia! Si
wa macho si wa hisia.
Nilichanganyikiwa kuliko awali. “Iweje
tena?” Nilijiuliza na kujisaili. Mama niliyemjua
na kumfahamu kwa karibu hivyo katuondokea?
Mbona kaondoka mapema hivyo na kumwaacha
Roda pekee? Ni kipi kilichosababisha kifo
chake? Mikururo ya maswali ilizidi kubishana
na kuchuana kwenye akili yangu changa.
Nilijikaza kisabuni ili kuukia mwili wake
Fatu. Nilitaka kuutazama mwili wa Bibi Fatu
kama wengine walivyokuwa wakiutazama.
Hatimaye, nilijongea karibu. Bibi Fatu alikuwa
pale chini, keshasari safari isiyo na marejeo.
Kichwani pake palikuwa na jeraha kubwa
lililoendelea kububujika damu bububu.
Macho yangu yalitambaa hatua chache
na kuokota shoka kubwa ambalo bila shaka
39
lilitumiwa kumchinja Bibi Fatu. Nilipozidi
kuutazama ule mwili, nilimkumbukia Bibi Fatu
alipokuwa hai. Kweli maisha ni kitendawili.
Alikuwa mwanamke mwenye staha na heshima
kwa kila mwanakijiji aliyemjua an ambaye
hakumjua. Jinsi alivyokutana na mauti, ni
jambo ambalo lilimhuzunisha kila mtu. Mbona
akauawa? Mbona akashwa kikatili? Mbona
walimwengu wakatenda malimwengu yenye
uchungu kiasi hicho?
Ilikuwa dhahiri shahiri Bibi Fatu alikuwa
kauawa na haikuwa ndoto kama nilivyodhania.
Wakati huo wa kilele cha huzuni, kina mama
kadhaa walikuwa wamemzuilia Roda sehemu
fulani mbali kidogo na eneo la mkasa asije
akajidhuru.
Katika pepesapepesa za macho yangu,
nilimwona baba yangu mzazi! Usoni pake
alikuwa amesawijiki mno. Hali hii iliizidisha
huzuni yangu maradufu. Niliuona ulimwengu
ukiniangalia kwa uhasama usiyo kifani.
40
Sura Ya Tano
Shughuli za maombolezo ziliendelea huku
masikitiko yakizigubika nyuso za waombolezaji
kote katika vijiji vya Mabatini na Tupe.
Ilipoka saa tano hivi, kikosi cha askari kilika
kwenye eneo la mkasa. Kilikuwa kimejihami
kuanzia kwenye ukucha hadi jino. Kikosi hicho
kiliandamana na chifu wa lokesheni yetu pamoja
na naibu wake.
Baada ya muda mfupi, chifu aliwaamrisha
watu wote kunyamaza na kutulia tuli. Kwa
wakati huo nilikuwa nimempata mama yangu
akiwa na Roda. Hali yake Roda ilikuwa si hali
tena. Alikuwa amelia hadi macho yakageuka
kuwa mekundu kuliko damu. Yalikuwa
yamevimba nayo sauti ilikuwa imempwelea.
41
Hata kama tulikuwa tumeketi pamoja sidhani
iwapo kwa kweli alikuwa akinitambua.
Alijiona kuishi peke yake kwenye ulimwengu
usiokalika. Tulijitafutia pahali pazuri pa kuketi
huku mama yangu akimsaidia Roda kutembea
kwa kumshikilia mkono. Tuliketi kitako na
kuyatega masikio yetu ndi! Chifu alimkaribisha
mwanamume mmoja aliyeonekana kuwa
kiongozi wa kikosi kile cha askari ili apate
kuuhutubia umati uliojawa na hasira na simanzi.
Alikuwa mwanamume mmoja aliyekuwa
na sura ya kuogofya kama juju wa majuju kabla
hata ya kuanza kuhutubu! Alikuwa mrefu kama
unju na mweusi kama masizi. Weusi wake
usingalimithilishwa na mtu yeyote aliyevuma
na kuvunja rekodi za weusi niliopata kumsikia
au kumwona kwa macho yangu mwenyewe
maishani mwangu. Alikuwa mwenye meno
meupe kama maziwa. Shughuli hizo zikiendelea,
baadhi ya askari walikuwa washaubeba mwili
wa Bibi Fatu kwa machela na kuuweka katika
42
karandinga lao. Kiongozi yule alitujongea,
akajikohoza kisha akaanza kutuhutubia.
“Mimi ni Sajenti Kizito. Enyi wananchi,
tukio hili si la kawaida! Kifo cha mama huyu
si pigo tu kwa kijiji cha Tupe bali pia kwetu
sisi na taifa kwa jumla. Mnavyojua, mlezi wa
kizazi chochote kile kiwavyo ni mama. Taifa ni
kina mama nao kina mama ni taifa. Wao ndio
wanaojifungua taaluma, vipaji, miradi na taifa
lenye maendeleo na amani. Hamna wengine
kama si kina mama!
Tutakichunguza kifo hiki kwa mapana na
marefu, ganda hadi kiini ili tubaini ukweli.
Walioyatekeleza maafa haya wajue njia ya
mwongo ni fupi na siku za mwizi ni arubaini.
Tutawafunza kuwa mkono wa serikali u mrefu
na unapokuandama kukubanduka si rahisi.
Visa na vituko vya aina hii vimekwishapitwa
na wakati tena ni haramu! Kuna faida gani mtu
kumwua mwenzake asiye na doa wala toa?
Ama ni bahari hii ya ardhi anayoimiliki ndiyo
43
inayomezewa mate? Watu watachukuaje amri
na sheria mikononi mwao katika misingi ya
kujilazimishia urithi usiowahusu milango wala
nasaba?
Haijalishi hata kama Bibi Fatu alijaaliwa kuwa
na msichana huyu mmoja - Roda! Yeye ndiye
atakayekuwa mrithi wa mali ya mama yake.
Inavyochukuliwa na wengi hasa waliofungwa
na mila na utamaduni kuwa mtoto msichana
hawezi kuwa mrithi wa mali ya wazazi wake
ni kasumba na dhana potovu zilizopitwa na
wakati. Kifo chake Fatu kinatufanya kujijazia
na kujijibia baadhi ya maswali sisi kwa sisi
maanake kila mmoja wenu hapa yuakumbuka
ni juzi tu tulimzika mume wake Bwana Gidamu!
Kidonda hicho ninajua akijawaondokea.
Iweje radi kuupiga mti ule ule kwa mara ya
pili? Hapana! Bila shaka vipo visababishi…
Ninayemhurumia zaidi ni mtoto huyu aliyebaki
yatima akiwa katika umri huu mdogo.
Nishafahamishwa kuwa ana ami yake Bwana
44
Kilemba na waliokuwa wasiri wakubwa wa
mama yake - Bwana na Bibi Tango ambao kwa
hakika ninawasihi wasimfumbie mtoto huyu
macho na kumtelekeza.
Kabla ya Sajenti Kizito kutamatisha hotuba
yake, sauti ya mzee mmoja ilimchachawiza
“Bosi, iwapo mnahitaji ubainifu na ushahidi
kamili kukihusu kifo cha mama yetu Fatu,
msihangaike na kujisumbua sana!”
Baada ya umati mzima kuyasikia maneno
hayo, ulimgeukia mzee yule kwa mishale ya
macho. Utulivu wa kaburi ulishika kani huku
kila mmoja akiwa na uchu wa kutaka kumsikiliza
zaidi. Kila mtu alimsikiliza kwa utulivu huku
mshangao wa mwaka ukipita kwenye nyuso
za waja kama kwamba walikuwa wakitazama
lamu za Iluminati!
Mzee Ganya aliendelea… “ Kwa kweli jana
tulishinda na Bibi Fatu katika shughuli zetu
za chama mchana kutwa! Tulikuwa pa…mo…
ja ha…di…!” Machozi yalimfunika mzee huyo
45
akashindwa kuendelea. Aliingiza mkono wake
wa kulia mfukoni na kutoa hanchifu akayafuta
machozi. “Jikaze mzee wetu! Jikaze! Wewe
ni mwanamume!” Sauti za umati zilihinikiza
hewani na kumhimiza mzee Ganya.
“Tu…tu…tulikuwa naye! Nilikishuhudia
kifo chake kwa macho yangu mawili! Hata mimi
ni Mungu tu aliyeninusurisha! Miguu yangu
na mbio zangu ndizo zilizonisaidia. Sasa hivi
mngalikuwa mkiviomboleza vifo vya wanakajiji
wawili!
Siogopi kuwaelezeni tukio lenyewe
lilivyotukia iwapo kwa hakika nyinyi askari
mtanihakikishia usalama katika mustakabali
wangu. Hata wacha niseme na kuwahakikishia
kuwa bila hata usalama siogopi! Siogopi hasa
nikikumbuka ufadhili wake Bibi Fatu kwangu
na kwa kila mtu akiwa hai. Heri nife kwa
kuhusishwa na Bibi Fatu ambaye amekufa
akiwa na moyo sa. Nikwapo na kifo kama
hicho, kwa hakika hakitakuwa kifo bali harusi
46
kwangu…”
Alipokia hapo, Bwana Kizito alimpungia
mkono akamwomba kutoendelea maadamu
tayari alikuwa ashalitumbua jipu! “Mzee
wangu shukrani za dhati kwa kujitolea huku.
Wanakijiji, nilidhani kuwa wema na wenye
nyoyo sa kama mzee huyu walikufa wakaisha
kumbe wangali hai! Alhamdulillahi! Mzee huyu
ametufaa kwa jua na mvua. Ameirahisisha kazi
yetu.”
Wakati huo wote, Roda maskini wa Mungu
alikuwa akitiririkwa na machozi njia mbilimbili.
Kila nilipomtazama na kama watu wengine
tulijipata vidonda vyetu vikitoneshwa tena
tukajipata katika hali ile ile ya awali. Tulilia
kwa pamoja. Tukaomboleza kwa pamoja na
kuzidi kumfariji, kumweka kwenye maombi na
kumliwaza kila baada ya muda mfupi. Makiwa
zilizidi kumiminishwa kwake si kutoka kwa
viongozi wa madhehebu mbalimbali si wazee
wa vijiji. Ninakumbuka upo wakati alizidiwa na
47
kupoteza fahamu kabisa. Alizirai. Hata hivyo,
hali yake ilidhibitiwa na kikundi cha wanawake
kilichokuwa pale imara na kwa madhumuni ya
kutoa huduma za kwanza kwa ajili ya mikasa
kama hiyo. Haidhuru!
“Kwa sababu hii,” Sajenti Kizito aliendelea,
“Sisi twaomba kuondoka pamoja na mzee huyu
ili aende kutusaidia katika uchunguzi zaidi.
Mnavyojua ni faradhi mwili wake marehemu
kufanyiwa uchunguzi kisha apelekwe katika
mochari kuhifadhiwa. Tunamwomba kila
mmoja wenu arudi nyumbani na baada ya
siku tatu mtashuhudia hatua tutakazochukua,
insha’Allah!” Sajenti alisema na kuondoka.
Watu walianza kusanzuka mmoja mmoja,
pacha pacha kisha makundi makundi. Kila
mmoja alikuwa mtulivu mkono ukiwa haumtoki
shavuni, nayo huzuni ikiwasononesha nyoyoni.
Hali ya anga ilikuwa imeanza kubadilika pia.
Mawingu yalifura na kufuriana angani kana
kwamba mtu kayajulisha kukihusu kifo cha
48
Bibi Fatu! Kawaida, iliaminiwa kwamba mvua
iliponyesha punde tu baada ya mtu kufariki,
iliashiria kwamba alikuwa mtu wa watu.
Kichwa changu kilikuwa kizito kama nanga.
Msongo ulikuwa umejijengea na kujiundia
makao kichwani mwangu katika hali hiyo ya
kizunguzungu na kizungumkuti. Haikuniwia
rahisi kukubali ukweli na uhalisi ule kuwa
mauti yalikuwa yashatutendea na kutupokonya
mmoja wetu.
Muda wote ule nilikuwa nimeyagandisha
macho na akili zangu kwenye ardhi. Mawazo
yalinong’onezana na mchanga kwenye ardhi.
Ardhi ilinihakikishia kuwa ilikuwa tayari
kumpokea Bibi Fatu na kumhifadhi daima.
“La, si kumhifadhi!” Nilipinga.
“Kumweka basi,” ardhi ilinibembeleza.
“Urongo! Sema kummeza!” Nilidakia.
“Hiyo ni lugha yenu wanadamu,” ardhi
ilisema.
“Ndiyo kweli ya tabia na matendo yako
49
wewe ardhi! Udhuli! Ukatili!” Nilifoka.
Ardhi ilikenua midomo na kucheka kwa
utulivu. Nilijiona mjinga kidogo kubishana na
ardhi. Nilijua kuwa ardhi ina uwezo wa kufanya
lolote nipinge nisipinge.
Nilipokiinua kichwa changu, niligundua
kuwa karibu watu wote walikuwa washaondoka
ila tu wazazi wangu, Roda na Bwana Kilemba
ndio waliokuwa wamesalia. Niliwakaribia. Sisi
sote kwa pamoja tuliamua kuingia nyumbani
mwa Fatu madhali mvua ilikuwa karibu sana
kuanza kunyonyota.
Baadaye, watu walianza tena kuka
nyumbani pale mmoja mmoja. Mipango ya
maziko ilianza. Ilivyokuwa desturi, watu
wangalijumuika kila siku usiku kuanzia saa
moja hadi saa nne. Kila mmoja katika jamii
alipaswa kuwajibika kuchangia gharama ya
maziko. Maziko, ama mauko, kwa namna
nyingine yaliwaleta watu pamoja, hata wale
walioishi sehemu za mbali.
50
Sura Ya Sita
Baada ya muda wa siku tatu, mbiu zilisikika.
Zilikuwa mbiu za kuwakumbusha wanakijiji
kuka kule kule alikofanyiwa udhalimu
marehemu. Hiyo ndiyo siku aliyowaahidi
Sajenti Kizito wangerejea na ripoti kamili ya
uchunguzi kuhusu chanzo cha kifo chake Fatu.
Wanakijiji, jamaa na kila mtu alikuwa
ashaka na kuketi kwa utulivu mwingi. Punde si
punde kikosi cha askari kiliwasili kikiongozwa
na Sajenti Kizito. Kisha Sajenti Kizito alishuka
kutoka garini na kuanza kutuzungumzia.
“ Hamjambo wananchi?”
“Hatujambo” wanakijiji waliitikia kwa
upole.
Naam, nilivyowajulisha na kuwaahidi kuwa
tungerejea hapa, tumerudi. Si mnajua kuwa
51
ahadi ni deni na dawa ya deni ni kulipa?”Aliuliza
Sajenti.
“Ndio,” wanakijiji waliitikia kwa pamoja.
“Ninawashukuru kwa kuwa watulivu wa
kusubiria ripoti yetu. Mmedhihirisha subira
ambayo kwa hakika imewavutia heri. Basi
uchunguzi wetu ulikamilika kwa njia ya ufasaha
mwingi. Ninamshukuru mzee Ganya mara
mia kwa kuweka mkono wake na kuchangia
kikamilifu katika uchunguzi wetu.
Ninavyozungumza nanyi sasa hivi, Bwana
Sumu na wenzake watatu washatiwa mbaroni
na wamezuiliwa korokoroni wakisubiri
kukishwa mahakamani juma lijalo,” alieleza.
Watu walipiga mako.
“Mzee Ganya ni kielelezo kwetu na mfano
halisi wa mtu aliyejikomboa kimawazo. Hebu sisi
sote tuige mfano wake na tusiwache wahalifu
miongoni mwetu. Uhalifu ni dondandugu katika
maendeleo yetu ya kibinafsi na hata kijamii.
Pia, ninataka kuwafahamisha kuwa
tumeweza kuwasiliana na waziri wa usalama
52
kuhusu janga hili. Asharidhia kushirikiana
nanyi kwa kila namna hadi shughuli za kumzika
Fatu zitakapomalizika.
Ewe yatima uloachwa, ninakuhakikishia
kuwa serikali na viongozi wengine unaowaona
hapa hawatakufumbia macho. Utafadhiliwa
kwa kila hali na mali. Yawe ni masomo yako,
malazi, mavazi, lishe bora na kila hitaji lako la
kimsingi,” alimhakikishia Roda.
Wananchi walipiga mako tena na
kushangilia. “Wananchi wazalendo,” Sajenti
Kizito aliendelea, “Mali aliyoiacha Bibi Fatu
si ya mwingine bali ya msichana huyu Roda.
Tutahakikisha ya kuwa hapatatokea tapeli
yeyote kumchezea na kuichezea mali hii
alivyojaribu kufanya Sumu na wenzake. Kila
mja anapaswa kuelewa kuwa nyakati zazidi
kupita zikija na mabadiliko. Enzi zile msichana
alipochukuliwa kuwa chombo kisichoweza
kurithi mali ya mzazi wake, zimepitwa na
wakati na wala hazitarudi tena kwenye himaya
ya watu wenye urazini.
53
Sajenti Kizito akiwahutubia waombolezaji...
54
Mtoto msichana ana uwezo na nafasi sawa na
mtoto mvulana. Analoweza kulitenda mvulana,
msichana pia anaweza kulitenda.
Hili halimaanishi kuwa mtoto mvulana
adhulumiwe na kukandamizwa! La hasha!
Watoto wapewe malezi na upendo ulio sawa
bila kuwabagua katika misingi ya jinsia. Hiyo
ndiyo haki ninayomtakia msichana huyu wa
marehemu.
Hadi hapo, ninawaombea kila la heri
kwenye mipango na shughuli zote za kumzika
marehemu kuanzia sasa hadi yatakapomalizika
majaaliwa. Shukrani sana kwa kunisikiliza.
Kwaherini!” Sajenti alitamatisha.
Baada ya hotuba yake Sajenti Kizito, kila
mmoja alionekana kubung’aa kwa kiwango
fulani. Nafsi yangu ilikuwa imepatwa na
matumaini hasa kwa Roda kuweza kupata haki.
Umati ule ukiwa bado umetulia kuyatathmini
yote yaliyosemwa na Sajenti Kizito, Bwana
Kilemba, ami yake Roda, alivunja kimya.
55
“Ninaomba mnisikilize kwa muda mfupi!
Tafadhali! Mwanzo ninawashukuru kwa
kuwa pamoja nasi wakati huu wa majonzi.
Mmedhihirisha ushirikiano wa kiko na digali
kwetu sisi.
Mnavyojua, shemeji yangu huyu aliyeaga
alikuwa miongoni mwa wanawake wenye nyoyo
sa kama pamba. Hii ni ahadi ninayoiweka
kwenu hapa na hadharani. Muwe mashahidi
wangu milele! Msichana huyu Roda, msichana
wa kipekee wa marehemu, nitamchukua
kwangu nyumbani na tutaishi naye baada ya
maziko ya mama yake. Nitamshughulikia sawa
na watoto wangu ambao baadhi yao ni rika lake
na wanaosoma katika madarasa ya kiwango
kimoja.
Niliamua kutangaza hadharani kila mwenye
masikio apate kunisikia nikitangaza ili ieleweke
wazi kuwa Fatu, alikuwa na uhusiano mwema
na jamaa zake wala si kwa watu wengine tu!
Damu huwa ni nzito kuliko maji bila shaka.
56
Mahitaji yoyote yale atakayoyahitaji nitamdia
kwa insafu. Asanteni kwa kunisikiliza. Asante
tena!”
Baada ya mazungumzo hayo mafupi kutoka
kwa Bwana Kilemba, mako yaliipasua anga
kama radi. Kwa hakika ahadi kama hizo haziji
vivi hivi na kutoka kwa mtu yeyote. Hutoka
kwa watu wenye wema, imani, utu, uraki na
upendo kwa wenzao.
Nilimjua Bwana Kilemba kuwa mtu mwema.
Shamba lake lilikuwa limepakana na lao Roda.
Nilikuwa nimemwona mara kadhaa nikitoka
kwa Bibi Fatu. Kila tulipokutana, alikuwa
hanipiti bila salamu. Mara nyingi nilijitahidi
kutanguliza “shikamoo” zangu. Niliyatii
tuliyofunzwa shuleni kwa ajili ya kudumisha
heshima na uadilifu.
Niliyemtilia shaka ni mke wake, Bibi Mnuna.
Si mimi pekee niliyekuwa na mtazamo kama
huo kwake bali ndivyo kila mmoja alivyomjua.
Habari zizo hizo hasi kumhusu zilikuwa
57
zimeenezwa kotekote. Ni mwanamke ambaye
salamu kutoka kwake zilikuwa haramu.
Kumsalimia aitike ingekuwa kama kumwahi
mbwa akipiga meno mswaki. Mara nyingi watu
walishangazwa na mkinzano wa tabia yake na
mume wake.
Watoto wao nao walizichukua tabia za
baba yao. Walikuwa wana wenye ukarimu
tumbi nzima. Walikuwa marika wangu.
Ambalo hatukujua ni azma ya Bwana Kilemba
kumchukua Roda kuenda kuishi naye
ilimfurahisha Bibi Mnuna au la, na hatima yake
ingekuwa vipi?
58
Sura Ya Saba
Ulikuwa msimu wa ajabu. Msimu wenye
mikosi iliyowachukua wema mfululizo bila
kuchagua wala kusaza. Vifo vilizagaa kila
kulipokucha na kuziathiri shughuli za masomo
kila mara. Jitihada zetu za kuuma meno
masomoni ziliyumbishwa na kuathiriwa si haba.
Hata hivyo hatukufa nyoyo katu. Tulielewa ka
samba ha kwa dhoruba moja. Kila tuliporejea
skulini, mimi na wenzangu tuliotoka katika
kitongoji kimoja tulijitahidi na kujizatiti ili
kushindana na wenzetu masomoni.
Waliokuwa wakisoma katika shule za
mabweni wangerejea pia. Tungevuta subira
ya kuonana baada ya shule kufungwa au
mapumziko ya katikati ya muhula.
Matanga yake Bibi Fatu yaliwakutanisha
59
wengi. Wenzetu wote waliokuwa wakisomea
katika shule za mabweni walikuwa wamechukua
nafasi kuja kuomboleza na wanakijiji wengine.
Ndugu yangu Sambo pia hakuachwa nyuma.
Wageni wa mbali na karibu walikuwa wameka
mapema kwa ajili ya kuisubiri siku ya mazishi.
Nilishuhudia vilio vya kila aina. Si vya
wanaume si vya wanawake si vya wazee si
vya watoto. Vyote viliashiria jinsi ambavyo
Bibi Fatu alivyopendwa na watu wa kila umri.
Siku ya Jumanne ndiyo iliyokuwa siku rasmi
ya kumchukua Fatu kutoka ufuoni. Jeneza la
kifahari lilikuwa limenunuliwa.
Kikao maalum kilikuwa kimefanywa siku ya
Jumatatu jioni kwa ajili ya kuwateua wanakijiji
ambao wangekuwa kwenye msafara wa
kwenda kumchukua Fatu. Ilivyokuwa desturi,
watu wa ukoo wangejumuishwa. Kwenye kikao
kicho hicho, Bwana Kilemba alichaguliwa kuwa
msimamizi na mratibu wa mali yake Fatu baada
ya maziko yake.
60
Siku ya Jumanne ilipoka, mipango
yote ilikuwa imekamilika. Misafara ya
magari iliondoka saa nane alasiri. Kaumu ya
waombolezaji ilikuwa imejipanga kandokando
ya barabara ili kuutazama msafara ule
ukirejea nyumbani. Mimi na maraki zangu
hatukulimatia. Tulikuwa katikati ya umati ule.
Majira ya saa tisa hivi ving’ora vya magari
vilisikika kwa mbali na kwa sauti ya chini.
Sauti hiyo ilizidi kuongezeka kadri magari
yalipotukaribia. Sauti za kwikwi zilienea kijiji
kizima. Kila mtu aliukimbilia msafara. Kina
mama waliyasega marinda yao huku wakilia
na kuomboleza kulingana na mila na tamaduni.
Wanaume na watoto walikimbia huku na kule
mikononi wakiwa wameyashikilia matawi ya
miti.
Kina mama waliwaongoza waombolezaji
huku mikononi wakishikilia miko kikiki.
Unyounyo walifuatwa na wanaume na mwisho
kabisa watoto. Nilikuwa pachipachi ya kundi
61
la watoto wengine. Msafara ule wa magari
ulioongozwa na waendesha pikipiki kama kumi
na watano hivi, uliingia kwenye boma la Bibi
Fatu.
Waombolezaji walizidi kulia huku wengine
wakiligotagota gari lililoubeba mwili wa
marehemu. Vipazasauti tayari vilikuwa
vishaunganishwa. Nyimbo za kumtukuza
Mwenyezi Mungu zilikuwa zikiendelea
kuimbwa kwa muda huo wote wa vilio na
maombolezo. Hali hii ilidumu kwa takribani
dakika kumi na tano.
Roda alipoliona jeneza lile, machozi
yalitengeneza vijia usoni pake. Ghaa bin vuu
alipasua ukulele wa ajabu ambao ulimshangaza
yeyote aliyekuwa pale. “Mama yangu jamani
mbona waniacha? Waniacha mikononi pa nani?
Nitaishi vipi bila uwepo wako? Mbona mauti
yakakuiba mapema kiasi hiki?” Roda alinena
huku akilia kwa sauti, kilio chenye uchungu.
Kila mmoja aliduwazwa na maneno ya Roda.
62
Tulishtukia kumwona Roda akiporomoka
na kuanguka chini pu! Kisha akopotelewa
na fahamu. Mama yangu alika mahali pale
chapuchapu na akitumia leso akaanza kumpepea
Roda.
Haukupita muda mrefu juhudi za mama
yangu zilizalisha matunda. Roda aliweza
kufumbua macho na kurejelewa fahamu. Viongozi
mbalimbali kutoka kwenye madhehebu
mbalimbali na wazee wa kijiji walikuwa kwenye
mstari wa mbele kumshauri na kumweka katika
hali ya kuelewa kuwa kifo kilikuwa faradhi kwa
kila mtu. Shughuli hiyo ilianza punde tu Bibi
Fatu alipoaga. Baba na mama yangu walikuwa
miongoni mwa waliokuwa wakimshauri Roda.
Wageni na wenyeji waliomboleza hadi
pale walipochoka na kujikalia. Vijana kama
watano hivi waliokuwa wamekula wakashiba,
waliingia garini na kulitoa jeneza lililokuwa
limembeba mwendazake. Walilibeba kwa
uangalifu mwingi na kuliweka juu ya kijimeza
cha msonobari kilichokuwa kimewekwa chini
63
ya kivuli cha mkalatusi. Jeneza hilo lilikuwa
limepakwa rangi ya manjano na kunakshishiwa
kwa vitambaa maridadi kwelikweli.
“Waombolezaji wenzangu, ninawaomba
tafadhali mnapojongea hapa ili kuutazama
mwili wa marehemu muwe na utaratibu.
Watu wazima wataanza kisha tutamalizia kwa
watoto. Tafadhali tuweze kuwa kwenye foleni.”
Mfawidhi Bwana Bashashi alielekeza.
Kila mtu alikuwa akiutazama mwili wa
marehemu kwa zamu na kujitafutia nafasi ya
kuketi. Zamu yangu ilipoka, nilimtazama
Fatu kwa muda wa dakika mbili hivi kama
kwamba nilitaka kumwomba afufuke! Mh!
Isingewezekana! Alikuwa amevishwa mavazi
maridadi kwelikweli. Uso wake ulikuwa bado
uking’aa kama vidani vya almasi. Alitulia
kama kwamba alikuwa kwenye usingizi wa
pono tu! Kwa kweli mwombolezaji yeyote yule
asingeshawishika kwa haraka na kukubali kuwa
alikuwa ameaga dunia.
Maombi mafupi yalifanyika kwa ajili ya
64
kumwombea marehemu. Hotuba fupi fupi
na maelekezo ya hapa na pale yalitekelezwa.
Taratibu za awali kwa ajili ya kikao kikubwa
ambacho kingefanyika usiku huo zilitolewa.
Muda maalum wa kuanza na kumalizika kwa
kikao chenyewe ulitolewa.
Hapa petu mja yeyote alipofariki, vikao kama
hivi vilikuwa vikifanyika. Vilikuwa vikianza
tangu kufa kwa mja hadi pale angezikwa.
Kwa kweli vilikuwa muhimu mno kwani
viliwaondolea wawa upweke, vikawapa
maliwazo na faraja.
Baada ya shughuli hizo za ndani kwa ndani
kumalizika, kila mja alishika hamsini zake na
kujiendea zake. Wapo waliobaki hasa wageni
waliotoka mbali. Wengi waliondoka ili kwenda
kujiandaa kwa ajili ya baridi ya usiku. Vilevalie
wengine waliondoka ili angaa kuwahi chochote
cha kutia tumboni baada ya kutwa nzima ya
njaa.
Tuliandamana na wazazi wangu pamoja na
ndugu zangu unyounyo hadi nyumbani. Chajio
65
kilipikwa tukala tukavalia mavazi ya usiku na
kurudi matangani.
Kawaida ya tamaduni za jamii yetu, mtu
afapo, huchukua siku tano hivi kabla ya
kuzikwa. Mwili wake hutolewa mochwari siku
moja kabla ya maziko. Huzikwa kesho yake.
Ndivyo ilivyokuwa hapo kwa Bibi Fatu.
Niliandamana na wazazi wangu pamoja na
ndugu zangu unyounyo hadi nyumbani. Chajio
kilipikwa, tukala, tukavalia mavazi ya baridi na
kurudi matangani.
Saa mbili kamili za usiku kila mtu alikuwa
ameketi. Kikao kilianza bila kupoteza hata
sekunde. Kikao kiliongozwa na Bwana Bashashi.
Wale ambao wangeshikilia nyadhifa mbalimbali
siku ya mazishi waliteuliwa. Bwana Bashashi
alichaguliwa kuwa mwenyekiti wa mazishi.
Tangu nizaliwe na kwenye mazishi mbalimbali
niliyohudhuria hapo kijijini, Bwana Bashashi
ndiye aliyeshikilia wadhifa huo.
Alikuwa mwanamume aliyebarikiwa kwa
ucheshi hata pale palipokuwa na maombolezo.
66
Alikuwa mcheshi wa wacheshi. Tabia hiyo
ingaliyeyusha nyoyo za watu waliokuwa
kwenye majonzi na kuwafanya kusahau kwa
haraka. Watu walimpenda sana kutokana na
uwezo huo. Zaidi ya hilo, alikuwa mwenye
roho sa na iliyofunguka kwa kila mtu. Wapo
wengine wanapopewa dhima kama hizi zaidi
ya mara mbili huanza kujinaki kama kwamba
hakuna wengine kama wao. Naam, mgema
akisiwa tembo hulitia maji.
Vitengo mbalimbali kama vile ualishi,
usambazaji wa maji kwa waombolezaji kati ya
vingine vingi vilipata wahudumu. Shughuli
zote zilipomalizika, wa kuondoka waliondoka
na wa kubaki walibaki. Wazazi wangu na
baadhi ya wazee wa kijiji walibaki nyumbani
kwa marehemu Bibi Fatu ili kuulinda mwili.
Niliandamana usiku huo na Roda hadi kwetu
nyumbani ili kushtaki usingizi.
67
Sura Ya Nane
Hatimaye siku ya Jumatano ilika. Hiyo
ndiyo iliyokuwa siku maalum ya kuzikwa
kwake Bibi Fatu. Niliwapeleka ng’ombe wetu
malishoni mapema kuliko kawaida. Siku hiyo
tulishirikiana na kaka yangu Sambo. Wazazi wetu
walielekea huko alfajiri na mapema. Tuliporudi,
tulijitayarisha upesi upesi tusichelewe.
Baaada ya kujitayarisha upesi tuliondoka.
Tulipoka kwa Bibi Fatu, tayari shughuli za
mazishi zilikuwa zimeanza. Kaburi lilikuwa
limeanza kuchimbwa. Jamaa wa Bibi Fatu
walikuwa wameketi mbele kabisa kwenye
jukwaa wakiwa wamevalia mavazi ya rangi
nyeusi. Hotuba za kuwafariji waliowa
zilikuwa zimeanza kutolewa. Injili ilisomwa na
mawaidha bulibuli kutolewa. Yote yaliongozwa
68
na kudhibitiwa na Bwana Bashashi ambaye
alikuwa mwenyekiti wa mazishi hayo.
Michango ya kifedha ilitolewa na ahadi
kuahidiwa. Karibu kila mnenaji aliyeongea
alimsihi Bwana Kilemba kuchukua jukumu la
kuichunga mali na mtoto wake mwendazake.
Walimwomba asimtelekeze Roda. Ahakikishe
kuwa masomo yake yamekamilika hasa
ikizingatiwa kuwa alikuwa wembe masomoni.
Amsomeshe hadi kuyaona malango ya vyuo
vikuu.
Bwana Kilemba alizidi kukitikisa kichwa,
ishara tosha kuwa alikuwa amekubali
kuyatekeleza waliyomwomba wanenaji.
Kwenye mazishi kulikuwa na mwakilishi wa
kundi lililokuwa likikichunguza chanzo cha
kifo chake marehemu. Wenyeji na wageni wote
walipomaliza kuzituma rambirambi na makiwa
zao, zamu ya mgeni huyo ilika.
“Waombolezaji wenzangu mimi ninaitwa
Bwana Makali. Mimi hufanya kazi na kitengo cha
69
ujasusi. Mimi ndimi niliyekuwa nikiyafuatilia
matokeo ya uchunguzi wa chanzo cha kifo cha
Bibi Fatu. Kabla sijasema sana, wawa na hasa
mwanawe marehemu, makiwa! Makiwa tena!
Mnavyojua kifo ni njia na mapito ya kila mtu.
Yasemwa tuliumbwa kwa udongo na tutarudi
kwa udongo. Katika dini yangu yabashiriwa
inna lilahi wa inna ilayhi rajiun! Yaani, tumetoka
kwa Mungu, na kwake tutarejea.
Ripoti ya uchunguzi ninayo hapa kwenye
maandishi. Kwa hakika siruhusiwi kuisoma
hadharani kwa mujibu wa sheria za utendakazi
wetu. Ripoti hii nitaicha kwa Bwana Kilemba
ambaye jina lake ndilo ninaloliona kwenye
bahasha hii.
Wenzenu ambao walishikwa hapa juma
lililopita – Sumu, Mafyeka na Majembe
walikishwa mahakamani. Waliyakiri mashtaka
yao! Wameshahukumiwa kifo! Watatambua
kuwa kuvunja sheria ni dhambi na haramu!
Malengo yao ya kukitekeleza kitendo hicho
70
kiovu yameelezwa kinagaubaga katika waraka
huu ambao nitamwachia Bwana Kilemba.
Tutakuwa tukiifuatilia hali ya Roda siku
baada ya siku. Tutakuwa nanyi papa kwa
hapa na kuhakikisha kuwa maisha yake
hayatasababishiwa changamoto zozote.
Shukrani.” Alisema na kuketi.
Matumaini yalizitawala nyoyo za
waombolezaji. Kila mmoja alitafakari
yaliyosemwa na jasusi huyo. Haki ilikuwa
imetendeka.
Wakati wa kuelekea kwenye eneo la kaburi
ulikuwa umeka. Waombolezaji walitembea
asteaste kuelekea huko kwa mwendo wa
kushindana na kobe. Roda ndiye aliyekuwa
wa kwanza kuurusha udongo kaburini huku
akifuatwa na wengine. Alishikiliwa mikononi
kikiki asije akazidiwa na kukwa na majanga
zaidi.
Machozi ya mwisho yalimtoka kila mtu.
Mwili wa Bibi Fatu aliteremshwa kaburini
71
na udongo kufukiwa. Safari ya Bibi Fatu
ilikuwa ishaka tamati! Machozi machungu
yalinitiririka. Kumbukumbu kuuhusu uraki
wa familia yetu na ya Roda zilinipitiapitia na
kunikerezakereza akilini kwa mkerezo wa
msumeno. Nilikumbuka ulivyokuwa umeanza
kuyumbayumbishwa na majanga hayo ya
maisha nikalia kwa upeo wa nguvu zangu. Hali
ilikuwa iyo hiyo kwa kila mtu na kwa wakati
huo.
Wageni walikuwa tayari wameanza
kuondoka. Wana familia walikuwa
wamekusanyika huku shughuli za
kuwasindikiza wageni wake marehemu
zikiendelea. Ziliongozwa na Bwana Kilemba.
Kulingana na mila na utamaduni wa jamii
hakuna mgeni aliyekubaliwa kubaki hapo
baada ya mazishi.
Niliamua kukaa kule hadi shughuli zote
ziishe ndipo nirudi nyumbani. Bwana Kilemba
alionekana akimshika Roda na kutembea naye
72
kwa wakati wote huo wa mwishomwisho na
katika hali ya kuondoka. Walifuatana unyounyo
– watoto na mke wake Bibi Mnuna. Mke wake
alionekana mchovu. Uchovu wake ulidhihirisha
kuwa haukuwa uchovu wa mwili tu bali
uchovu wa mawazo pia. Huenda kulikuwa na
jambo lililomghasi! Alitabasamutabasamu kwa
kujikazakaza na kujilazimishalazimisha tu.
73
Sura Ya Tisa
Hali ya kawaida ilirejea kijijini. Shughuli
za kawaida na za kila siku ziliendelea. Wa
kusoma tulirejea shuleni. Wakulima walirejea
mashambani na kila mtu akawa na shughuli
zake. Wafanyakazi mbalimbali pia walizirudia
shughuli zao. Mbeleni hamna aliyetulia kazini.
Walimu walikuwa na kibarua cha kuongoza na
kuendeleza shule zao huku pia wakihudhuria
mazishi ya wanafunzi wao walokwa na misiba.
Washikadau wa mashirika na taasisi mbalimbali
walikuwa na kibarua kicho hicho.
Ninakumbuka mwalimu mkuu wa shule
yetu akipewa nafasi na kutoa makiwa zake
siku ile ya mazishi. Alikuwa ameandamana na
walimu kadhaa.
Tangu Roda agurie kwake Bwana
74
Kilemba halikupita juma moja kabla ya mimi
kumtembelea. Bwana Kilemba hakusitisha ule
mpango wa maksai wetu kulima kwa zamu na
wale wa marehemu hata baada ya kifo chake.
Aliuendeleza. Hili lilinifanya kwenda kwake
kila mwishoni mwa juma kuwasaidia katika
shughuli za kuwalimisha maksai wetu.
Mara kwa mara baada ya shughuli za
shambani, tungekutana na Roda kwa muda
mfupi ili kuchangizana kidogo kuhusu maisha
na masomo yetu. Aghalabu tulisaidiana na
kujadiliana mambo mengi ya kimasomo.
Siku zilipoendelea kusonga nasi tuliendelea
kukutana. Hali yake Roda haikuwa ile ile
aliyokuwa nayo mwanzo mwanzo na punde
tu baada ya kifo cha mama yake! Alikuwa
yuaonekana msinziaji kuliko nilivyomjua hapo
awali! Wakati mwingine ningalimshuhudia
akilala tukiwa tumekaa na tukijadiliana
kimasomo! “Huenda hakuwa akiupata
usingizi wa kutosha? Ama huenda Bibi Mnuna
alimfanyisha kazi za nyumbani usiku kucha
75
kama punda wa dobi.” Nilijisemea ndani kwa
ndani.
Siku nyingi nilipokuwa kwake Kilemba
shughuli alizokuwa akizifanya Roda
ziliniduwaza. Zilihusu kuchanja kuni, kuosha
vyombo, kufagia na kufua mafurushi ya nguo.
Mwanzo nilichukulia kuwa zilikuwa kazi za
mara moja moja tu lakini kadri siku zilivyozidi
kusonga, niligundua kuwa shughuli zizo hizo
zilikuwa zikiendelea. Bibi Mnuna na wanawe
walikuwa wakiketi na kuandika nne miguuni
huku wakiendelea kupiga gumzo. Hapakuwa
na wa kumhurumia Roda wala wa kumsaidia!
Bwana Kilemba alikuwa akifanya kazi katika
osi moja ya serikali ya kaunti. Mara nyingi
hakupatikana nyumbani. Huenda huo ndio
wakati Roda alikuwa akifanyishwa kazi kama
pundamtu! Ama kweli mama wa kambo si
mama! Ahadi zake Kilemba siku ile ya mazishi
yake Bibi Fatu zilikuwa zimevunjwa bila hisia
wala ufahamu wake!
76
Shughuli alizokuwa akizifanya Roda zilihusu kuchanja kuni,
kuosha vyombo, kufagia na kufua mafurushi ya nguo...
77
Nilizidi kumpa moyo Roda. Wakati
mwingine ilipojuzu nilimsaidia ijapo kwa
tahadhari nisije nikamsababishia kichapo baada
ya kuondoka kwangu. Asailiwe sababu ya mimi
kumsaidia na labda kumwongezea mateso!
Siku moja tukiwa tumeketi sebuleni na baba
yangu, alianza kumweleza mama yangu jinsi
alivyokuwa ameanza kuzishuhudia dhuluma
zizo hizo akiwa kazini kwa Bwana Kilemba pia!
Kana kwamba yangu yalikuwa ya Musa, ya baba
yaligeuka kuwa ya Firauni! Aliendelea kueleza
kwamba ipo siku alimfumania Bibi Mnuna
akimchapa Roda hadi akatokwa na damu mwili
mzima! “Nilikasirika sana hadi nikampigia simu
Bwana Kilemba kuhusu kitendo hicho!” Baba
alieleza huku hasira zikimpanda kama zaibaki
katika kipimajoto!
“Mungu wangu! Itakuwaje Bwana
Kilemba akiondoka? Si juzi uliniambia kuwa
ashapokezwa barua ya uhamisho wa kikazi
kwenda mbali? Iwapo sasa hivi kuna dhuluma
78
kwake Roda kiasi hiki akiwapo, kefu akiondoka
kwenda kuishi mjini Mwang’ombe!” Mama
alishangaa.
Siku ya kuondoka kwake si mbali! Ni kesho
tu?” Baba alimkumbusha mama yangu. Nilikuwa
nimeshika tama nikiyafuatilia maongezi ya
wazazi wangu kwa karibu! Nilimhurumia Roda
moyoni mwangu kwa hakika!
Huku mazungumzo hayo yakiendelea,
niliyafuatilia kwa karibu nikiwa nimeshika
tama. Nilimhurumia Roda moyoni mwangu
kwa hakika.
Siku ziliendelea kuduru na kuyoyoma.
Baadaye nilibaini kutokana na gumzo za
wazazi wangu kuwa Bwana Kilemba alikuwa
kaondoka kitambo kuelekea eneo lake jipya la
kazi - mjijini Mwang’ombe. Alimwacha Roda
na mke wake Bibi Mnuna! Kwenda kwangu
kwenye boma lake Bibi Mnuna kulikuwa
kumepungua maanake masomo yalikuwa
yameanza kunibana vilivyo! Baba yangu ndiye
79
aliyekuwa ameshikilia hatamu ya kwenda huko
ghalibu kwa ajili za kazi kwenye mashamba ya
Bwana Kilemba na marehemu. Alifuatilia hali
ya Roda maadam kutaka kujua kilichoendelea!
Niligundua kuwa moyo wake haukufurahia
alivyokuwa akisema kila siku alipoka
nyumbani. Alitueleza kuwa hali yake Roda
ilikuwa si hali tena! Raha ilikuwa imemtoka
kabisa. Mavazi yalikuwa yamemwishia na mwili
wake haukupata kuona maji tena! Matatizo
chungu nzima yalimwandama huku kazi zote
za sulubu zikimkalia.
Habari kuyahusu mateso aliyokuwa
akiyapitia Roda yalianza kusambaa kijijini
kote. Kila mwanakijiji alizipata habari hizo
kwa masikitiko na huzuni nyingi. Ipo siku
tungalisikia Bibi Mnuna kayachemsha maji
na kummwagia Roda. Mara kamtandika kwa
mshipi, mara kamkatakata viungo fulani vya
mwili na mara kamfukuza nyumbani usiku.
Roda msichana yatima akawa sawa ni ndege
80
asiye na makao maalum!
Siku moja wakati wa wikendi, niliamua
kumtembelea Roda ili kumjulia hali. Maskini wa
Mungu wee! Niliyoyaona yaliniliza machozi njia
mbilimbili na kunitonesha kidonda ambacho
kilikuwa bado hakijapona!
Roda niliyemjua alikuwa kabadilika kweli!
Kakonda na kukondeana si haba. Kawa sawa
na kipini. Mwili wake mzima ulikuwa umejaa
makovu na vidonda!
“Hivi ni viboko!” Alinionyesha na kunieleza.
Alikuwa na vidonda si midomoni si
masikioni, si miguuni si mikononi si mashavuni!
“Maisha yangu si maisha bali masaibu.
Maisha yangu yamo mashakani na huenda
nikamfuata mama yangu makaburini hivi
karibuni. Huyu mkazaami yuataka kunisarisha
kaburini ningali hai!” Roda alilalamika.
Anifanyisha kazi za sulubu usiku kucha na
mchana kutwa. Wallahi hata lepe la usingizi
silipati!
81
Nafa kwa msongo akilini! Nafa ndugu yangu
Fadhili! Fadhili! Masomo yangu yameathirika
kabisa! Masomo yangu yameathirika kabisa!
Masomo yangu yakikwama basi mtumbwi
wangu wa kusaria katika siku za usoni utakuwa
umekwama pia! Ninahoa! Ninakuomba ukika
nyumbani ukamweleze baba yako mambo haya
yote kuhusu dhuluma hizi! Iwapo kuna njia
ya kunisaidia ninaomba kwa hisani anisaidie.
Tangu ami yangu aondoke hapa nyumbani
hapakaliki tena! Pamekuwa eneo lililozingirwa
na ndimi kali za moto! Ni sawa na uwanja wa
jahimu! Afadhali gerezani!” Alilalama.
Nilimtuliza na kumpangusa machozi
yaliyomzagaa mashavuni. Nilimwahidi kuwa
ningalimweleza baba yangu yote yale.
Alizidi kunieleza jinsi ambavyo Bibi
Mnuna alimtahadharisha dhidi ya kumweleza
au kumchulia mtu yeyote kujua mateso
na unyanyasaji aliokuwa akipitia! Alitishia
kumwua kama angalikaidi amri hiyo.
82
Nilipohakikisha kuwa nimemtuliza Roda
na kuidhibiti hali kabisa, niliondoka na
kuelekea nyumbani. Kuka kwangu nyumbani
kulisadiana na kuka kwa baba yangu kutoka
matembezini.
Sikulimatia kumweleza hali ya Roda!
Nilimwelezea baba yangu kinagaubaga.
Nilimweleza bila kusaza lolote wala
chochote. Maelezo hayo yalimchoma baba
kama aliyefumwa kwa kigumba cha mshale
tumboni! Aliichukua rununu yake mfukoni na
kuanza kuibonyeza. Hakuniambia chochote
kuhusu hatua aliyotaka kuichukua! Nilibaki
nimemtumbulia macho tu kama sinema.
Kutokana na mnuno uliomzunguka kwenye
mashavu yake, nilijing’amulia kukasirika
kwake.
“Aisee Bwana Kilemba! Halloo!” Baba yangu
aliita huku akiipachua simu kutoka sikioni na
kuitazama.
Nilipolisika jina lake Bwana Kilemba nilijua
83
ka alikuwa yuataka kumpa Bwana Kilemba
habari hizo kuyahusu masaibu aliyokuwa
akiyapitia Roda!
“Aisee ndugu Kilemba…” baba aliendelea.
“Naomba nikueleze yaliyo moyoni mwangu
kuhusu hali halisi anayoipitia Roda hapa
nyumbani! Wewe ungali mzima lakini? … Naam
hata sisi wazima na buheri wa afya. Sasa ndugu
yangu, hali si hali kwake mtoto huyu Roda! Bibi
Mnuna yuamcheza sawa na zeze. Amemgeuza
kijakazi! Amemchomachoma na mwili wote ni
makovu. Makazi yake ni juu ya miti sawa na
nyuni. Nguo zimemwishia mithili ya mwehu na
si ajabu hivi karibuni atavuliwa rabana! Omba
nafasi ikiwezekana uje ndugu yangu kidharura
ili tujaribu kuukunja mti huu ungali mdogo.
Njoo, ili tusije tukajiuma vidole mambo yakizidi
mipaka na maji kuzidi unga. Sawa … njoo
haraka iwezekanavyo!” Baba alishusha pumzi
na kusonya!
Jioni ile wazazi wangu walimtembelea
84
Roda. Waliporudi, nyuso zao ziliashiria ukosefu
wa amani. Huenda maongezi yao na Bibi
Mnuna hayakuzalisha matunda wala mwafaka
wowote. “Si neno! Bwana Kilemba yu njiani
yuaja” nilimsikia baba akisema.
85
Sura Ya Kumi
Siku iliyofuata, Bwana Kilemba alipitia
nyumbani kwetu asubuhi ile kabla hata ya
kuka kwake nyumbani! Waliongozana na baba
yangu kwenda faraghani. Walipitia mlango wa
nyuma na kuondoka. Nilizisikia sauti zao za
kumuaga mama yangu, kisha wakateremka.
Nilijua walikuwa wakifululiza moja kwa moja
hadi nyumbani mwake Bwana Kilemba.
Niliwaandama nyuma na kwa usiri mkubwa
hadi nikapita njiamkato na kuwatakadamu.
Baba yangu alishangaa kuniona huko.
Hakukasirika maanake alijua nilikuwa nikijua
kilichokuwa kikiendelea. Licha ya hilo, alijua
sikuwa mshirika wa kikao chao kwa sababu
siku zote alijua nilielewa sheria za vikao vya
watu wazima kulingana na mila na utamaduni
86
wa kijiji chetu. Niliheshimu na kuzizingatia
sheria hizo za jamii.
Nilibaki nje nikipiga gumzo na wanawe
Bwana Kilemba pamoja na Roda. Sauti za
kukaripiana kukali zilitoka kwenye chumba
walimokuwa wameingia baba na Bwana
Kilemba. Kufumba na kufumbua macho,
tulimwona Bibi Mnuna akitupita kwa kasi,
mizigo kichwani! Tulijua ka mambo hayakuwa
mema. Mahusiano yalikuwa yamesambaratika!
Watoto wake walipomwona, walinyanyuka
mara moja na kuanza kumkimbilia huku
machozi yakiwatoka!
“Mama! Mama kuna nini? Waenda wapi?”
Walimwuliza kwa pamoja.
Bwana Kilemba alipozisikia kelele hizo
alitoka ndani ya nyumba kama mshale na
kuwarudisha mara moja! Aliwaelekeza
chumbani mwake na kuukongomea mlango.
Bibi Mnuna alifululiza mwendo na kwa hatua
ndefundefu hadi upeo wa macho kutoka hapo
87
nyumbani. Alipotea machoni mwetu asionekane
tena! Haijulikani alikoenda. Haijulikani kama
ilikuwa talaka au la.
Baba alimpiga pambaja Bwana Kilemba
kisha akaondoka. Nilimkimbilia Bwana
Kilemba nikamsalimu kwa heshima. Niliwaaga
kina Roda mimi huyoo nikaondoka! Nilijua ka
kuwa Roda alikuwa amerudiwa na tumaini la
kuendelea kuishi kwa amani na utulivu tena.
Nilipomkia baba, alinieleza kuwa Bwana
Kilemba angalirudi mjini pamoja na watoto wake
na Roda siku ambayo ingalifuata. Wangeenda
kusomea kule mjini Mwang’ombe alikokuwa
akifanyia kazi yake.
“Afadhali waende, niwapeze lakini Roda
aendelee kuyaendeleza masomo yake na kuishi
kwa furaha! Asije akatoneshwa kidonda tena,”
Baba yangu aliniambia kuwa Bwana Kilemba
angalikuwa akirudi nyumbani kila wikendi
kukagua miradi yake na kuhakikisha mali
yaliyoachwa na marehemu yalikuwa katika hali
88
nzuri. Wakati mwingine angalisaidiwa na baba
yangu kuyatekeleza majukumu hayo. Shughuli
za mashambani wangalizifanya wazazi wangu.
Hakika, Bwana Kilemba, watoto wake
na Roda waliondoka. Ilikuwa imebainika
kuwa tusingalionana tena ana kwa ana kwa
muda mrefu. Ripoti kuhusu hali ya maisha
yao nilikuwa nikizipata kupitia kwa baba
yangu baada ya Bwana Kilemba kuwasiliana
naye. Wakati mwingine angalinikabidhi simu
nikawasalimu na kutagusana nao kidogo.
Nilifurahai kuzungumza na Roda kwa simu.
Maisha yalikuwa yamechukua mkondo
mwema na uliostahiki! Hatua hiyo ya Bwana
Kilemba ilionesha upendo kamili kwake Roda –
upendo wa mtu razini kwa yatima.
89
Sura Ya Kumi Na Moja
Miaka ilizidi kuyoyoma huku maisha
yakiendelea kubadilika pia. Wengi wa vijana
waliokuwa shuleni enzi zile za kufa kwa Bibi
Fatu kwa sasa walikuwa wameyatamatisha
masomo yao hadi kwenye vyuo vikuu na hata
kupata ajira mbalimbali kwa waliobahatika.
Nilikuwa nimeyamaliza masomo yangu
katika chuo kikuu miaka sita iliyopita. Nilikuwa
nimehitimu kwenye taaluma ya uhandisi. Watoto
wake Kilemba pia walikuwa wameyamaliza
masomo yao na kuchukua taaluma za udaktari
karibu wote. Watatu walikuwa madaktari na
mmoja rubani.
Roda alikuwa amehitimu na kuwa jaji.
90
Roda alikuwa amehitimu na kuwa jaji...
91
Ndoto yake Roda ilikuwa imetimia! Ama
kweli Mungu akikupa kilema hukupa na
mwendo wake. Ndugu yangu Sambo naye
alikuwa mwalimu mkuu katika shule ya upili
ya Ziwani ambayo ilikuwa hatua chache kutoka
nyumbani kwetu. Kila mmoja wetu alikuwa
amejiwekezea mali si haba. Awali safu za majengo
ya misonge zilikuwa zimekitawala kijiji chetu
ndani na nje. Kwa sasa kuliona jengo la msonge
kwenye vijiji vya Mabatini na Tupe ingalikuwa
ni sawa na kuiona barafu ya kukaangwa! Vifo
vilikuwa vimepunguka kwa kiwango kikubwa
huku usalama nao ukidhibitiwa kikamilifu.
Wakati wa likizo, Roda na familia yake Bwana
Kilemba wangalirejea Mabatini kuiendeleza
miundombinu kuko huko. Barabara, majengo,
nguvu za nishati, mifumo ya mawasiliano
iliyohitajika katika uendeshaji wa kijamii na
kibiashara zilikuwa zimeimarishwa vilivyo.
Wazazi wetu waliishi maisha ya kitajiri.
Baiskeli hazikuonekana tena! Utajiri ulikuwa
umezipiga marufuku kote kijijini. Mashangingi
92
yalikuwa yakiegeshwa karibu katika kila boma.
Ama kwa kweli elimu ni ufunguo wa maendeleo
na ustawi wa uchumi maishani.
Mbinu za kisasa zilikuwa zikitumiwa
kwenye kilimo. Mazao na mavuno yalikuwa
yamejaa kochokocho. Howa walitapakaa kila
pahali mashambani. Maziwa, mayai, nyama na
mazao mengine ya mifugo hayakununuliwa
tena! Mazao na mavuno mengine yaliuziwa
vijiji vingine na hata mataifa mengine kama
mahuruji na kuiletea taifa letu pesa za kigeni.
Vyama vya kuwasaidia watoto mayatima
vilikuwa vimeundwa kote kijijini mwetu.
Wakati mmoja tulipokuwa kwenye likizo
ya Disemba, barua zilisambazwa kote kijijini.
Barua zenyewe zilkuwa zimeandikwa na Bwana
Kilemba akiwaomba wanakijiji kukongamana
nyumbani kwake kidharura! Hatukujua kiini
cha mwaliko ule wa dharura.
Siku hiyo ilipoka, kila mualikwa alikuwa
ameka nyumbani pale. Kweli,mtu hakatai wito
hukataa aitiwalo.
93
Hadi wakati ule hatukujua madhumuni ya
kikao chenyewe! Baada ya kila mmoja kuketi na
kutulia, Bwana Kilemba alitoka kwenye “kasri”
yake akifuatwa unyo unyo na mke wake Bibi
Mnuna! Kila mmoja kwenye hadhira alizama
kwenye hali ya suitofahamu!
“Bibi Mnuna alika huku lini? Mbona tena?”
Tuliulizana.
Machozi yalikuwa yakimtiririka Bibi Mnuna
kama mvua. Alifululiza hadi pale alipoketi Roda
na kupiga magoti! Alilia kwa shake na kite huku
akimwosha Roda kwa machozi kwenye miguu.
Roda alinyanyuka na kujongea mbele ya umati.
Bwana Kilemba, wanawe na wazazi wangu
walimfuata. Walisimama.
“Enyi nyote mlioketi ninawaomba msimame
tushikane mikono yetu tafadhali!” Sauti ya
Roda ilipasua anga. Wakati huo wote bado
Bibi Mnuna alikuwa ameyapiga magoti kitini
alipokuwa ameketi Roda akiwa bado ameinua
mikono.
“Mama yangu Bibi Mnuna, sina kisasi na
94
wewe. Nilikusamehe kitambo!” Roda aliongea
kwa sauti nyororo na ya kutuliza.
“Ami yangu Kilemba ninakushukuru kwa
msimamo na moyo wako wenye ukarimu! Una
mikono iliyo wazi. Umbali huu nilioukia ni ajili
yako! Ninakushukuru tena ami yangu!” Roda
aliendelea. Kabla hajamaliza, Bwana Kilemba
alimkata kalmia.
“Bibi Mnuna mke wangu, simama! Njoo
hapa!”
Bibi Mnuna alinyanyuka taratibu.
Alijipangusa kwa kanga yake aliyokuwa
amejifunga kiunoni. Alitembea kwa
kuyumbayumba hali uso ameuelekeza ardhini.
Alisimama kwenye mstari ule ule waliosimama
Bwana Kilemba, watoto wake, Roda na wazazi
wangu
“Roda, songea hapo mbele!”
Roda alinyanyua miguu yake na kupiga
hatua mbili mbele. Alisimama.
“Bibi Mnuna, songea mbele pia,” alisema
Bwana Kilemba.
95
Bibi Mnuna alitii
“Haya kumbatianeni,” Kilemba aliongeza.
Roda na Bibi Mnuna walishikana na
kupigana pambaja kwa muda huku mako na
nyimbo zikihanikiza hewani. Roda alitiririkwa
machozi huku Bibi Mnuna pia akitoririkwa
machozi upande mwingine. Wote hawakutoa
sauti ila machozi tu.
Baada ya kitambo kifupi, walibandukana na
kurejea kwenye mstari. Umati uliwashangilia
tena.
Bwana Kilemba aliendelea, “Wanamabatini
kama mnavyojua, mimi na Bibi Mnuna
tulitengana nilipogundua akimdhulumu yatima
huyu ambaye kwa sasa ni jaji. Lakini mjuavyo
hamna kosa lisilosameheka. Baada ya majeraha
yote kupona nimeamua kufanya maridhiano
naye na kumrejesha hapa. Nimeshauriana na
wazazi wake pia na tukakubaliana kutekeleza
jambo hili. Ninajua ni wajibu wa kila mja
kusamehe na kusameheana. Mimi ni nani hata
96
niweke jakamoyo dawamu? Alitua kidogo.
“Mke wangu,” Kilemba alisema huku
akimtazama usoni, “Nimekusamehe. Pia mimi,
sina kisasi na wewe,” alisema.
Bibi Mnuna alitabasamu na kuinama kwa
ishara ya staha. Bwana Kilemba aliendelea,
Namshukuru Roda pia kwa kuwa na moyo
mweupe wa kumsamehe Bibi Mnuna. Enyi
watoto wangu, ninawaomba radhi kwa yale
yaliyotendeka! Hakukuwa kupenda kwangu!
Poleni! Poleni sana!
Bibi Mnuna alilia kwa kwikwi kisha akasema,
“Nimewasamehe nyote. Nisameheni pia,” wote
walikumbatiana kwa furaha.
Giza lilipoingia, nyimbo za kusameheana
zilikuwa zingali zimetanda na kuhinikiza kote
kwenye anga za Mabatini. Furaha iliyoje?
97
Maswali
1. Roda alizaliwa katika kijiji gani?
2. Mzee wa kitongoji cha Tupe alikuwa akiitwa
nani?
3. Ni nani aliyetuhumiwa kumteka nyara Roda?
4 Taja mateso aliyoyapitia Roda baada ya kifo
cha mama yake.
5. Uchunguzi wa mauaji ya Bibi Fatu ulikuwa
ukifanywa na nani?
6. Ni methali gani inayoweza kutumiwa
kueleza tabia za Bibi Mnuna kwake Roda?
7. Licha ya mateso aliyoyapitia Roda maishani,
hakufa moyo wa kujitahidi. Hii inaonyesha
kwa Roda alikuwa?
8. Raki mkuu wa Roda katika hadithi hii ni
nani?
9. Ni kwa nini wazazi wa mwandishi wa
hadithi hii walihusika zaidi na familia
ya Roda?
10. Toa mafunzo matatu kutokana na hadithi
hii.
98
Sherehe
agurie ahamie
ajira kazi
aliachama kubaki kinywa wazi
ami kaka yake baba; amu
ashalitumbua jipu kuweka jambo wazi
awamu zamu
bidii za kazole bidii nyingi
bunju aina ya samaki
chonda huzuni
daawa kesi
dondandugu kidonda kisichopona
furaha riboribo furaha nyingi
ganda hadi kiini kwa undani
ghalibu mara nyingi
hakulimatia hakuchelea
howa wanyama wa kufugwa
imempwelea sauti kumpotea
jua la mti kati saa sita adhuhuri; jua la
utosini
99
juju wa majuju kiumbe anayedhaniwa
atatokea duniani mla ajabu
kalima kauli
karandinga gari la polisi la kuwabebea
wahalifu
kefu sembuse
kidindia kunyesha kwa mvua bila
kupusa
kifuku masika
kinagaubaga waziwazi
kitumbua aina ya andazi
kizungumkuti hali ya kuchanganyikiwa.
kunyonyota kuanza kunyesha
kizunguzungu hali ya kuona mzunguko
wa dunia inayosababisha
mtu kuanguka; kisunzi;
kisulisuli
kujifunga masombo kijitahidi
kumtelekeza kumpuuza
kuninyenza kushtuka
kupigana pambaja kukumbatiana kwa furaha
100
kusanzuka kuondoka
kuukongomea kuufunga
kuvidurusu kuvipitiapitia; kubukua
kuvogomea kutoweka machoni
kuwatakadamu kuwatangulia
kwanja fyekeo
mahuruji bidhaa ziuzwazo nje
majongoo aina ya mdudu
majonzi huzuni
makiwa neno la kuwafariji waliowa
makovu alama baada ya kidonda
kupona
maksai fahali aliyehasiwa
anayetumiwa kukokota plau
mandhari sura ya nchi.
maombolezo lia kwa huzuni kwa sababu
ya mkasa kama vile kifo
mashangingi magari ya kifahari
matongo uchafu wa machoni
mawaidha bulibuli mawaidha mazuri
mhandisi injinia
101
milaso mgando wa maziwa
yaliyochanganywa na
damu ya mnyama kama vile
ng’ombe
mabingobingo aina ya nyasi
mistakabali maisha ya usoni
miundombinu miradi ya maendeleo
mkazaami mkewe ami
mratibu mpanga ratiba
mrimbiko wingi wa
msongo mawazo mazito
msonobari aina ya mti
mvua ya mkaragazo mvua ya vishindo.
pachipachi katikati ya
rambirambi salamu za pole
saratani pia kansa. ugonjwa wa
ongezeko la seli mwilini
lisilo la kawaida na
kusababisha uvimbe
unaoweza kuleta kifo
simile kuomba nafasi ya kupita
102
suitafahamu kuchanganyikiwa
tapeli laghai
udamisi ucheshi
udhalimu ukatili; unyama
ufaruku hali ya mwanamke kuwa
na mume
ufungo ukoo
umayamaya kundi la watu wengi
washikadau wasimamizi
zilizala tetemeko la ardhi